Ádebıet • 21 Mamyr, 2020

Tólen Ábdik: Ádebıettiń negizgi obektisi – adam

181 retkórsetildi

Qoǵamnyń derti qalyń buqaradan buryn eń áýeli jazýshynyń júregine batady. Sol kúı shyǵarmalarynda syr bolyp tógiledi. Sebebi bul kisiler parasat maıdanyn áý bastan-aq tańdap alǵan. Memlekettik syılyqtyń laýreaty, jazýshy Tólen Ábdikpen órbigen ashyq áńgimemiz osy oıymyzǵa dálel. 

– Táýelsiz qazaq qoǵamynda jú­rer parasat maıdanynyń basty mıs­sııasy ne bolý kerek, sizdińshe? Qazaq nege zárý?

– Kez kelgen adam óziniń tú­si­nigi boıynsha áreket jasaıdy. Iаǵnı, adamnyń istegen isi onyń dúnıetanymymen, sanasymen tikeleı baı­lanysty. Búgingi qazaqtyń da úlken problemasy onyń sanasynda ja­tyr dep oılaımyn. 

Keshegi Keńes ókimeti meılinshe ıdeolo­gııa­lanǵan memleket edi ǵoı. Halyqtyń sanasyn ýlady, jalǵan uǵym, jalǵan senimderdi qalyptastyrdy. Táýelsizdik alǵanymyzǵa 30 jylǵa jýyq ýaqyt ótse de, sol sanadan áli arylyp bola almaı jatyrmyz. Zııaly qaýymnyń ishinde kózi ashyq degen azamattardyń arasynda da áli sol keńes zamanynda ómir súrip júrgendeı oı oılap, pikir taratyp júrgender barshylyq. Tipti táýelsizdikti áli moıyndaǵysy kelmeı júrgender de bar. Olardyń kóbi kezinde sovettik nomenklatýrada bolyp, joǵary qyzmetterde istep, zamannyń qyzyǵyn molynan kórgender nemese solardyń urpaqtary, kommýnıstik ıdeıaǵa qatty sengender, oryssha tár­bıelenip, óz topyraǵynan aı­ry­lyp qalǵandar t.s.s. Áli kúnge deıin Reseıdiń nasıhatynan shyǵa almaı (óıtkeni tańerteńnen keshke deıin tyńdaıtynymyz solardyń telearnalary, oqıtynymyz solardyń gazetteri), solarsha Amerıkany jamandap, Eýropany jamandap (bular bizdiń jerimizge kóz alartyp otyrǵandaı, nemese tilimizdiń memlekettik til bolýyna kedergi jasap jatqandaı), demokratııany joqqa shyǵaryp (buryn jalǵan demokratııany jeleý etip otyrǵan memleketterdi synaýshy edik, endi demokratııanyń ózin synaýǵa kóshtik, bizdi qurtyp otyrǵan sol eken), el úshin jandaryn qurbandyqqa shalǵan Alashtyń azamattarynyń ózderin asa joǵary kótermeı, shamalap qana maqtap, kezinde bolshevıkterdiń soıylyn soqqandardy áli kúnge deıin kókke kóterip ulyqtaýymyzdy qoımaı – minekı, osylaı ómir súrip jatyrmyz. Onyń ústine, ulttyq sananyń ornyǵýyna kedergi bolyp otyrǵan rýlyq sanany qosyńyz. Ulttyq sana degenimiz – halyqtyń birtutas organızmge aınalýy, kez kelgen iste, ásirese, ulttyq múddeni qorǵaý qajet bolǵanda, jumyla bilýi. Al rýlyq sana – sol joldaǵy úlken kedergi. Álemge yqpal jasap otyrǵan órkenıetti halyqtardyń artyqshylyǵy da osy taıpalyq sanany áldeqashan artqa tastap, ulttyq sanaǵa kóship ketkendiginde jatyr. 

– «Adamdardyń ártis ekeni de, qo­ǵam­nyń dertti ekeni de ras» dep edińiz bir suhbatyńyzda. Tarqatyp aı­tyńyzshy, qoǵamnyń basty der­ti ne?

