Bir áýlettiń taǵdyry

Alǵashynda áke-sheshem Omby oblysyn panalaǵan. Ol jaqta eshkim kútip otyr­ǵan joq edi: ne jumys joq, ne bas­pa­na joq, ne mal joq. Olar derevnıalardy aralap qańǵyp júrdi. 30-jyldardyń sońynda qazaqtardy kúshtep Qazaqstanǵa qaı­ta­rady eken degen sybys shyqqan. Sodan Túmen oblysyna qaraı kóship, men 1941 jyly sol jerde dúnıege kelippin.

Anamyz tekti áýletten shyqqan, baı otba­synyń qyzy bolǵan soń ba, óte bir­bet­keı kisi edi. Kózi jumylǵansha óziniń tilin, dilin bermeı ketti jaryqtyq. Zaman ra­ıynan shoshydy ma, álde jat jerde júr­gen urpaǵym azyp, orystanyp ketedi dep qoryqty ma, áıteýir, bárimizdiń basy­myz­dy qosyp, ótken dáýir, ata-babamyz týraly jıi áńgime qozǵaıtyn. Sonyń ishin­de áýletimizdiń taǵdyrynda erekshe iz qal­dyr­ǵan oqıǵalar jóninde aıtqandary áli kún­ge deıin esimde...

– Bizdiń atajurtymyz Soltústik Qa­zaq­­­stan­daǵy «Qurtaı aýyldary» de­gen je­r­de (qazir Tımırıazev jáne Shal aqyn aýdan­darynyń jeri – avtor). 50-jyl­dar­dyń ortasynda tyń ıgerýshiler qonys­ta­nyp, atyn ózgertkenge deıin solaı atalyp keldi, – dep bastaýshy edi anam áńgimesin. – Atalaryń Muqysh Qurtaıuly 1866 jyly sol jerde dúnıege kelgen, maly men jany qatar ósken, turmysy kúıli, asa baqýatty adam boldy. Birinshi áıelinen – Qasym (meniń ákem, 1887 jyly týǵan – avtor), Ǵabdolla, Álim, Orazbaı atty tórt ul men Bıbish degen bir qyz dúnıege kelgen. Ekinshi áıelinen Ýálı, Zúbáıda atty bir ul, bir qyz súıgen. Balalarynyń bárine bilim berýge tyrysty. Biraq bes balanyń ishi­nen tek Ǵabdolla degen qaınym ǵana oqýǵa ıkemdi bolyp, orys-tatar mektebin tolyq aıaqtap shyqty. Qashan kórseń jan-jaǵyn túrli kitapqa toltyryp, kómilip otyratyn. Qalaǵa, odan beride jatqan orys selolaryna jıi baryp, qazaq, orys til­derindegi gazetter men jýrnaldardy arqa­lap ákeletin. Solardy oqyp, bilgen-túıge­nin ákesine, baýyrlaryna aıtyp, túsin­dirip otyrýshy edi.

Ol kezde – Aq patshanyń dáýiri, orta­lyq qazirgideı Máskeýde emes, Peterborda. Elden jyraq jatyr demeseń, onda bolyp jatqan oqıǵalardyń dúmpýi bizge de jetip turatyn. Álsin-álsin «О́kimet ózine qarsy shyq­­q­an qara halyqty túgeldeı qyryp tas­­tapty, qanǵa bókken kóshede aıaq basar jer joq kórinedi», «Memlekettik Dý­maǵa qazaqtar da saılanady eken», «Ala­pat soǵys bastalypty» degen habarlar esti­lip turýshy edi. Solardyń arasynda elge qatysty bolǵany da bar shyǵar, keı­de atqaminerler uzaqty kún tynym tap­paı, aýyl arasyn shańǵa bóktirip, ersili-qar­syly sabylyp jatatyn. Ásirese «sol­datqa adam alady eken» degen sóz shyq­qanda el ishi erekshe dúrligip qaldy. Ár taıpanyń tutqasyn ustap, tirligin baǵyp otyrǵan aqsaqaldar bir kún ana aýylǵa, bir kún myna aýylǵa jınalyp, keńes quryp jatty. Bireýleri «Patsha jarlyǵyna qarsy turar ne halimiz bar, kóneıik» dese, basqalary «ólimge baılap berer balamyz joq» dep aıtys-tartys ulǵaıdy.

