О́rnekti ózgerister órkendetken óńir

Atyraý oblysy – Qazaqstannyń munaı-gaz ónerkásibi qarqyndy damyǵan jetekshi aımaq, el ekonomıkasynyń kúretamyrlarynyń biri. Sondyqtan, bul óńir halyq arasynda «munaıly astana» degen mártebeli atqa ıe. Sondaı-aq, óńirdiń geografııalyq ornalasýynda da úlken erekshelik bar. Bir bóligi – Azııada, ekinshi bóligi Eýropada ornalasqan oblysty Jaıyq ózeni ekige bólip jatyr.

ESELI EŃBEK BIIK MURATQA JETKIZEDI

Atyraý oblysy – Qazaqstannyń munaı-gaz ónerkásibi qarqyndy damyǵan jetekshi aımaq, el ekonomıkasynyń kúretamyrlarynyń biri. Sondyqtan, bul óńir halyq arasynda «munaıly astana» degen mártebeli atqa ıe. Sondaı-aq, óńirdiń geografııalyq ornalasýynda da úlken erekshelik bar. Bir bóligi – Azııada, ekinshi bóligi Eýropada ornalasqan oblysty Jaıyq ózeni ekige bólip jatyr.

Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev bir ǵasyrdan astam merzimnen beri «qara al­tyn» selin tasytqan strategııalyq mańyz­dy aımaqqa kelgen saıyn Atyraýdyń órken­de­genine, turǵyndardyń ál-aýqatynyń jaq­sarǵanyna kýá bolyp, osy maqsattaǵy irgeli jobalarǵa árdaıym qoldaý kórsetip keledi.

Nátıjesinde, qazirgi tańda Atyraý obly­synan elimizdiń ónerkásip óniminiń 26 paıyzy, munaıdyń 40 paıyzy óndiriledi. Qazaqstannan eksportqa shyǵatyn munaıdyń 35 paıyzy – Atyraýdan jóneltiledi. Sondaı-aq, res­pýb­lıkaǵa keletin barlyq ınvestısııa kóleminiń besten bir bóligi oblys úlesine tıesili.

2012 jyly oblystyń jalpy óńirlik ónimi 3 trln. 292 mlrd. teńgeni qurady. Bul eldiń ishki jalpy ónim kóleminiń 11 paıyzy.

Táýelsizdik jyldary Atyraý oblysy álemge iri munaı kenishteriniń ashylýymen tanyldy. Jıyrma jyldan astam tarıhy bar Teńiz kenishi elimizde batys kapıtalynyń qatysýymen qolǵa alynǵan alǵashqy iri ınvestısııalyq joba.

Sonymen qatar, «ǵasyr jobasy» atalyp ketken Qashaǵan kenishiniń iske qosylýyn álem asyǵa kútip otyr. Alyp kenish álemde sońǵy 40 jylda ashylǵaly turǵan eń úlken ken orny. Jobany júzege asyrý barysynda qurylys jumystaryna álemniń 70-ten astam elinen 42 myńnan astam adam tartyldy.

Oqyrmanǵa málim, Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev óziniń halyqqa arna­ǵan Joldaýynda Atyraý munaı óńdeý zaýy­tynyń bolashaǵyn erekshe atap ótken bola­tyn. Búginde zaýyttaǵy jumystar qar­qyn alyp keledi – munaıdy tereńdetip óń­deý jáne hosh ıisti kómirsýtegi kesheniniń qu­rylysyn iske qosa otyryp, qaıta qurý men jań­ǵyrtý jumystary nátıjeli júrýde. Bul qazaqstandyq munaı ónimderin, onyń ishinde otandyq janar-jaǵarmaıdy álemdik standartqa shyǵarady.

Jalpy, oblysta aǵymdaǵy jyldyń ótken 8 aıynda 21 mln. tonna munaı, 10 mlrd. tekshe metr ilespe gaz óndirilip, 2012 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 11,5 % jáne 15 paıyzǵa artty. Bul munaıly Atyraýdyń dáýleti jyl ótken saıyn arta túskenin baı­qa­tady.