– Jańaǵy aıtyp jatqanymyzdyń bári qoǵamnyń derti ǵoı. Tek osyǵan korrýpsııa degen bir úlken dertti qosar edim. Korrýpsııa jaılaǵan elde ǵylym da, bilim de, ekonomıka da damı almaıdy, qoǵamnyń adamgershilik qasıeti tómendeıdi. Tek belgili bir toptardyń ǵana qısapsyz baıýy etek alady. Ol, árıne, erekshe eńbekpen, qabiletpen kelgen baılyq emes, onyń ar jaǵynda urlyq-qarlyq, jemqorlyq, para, taǵy sol sekildi qylmysty áreketterdiń jatatyny eshkimge qupııa emes. Ondaı qoǵamda professıonaldyq deńgeıi bıik, adal adamdar bılikke de, baılyqqa da qol jetkize almaıdy. О́ıtkeni korrýpsııa damyǵan jerde eshqandaı qabilettiń, kisiliktiń qajeti joq, ondaı jerge bastyǵy ne aıtsa da, tipti aıtqany zańǵa qaıshy bolsa da, uıat dep atalatyn tabaldyryqtardan emin-erkin attap, tapsyrmany múltiksiz oryndaı beretin beıimdelgish, jaǵympaz, jandaıshap, eshteńege jany aýyrmaıtyn arsyzdaý adamdar qajet. Ondaı qoǵamda shyndyq shyryldap qamaýda otyrady. Shyndyqty aıtam degen adam qýdalanyp, jumyssyz qalyp, aqyrynda bala-shaǵasyn asyraýǵa zar bolýy múmkin. Sóıtip talantsyzdardyń, darynsyzdardyń dáýiri bastalady. «Kerýen keri burylsa, aqsaq túıe alǵa túsedi» degen sol bolar. 

– Sizdiń shyǵarmalarǵa muqııat zer salǵan jan dertimen arpalysqan naýqas keıipkerlerdiń taǵdyr taramdaryna kýá bolady. Máselen, «Aqıqat», «Oń qol», «Tozaq ottary jymyńdaıdy...» jáne taǵy basqalary. Atalǵan shyǵarmalardaǵy kórkem astardy – búgingi qazaq ómiriniń bet-beınesi dep qabyldasaq, oqyrman retindegi túısigimizge keliser me edińiz? Avtor retinde ózińiz ne deısiz?

– Ádebıettiń negizgi obektisi – adam. Syrtqy álemde bolyp jatqan oqıǵalardyń bári – ózimshildik, shen­qumarlyq, ataqqumarlyq, paı­dakúnemdik, meıirimsizdik, jaǵym­paz­dyq, ótirikshilik, ekijúzdilik, alaıaqtyq, ádiletsizdik, adamgershilik pen zańnyń aıaqqa taptalýy – osynyń bári adamnyń janyna áser etpeı tura almaıdy. Sondyqtan ózge ǵylymdar negizinen tarıhı faktige júginse, jazýshylardyń syrtqy ómir qupııasyn adamnyń janynan izdeýi zańdy nárse. Jalpy adam boıyndaǵy basty derttiń biri – ózimshildik der edim. Bul adam tabıǵatynda bar nárse. Ol tipti bala kezderde ilgeri umtylýǵa, ózin ózi jetildirýge sebepker de bola alady. Biraq adam eseıip, ózin qoǵamnyń bir bólshegi ekenin sezinip, bıik murat baılyq ta, bılik te emes, adamgershilik ekenin, jaryq dúnıege kelgen adam balasy Allanyń aldynda, ardyń aldynda birdeı ekenin sezingen kezde, óz boıyndaǵy álgi ınstınkti tejeı bilýge tıisti. О́ıtkeni ózimshildik qoǵamdyq ortada normaǵa aınalsa, onda berekeli tirshiliktiń bolýy múmkin emes. «Men, men, taǵy da men» dep emingen ólermen ózimshildik turǵan jerde rııasyz dostyq ta, shynaıy syılastyq ta bolmaıdy. Bir uly adamnyń: «Ataqqumar adam aqyldylarǵa – mazaq, aqymaqtarǵa – kemeńger, jaǵympaz-alaıaqtarǵa – olja, jáne óz boıyndaǵy ataqqumarlaqtyń basybaıly quly» degen sózi bar.

О́zimshildik, «biz erekshe jaralǵan halyqpyz» degen ulttyq ózimshildikke kóterilgen kezde, fashızm bastalady. Sondyqtan adam óz boıyndaǵy kemshilikpen kúresýi kerek dep oılaımyn. Adamnyń ózin-ózi jeńýinen artyq jeńis joq.