Qazaq qaı kezde de el qamyn jegen erlerge kende bolmaǵan. Bul joly da solaı boldy. Álıhan, Ahmet, Mirjaqyp degen esimder, istep jatqan jumystary jurttyń aýzynan túspeýge aınaldy. Olardyń janashyr, qazaq eliniń bolashaǵy týraly pi­kir­leri el erteńin oılaıtyn adamdardyń kó­ńiline qona ketti. Muqysh atalaryń da olardyń josparlaryn, eńbekterin, júr­gi­zip jatqan isterin tizip, saraptap oty­ratyn. Qara jumysqa alynǵan ji­git­ter­ge jasap jatqan jaqsylyǵyn aıtyp, zamanǵa saı birneshe jurttyń tilin biletin, bilimi myqty, naǵyz jaýjúrek erler» dep otyrýshy edi.

Bir kúnderi «Patsha qulady» degen ha­bar kelip, aýyldyń úlkendi-kishisi «ıa, qudaı, aqsarbas» dep qalysty. Buǵan de­ıingi dúrligý, dúrligý me, shyn dúr­be­leń endi bastaldy. Buryn-sońdy esti­me­gen «Alash týyn qolǵa alamyz», «óz aldymyzǵa memleket bolamyz» degen uran paıda boldy. Mirjaqyptyń «Oıan, qazaǵyn» aýyldyń balalaryna deıin sarnap aıtyp júretin. Qalaǵa kóp qatynap, qa­ǵazǵa kóp shuqshııatyn Ǵabdolla qaı­nym­nan estýimizshe, alashshyl azamattar arnaıy gazet shyǵaryp, Búkil qazaq qu­ryltaıyn shaqyryp jatqan kórinedi. Ǵab­dollanyń ózi de aıaq jetetin jerge osy habardy jetkizip, taratýshynyń biri bol­dy. Keıinnen «Alash» partııasy qu­rylyp, «Alash Orda» avtonomııasy uıym­das­tyrylyp jatyr dep estidik. Bizge bári – tań­syq, bári qyzyq. Sońy ne bolar eken dep eleńdep júrmiz.

Sonymen bir kúni «bıylǵy (1918) jyl­dyń shilde aıynda «Alash» basshylary elge kelip, halyqpen kezdesedi eken» degen habar jetti. Kezdesý bizge kórshi jatqan Áltı Kókenulynyń aýylyn­da (qazirgi Soltústik Qazaqstan oblysy Jambyl aýdanynyń jerindegi «Aqqusaq» aýyly – avtor.) ótetin bolypty. Tańdaýdyń Áltı qajyǵa túskeni de beker emes. Osy óńir­degi eń iri baılardyń biri, qazaq pen orys­qa sózi de, bedeli de ótip turǵan, kisige qaıy­ry­my mol, asa aýqatty kisi edi.

Sonymen jurttyń endigi kórgen-baq­qa­ny sol kezdesý boldy. Jaqyn aǵaıyn­dar Muqysh atanyń úıine jınalyp, alash­or­dalyqtardyń kelý maqsatyn qyzý tal­qy­lady. Álıhan Bókeıhannyń kisilik qa­sıet­terin, atqaryp júrgen isterin jaqsy bile­tin ári ony qazaq halqynyń naǵyz kóse­mi dep sanaıtyn Muqysh atamyz óz aına­lasyna ǵana emes, basqa aýyldarǵa bar­ǵanda da «kózi ashyq qazaq balasy «Alash» par­tııasyn qoldaýǵa tıis, óıtkeni ol qazaq hal­qynyń azattyǵy men bolashaǵy úshin kú­re­setin birden-bir kúsh» dep aıtyp, úgit­tep júrdi.

Atalaryń eldiń sózin ustaǵan, ár kez týralyqtan taımaǵan, sonysymen syıly bolǵan, aýzy dýaly, aldy keń sheshenderdiń biri edi (onyń osy qasıetterin S.Muqanov óziniń «О́mir mektebi» atty trılogııasynda sıpattaıdy (1-tom, 473-bet. – avtor.). Sodan ba eken, kezdesýdi uıymdastyrýshylar bizdiń óńir­degi bedeldi adamdarmen keńesip, al­da­ǵy jıynda jergilikti halyqtyń atynan Muqysh Qurtaıuly sóılesin degen she­shim­ge kelipti.