Sonymen qatar, bizdiń bolashaǵymyz – úde­meli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq da­mý baǵdarlamasyn da erekshe nazarda us­tap otyrmyz. Memleket basshysynyń qoı­ǵan tapsyrmasyna sáıkes, údemeli ın­dýs­trııalyq-ınnovasııalyq damý boıynsha iri kólemdi jobalardy júzege asyrý, bız­nesti damytý úshin qolaıly jaǵdaı jasaý Atyraý oblysynda tolyq kólemde oryndalýda. Sonyń aıǵaǵy – Indýstrııalandyrý kartasy sheńberinde aımaqta jalpy quny 1,4 trln.teńge bolatyn 34 ınvestısııalyq joba júzege asýda. Atalǵan jobalarda 4 500 jańa jumys ornyn ashý josparlanǵan.

Jýyrda ǵana aımaqqa arnaıy jumys saparymen kelgen Elbasy N.Á.Nazarbaev TMD elderinde teńdesi joq Atyraý armatýra zaýy­tymen tanysqan bolatyn. Kúni búgin zaýyt iske qosylyp, 75 adam turaqty jumyspen qam­tyldy.

Joǵaryda munaıly ólkeniń úlesine el ın­vestısııasynyń shırek bóligi tıetinin beker aıtqanym joq. Kúni búgin Atyraý álemniń 50-den astam elimen áriptestik qarym-qatynas ornatqan, sheteldik ınvestorlardyń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzyp otyrǵan damýshy aımaq. О́ńirde 400-den astam sheteldik jáne birlesken kásiporyndar jumys jasaıdy. Bul jumystardy odan ári damytý maqsatynda aldaǵy qarasha aıynda «ATYRAU-INVEST-2013» halyqaralyq ınvestısııalyq forýmyn alǵash ret ótkizý josparlanǵan. Forýmǵa sheteldik jáne otandyq ınvestorlar qatysady dep kútilýde.

Jasyratyny joq, Atyraý oblysy jyl boıy túsetin atmosferalyq ylǵaldylyq m ólsheri óte tómen jartylaı shóleıtti aımaqta ornalasqan. Onyń ústine topyraǵy tuzdy, jer asty ashy sý kózderi jaqyn. Osyǵan qaramastan, aýyl sharýashylyǵy salasyn damytý baǵytyndaǵy jumystar qarqyn alyp keledi. Bıyl 8 aı ishinde aýyl sharýashylyǵynyń jalpy ónim kólemi 23,8 mlrd.teńgeni qurap, 2012 jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 4 paıyzǵa ósti.

Erekshe atap ótetin jobalar – oblysta gollandııalyq tehnologııamen jabdyqtalǵan 500 bas asyl tuqymdy iri qaraǵa arnalǵan sút-taýar fermasynyń qurylysy júrýde. Bul nysan iske qosylǵan kezde qala halqynyń bir bóligi ózimizden óndiriletin sútpen jáne sút ónimderimen qamtamasyz etiletin bolady. Sondaı-aq, oblys aýmaǵynda asyl tuqymdy eshki fermasy salynyp, bıyl iske qosylady. Bul jerde eshki súti ana sútin aýystyra alatyn bir ǵana sút ekenin, eshki súti ónimderiniń emdik qasıeti erekshe ekenin aıta ketkim keledi.

Bıyl Jaıyq ózeni boıyndaǵy kanaldar sýǵa toltyryldy. Osyndaı jáne ózge de jumystardyń nátıjesinde oblystaǵy kartop alqabynyń kólemi ótken jylmen salystyrǵanda 57 gektardan 940 gektarǵa, kókónis alqabynyń kólemi 300 gektardan 1 600 gektarǵa ulǵaıtyldy.

2007 jyly oblysta tamshylatyp sýarý tásili tek 74 ga jerge qoldanylsa, 2013 jyly bul kórsetkish 653 gektarǵa deıin artty. Máselen, «Felıks» sharýa qojalyǵy tamshylatyp sýarý tehnologııasymen 150 gektar jerge kartop, kókónis ónimderin ósirip otyrsa, «Atyraýagroónimderi» sharýa qojalyǵy tamshylatyp sýarý ádisimen 130 gektar jerge alma, júzim baqtaryn ósirýde. Bular respýblıkada tamshylatyp sýarý ádisin kólemdi qolǵa alǵan birden-bir sharýa qojalyqtary. 2015 jylǵa qaraı tamshylatyp sýarý tásilin 1000 gektarǵa deıin jetkizý josparda bar.