– «Ras, burynǵy bizdiń ata-­babalarymyzdyń bul zamanda­ǵy­lardan bilimi, kútimi, sypaıylyǵy, ta­zalyǵy tómen bolǵan. Biraq bul zamandaǵylardan artyq eki minezi bolǵan eken. Endigi jurt ata-babalarymyzdyń mindi isin bir-birlep tastap kelemiz, álgi eki ǵana táýir isin birjola joǵaltyp al­dyq», – dep kúńirenýshi edi uly Abaı. Onyń biri – aqsaqalyn ardaq tutyp, ataly sózge toqtaý bolsa, ekinshisi – namysqoılyq. Osy eki minezden aırylýdyń zar­daby búgingi qoǵamda qalaı kórinis berýde? Eki joqtyń orny endi eshqashan tolmaı ma? 

– Abaı óz zamanyn burynǵy zamanmen salystyryp, halyqtyń ózgergenin aıtyp otyr ǵoı. Abaı zamanynan beri de ǵasyrdan astam ýaqyt ótti. Halyq ta ol kezdegi halyqtan bólegirek. Ras, ózgere qoımaǵan da kemshilikteri bar, biraq negizinen ózgerdi dep aıta alamyz. Zaman talabyna saı ózgere almaǵan halyqtyń jer betinde aman qalýy neǵaıbyl. Biraq ózgerýdiń de túri bar. Tilden, dinnen aırylyp, aty bar da, zaty joq birdeńege aınalý ózgerýden góri jutylý, joıylýǵa týra keletin shyǵar. Sondyqtan aldy-artyna qaramaı jóńkile beretin jelókpe jańashyldyq ta nemese baıaǵy orta ǵasyrdaǵy qazaqtyń sıpatyn ǵana ańsap, órkenıet jaqtan kelgen jańalyqtardyń bárine úrke qaraýshylyq ta jaqsy emes dep bilemin. 

Aqsaqaldy syılaý – mádenıetti­lik­tiń belgisi. Al aqsaqal aıtqan sóz burys bolsa da, bas shulǵýdy parasattylyqtyń belgisi dep aıtý qıyn. О́ıtkeni aqıqattan bıik aqsaqal joq. Arıstoteldiń: «Platon meniń dosym, biraq aqıqat bárinen bıik» degen sózi shyndyq. Al namys týraly aıtsaq, namystyń adam boıyndaǵy zor rýhanı kúsh ekeni daý týdyrmaıtyn shyǵar. Keshegi qaharly keńes zamanynda «Qazaqstannyń soltústik oblystaryn Reseıge qostyrmaımyn» dep Kremlge qarsy shyqqan Jumabek Táshenovtiń artynda namystan basqa taıanysh bolatyn qandaı kúsh bar edi? Qalyń áskeri joq qorqytatyn, qyzyl ımperııaǵa qarsy shyqqan adamnyń kúni ne bolatynyn ol kisi bizden jaqsy bilgen shyǵar. Biraq boıdaǵy namys, azamattyq jaýapkershilik sondaı iske barýǵa onyń júregin daýalatty. Ony baǵalaı bilý bizge syn. Sonymen birge jalǵan namystyń da bolatynyn umytpaıyq. Zamannyń narqyn sezbeý, joq jerden ulttyq tragedııa jasaý, ásire namysshyldyq, ásire ultshyldyq ta jaqsy nárse emes. 

– M.Áýezov teatrynda osydan bineshe jyl buryn tusaýy kesilgen «Uly men ury» qoıylymy – búgingi ómirdiń boıamasyz bolmysyn aldymyzǵa jaıyp saldy. Bizdiń qoǵamdaǵy Uly men Urynyń ara salmaǵyn tarazyǵa tartsaq, qaısysy basym eken? Ańdaı aldyńyz ba? 

– Muqaǵalıdyń bir óleńi esime túsip otyr:

О́mir jaıly suraı berme sen menen,

О́mirdi men áli zerttep kórmep em.

О́mir jaıly bilgiń kelse, qartqa bar,

Jalǵyz uly qan maıdannan kelmegen...

Sodan sura, sodan sura ómirdi,

Neni kórdi, neni sezdi, ne bildi?

Nege aqyldy aqymaqtan jeńildi?

Bireý jylap, bireý nege kóńildi?

Sodan sura, sodan sura ómirdi, – 

deıdi jaryqtyq.

Shynynda da, nege aqyldy adam aqymaqtan jeńilýge tıisti? Eger qoǵam durys qoǵam bolsa, mundaı bolýy múmkin be? Árıne, dertti qoǵamda bári kerisinshe. Shyndyqty aıtqan adam – áıkápir, ótirik aıtqan adam qurmet ıesi bolýy múmkin. Másele sheshetin oryndarda kásiptik deńgeıi bıik, bilimdi maman emes, bastyǵynyń qybyn taba biletin, beıimshil, oılanbaıtyn til alǵysh, jaǵympazdar kerek bolýy múmkin. Qurmet, ataq, orden, syılyq talanttylarǵa emes, talantsyzdarǵa buıyrýy múmkin. Bári múmkin. Pesada qart professordyń aýzymen aıtylatyn: «On teńge urlasań – urlyq, on mıllıon urlasań – bıznes» degen sóz bar. Osynyń ózi qoǵamǵa berilip otyrǵan baǵa dep esepteımin.

– Intellektýaldy prozaǵa shó­lir­kep turǵan qazaq ádebıeti «Parasat maı­danyn» oqyp shyqqannan keıin rýhanı turǵyda bir silkinip alǵandaı kórindi. Jeke pikirim. Al, sizdińshe, búgingi ult ádebıeti qandaı taqyryp hám qandaı baǵytqa zárý? 

– Ádebıettiń aýqymy óte úlken ǵoı. Qaı taqyrypty alsań da, jerine jetkize bilseń, bári qajet. Áıtse de, talǵamyna saı, dúnıetanymyna saı, árkimniń óz taqyryby bar. Meniń uǵymymda halyqtyń búgingi ómirindegi áleýmettik, rýhanı máseleler ózektirek. Árıne, tarıhı taqyrypty jazyp otyryp-aq, búgingi máseleni qozǵaýǵa bolady. Ol avtordyń sheberligine baılanysty. Búgingi taqyrypty jeleý etip, laýazym ıelerin maqtap, konıýnktýramen olja taýyp júrgender de bar ekenin bilemiz. Sondyqtan negizgi zárýlik – shyndyq, ashy shyndyq.

– Dombyranyń qulaǵynda oı­naı­tyn, kúı shyǵaratyn tamasha óne­rińizdiń baryn bilemiz. Kóńil per­ne­lerin kúı qaı kezde qozǵaıdy? 

– Dombyraǵa bala kezden áýes boldym. Kúıdi ózim úshin ǵana shyǵaramyn. Árıne, ár túrli jaǵ­daı­lar áser etedi. Kóbine jaqyn dostarmen birge otyrǵan kezde tartamyn. Esh jerde jarııalatqan emespin.

– Áńgimeńizge rahmet!

 

Áńgimelesken 

Nazerke JUMABAI

 

Sońǵy jańalyqtar

Osyndaı elim bar!

Pikir • Búgin, 08:42

Ár eldiń óz damý joly bolady

Saıasat • Búgin, 08:40

Keı óńirde vırýs órshı tústi

Koronavırýs • Búgin, 08:24

StopMusor ekologııalyq jobasy bastalady

Ekologııa • Búgin, 08:22

Toıymsyzdyq – tas joldyń sory

Qoǵam • Búgin, 08:14

«Meniń Týym» aksııasy ótti

Aımaqtar • Búgin, 08:09

Elimizdiń basty qundylyqtary

Saıasat • Búgin, 08:06

Sharalar qatań saqtalýy tıis

Tennıs • Búgin, 08:04

«Barys» – úzdikter qatarynda

Hokkeı • Búgin, 08:03

Ushty, ushty, shatyr ushty!..

Qoǵam • Búgin, 07:56

Yntymaqtastyq yrysymyzdy eseleıdi

Pikir • Búgin, 07:45

Almatyda aqyn kóp...

Ádebıet • Búgin, 07:44

«Aqbilek». Jan jarasy...

Ádebıet • Búgin, 07:42

Shuǵyla-nurdy betke alyp...

Rýhanııat • Búgin, 07:38

Abaıǵa arnalǵan músháıra

Abaı • Búgin, 07:36

Jalǵyz kompanııa Alataýdy ıgere ala ma?

Ekonomıka • Búgin, 07:28

Tarıh tarazysyndaǵy tórt jaıt

Tarıh • Búgin, 07:22

Salǵyrttyq san soqtyrmasyn

Qoǵam • Búgin, 07:10

Kósh basynda – Meıvezer

Kásipqoı boks • Búgin, 07:10

Eldik nyshandar tarıhy

Qazaqstan • Keshe

Uqsas jańalyqtar