Aýyl sharýashylyǵyndaǵy osyndaı jumystar arqyly aǵymdaǵy jyldyń qańtar-qyrkúıek aılarynda ınflıasııa deńgeıi 2,9 paıyzdy qurap, byltyrǵy osyndaı kezeńmen salystyrǵanda 2 esege azaıdy.

Sondaı-aq, biz jumyssyzdyq máselesin de kún tártibinen túsirgen emespiz. Bul másele oqyrmandarǵa tanys bolýy kerek, aımaqtaǵy Soltústik Kaspıı jobalaryndaǵy qurylys jumystarynyń aıaqtalýyna baılanysty sońǵy jyldary qazaqstandyq jumysshylar jumystan bosap jatyr. Soǵan qaramastan «Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasy, Indýstrııalandyrý kartasynyń jobalary, basqa da memlekettik baǵdarlamalardy júzege asyrý, úlken mekemelermen memorandýmdar jasasý arqyly oblystaǵy jumyssyzdyq deńgeıin 5 paıyz kóleminde saqtap qaldyq. Tek aǵymdaǵy jyldyń ózinde aımaqta 10 myń jańa jumys orny ashyldy. Olardyń 7 myńǵa jýyǵy – turaqty jumys orny.

Teńiz kenishin keńitý jobasy aıasynda oblys ákimdigi men «Teńizshevroıl» kompanııasy arasynda kelisim jasaqtap, 15 myń jumys ornyn ashýdy josparlap otyrmyz.

«Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasyna halyqtyń qyzyǵýshylyǵy joǵary. Bir ǵana mysal aıtaıyn, ótken jyly kásip etemin deýshilerge baǵdarlama boıynsha 700 mln.teńge shamasynda shaǵyn nesıe berilse, bıyl 3 esege ósip, 2 mlrd. teńgeden astam nesıe be­rý josparlanyp otyr. Jalpy, baǵdarlama jú­ze­ge asa bastaǵan úsh jyl ishinde 15 myń adam qamtyldy.

Qaı istiń de ilgeri basyp, nátıjeli bolýyna serpin beretin birden-bir jaǵdaı – ishki turaqtylyq. Táýbe dep aıtaıyq, táýelsiz Qazaqstanymyz qaryshty qadamdarymen naryq qıyndyqtaryn eńserip keledi. Sonyń nátıjesinde ár óńirde áleýmettik salalardy jańǵyrtý jobalary, halyqtyń ál-aýqatyn kóterý jumystary sátti júzege asýda.

Infraqurylymdyq jelilerdiń jań­ǵyr­tylýy aýyldardyń eńse tikteýine oń áser etýde. Ásirese, tabıǵı gaz, aýyz sý jelileri, taq­taıdaı tegis jol tartylǵan aýyldar tur­ǵyn­darynyń jabyrqaý kóńilderi jadyrap, el erteńine senimmen qaraıtyn boldy. Tur­ǵyndardyń meıir qandyrar taza aýyz sýǵa qol jetkizýine oń yqpal etken «Aq bulaq» baǵdarlamasy júzege asyrylýda. Bıyl respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjet esebinen bólingen qarajat 54 nysannyń qurylysyn júrgizýge baǵyttalyp otyr.

Qazirgi tańda oblysta «Qoljetimdi bas­pana-2020» baǵdarlamasy boıynsha 2 130 páterli kóp qabatty 46 turǵyn úı salý jos­par­lanǵan. Aǵymdaǵy jyly 1 005 páterli 22 turǵyn úı paıdalanýǵa beriletin bolady. Qalǵan 24 turǵyn úıdiń qurylysy 2014 jy­ly aıaqtalady. Sonymen birge, «Jas otaý» ob­lystyq baǵdarlamasy aıasynda 90 páterli turǵyn úı qurylysyn salý qarastyrylyp otyr.

Budan bólek, bilim berý jáne densaýlyq saqtaý salalarynda da ilgerileýshilik basym. Oblystaǵy mektepterdiń barlyǵy kompıýter synyptarymen jabdyqtalyp, kóp jolaqty ınternet jelisine qosylǵan. Interaktıvti taqtalarmen, mýltımedıalyq qondyrǵylarmen qamtylǵan.

Jalpy, orta bilim beretin bilim uıa-lary­men birge oqýshylarǵa beıimine qaraı kásiptik baǵdar