Bul jıynǵa alashordalyqtardyń qar­sy­­la­s­tary da qatty ázirlik kórip, olardyń qa­la úlgisinde kıim kıgen ókilderi atama kelip, «Alash» partııasyna qoldaý kór­­­setpe, ne bolmasa sóz sóıleýden bas tart» dep talap etipti. «Osydan kón­be­seń, ózińmen qosa balalaryńnyń kózin qur­ta­myz» dep qorqytypty. Kelesi kúni Ǵab­­dol­lany ańdyp júrip qolǵa túsirip, baı­lap áketedi. Kórshi orys selosyna apa­ryp kepil retinde ustaıdy. Onymen qoı­maı, keńes bolardan bir kún buryn jol ús­tin­de kele jatqan Muqysh atańdy da us­tap áketip, ábden soqqyǵa jyǵypty (S.Muqa­nov jazǵandaı «dúrelepti» – avtor.). Ǵabdollany óltiremiz dep qorqytyp, «ha­lyq­tyń atynan alashordalyqtardyń saıa­sa­tyn qoldaýdan bas tartamyn dep aıt, kez­desýge kelgen «Alash» basshylarynyń bar­lyq usynysyna qarsy shyq» dep shart qo­ıypty.

Muqysh ata «Basymdy kesip alsańdar da, bul usynystaryńdy qabyldap, senim artqan jurtyma satqyndyq jasaı almaımyn. Mundaı masqaraǵa barǵansha ólgenim artyq. Men jınalysta ózimniń jeke oıym­dy emes, sóz sóıle dep tapsyrǵan basym kópshiliktiń pikirin aıtýǵa tıispin» depti. Ári-beri aıtysyp, uzaq yrǵasqan soń Muqysh ata olardyń Ǵabdollany bo­sat­­paıtynyna, oǵan anyq qater tónip tur­­ǵa­nyna kóz jetkizedi. Sóıtip eki jaq­qa da yńǵaıly birden-bir durys jol usynady. «Meniń bul jınalysta halyqtyń atynan sóı­leıtinimdi jurttyń bári biledi. Al eger meni jınalysqa jibermeı, halyqtyń sózi aıtylmaı qalsa, onyń arty úlken saıası janjalǵa ulasady. Sondyqtan keńeske baryp, eki kózqarasty da aıtaıyn», – deıdi ol, – onyń birinshisi, jergilikti halyqtyń atynan málimdeıtin pikir, al ekinshisi, – osy jerde otyrǵan kisiler men olardyń ar­tynda turǵan adamdar talap etip otyr­ǵan kózqaras». Biraz kergileskennen keıin olar da osy pikirge toqtap, tańǵa taıaý Muqysh atany bosatady.

Muqysh ata «Áltı Kókenulynyń aýylyna kelgenimde halyqtyń kóptigine kózim tun­d­y. Aýyl irgesiniń adamdarǵa tolǵany sonsha, jurttyń qarasynan kókjıek kórinbeı qaldy. Buryn-sońdy halyqtyń munsha kóp jınalǵanyn kórmeppin», dep otyrýshy edi. Alashordalyqtarmen kez­desýge kelgen jurt arnaıy tigilgen júz­den asa úıge syımaı, ashyq dalaǵa er-to­qy­myn tósep, emin-erkin jaıǵasypty. Uıym­dastyrýshylardyń aıtýynsha, sol ke­ńeske «Alashtyń» otyz myńnan astam jaq­taýshysy jınalǵan eken.

Sonymen kópten kútken keńes óz ju­my­syn bastaıdy. Oǵan «Alash» qozǵalysy men partııasy kósemderiniń biri Mirjaqyp Dýlatov pen partııanyń Orynbordan kel­gen basqa basshylary (onyń ishinde «Alash» partııasynyń Omby oblystyq komı­te­tin basqaratyn Erejep Itbaev pen Aıdarhan Turlybaev, Qyzyljar oıazdyq komıtetin basqaratyn Jumaǵalı Tileýlın men Salmaqbaı Kúsemetov, Kókshetaý oıaz­dyq komıtetiniń basshysy Erqosaı Mu­qy­shev – avtor.) jáne partııanyń basqa da ondaǵan jaýapty qyzmetkeri qatysady. Kún tártibine «Alash» partııasynyń baǵ­darlamalyq mindetterin halyqqa túsin­di­rý, eldi bolshevıkterdiń óktem saıasatynan qorǵaý, «Alash Orda» úkimetiniń áske­rı bólimderin qurý jáne basqa da ózekti pro­b­lemalar qoıylady.

M.Dýlatov pen «Alashtyń» basqa basshylary sóılegennen keıin halyqtyń piki­rin bildirý úshin Muqysh ataǵa sóz beriledi. Muqysh ata, eń aldymen, osy jıynda sóıleýge ýákilettik bergen jáne «Alash» partııasy men «Alash Orda» úki­metiniń saıasatyn, mindetteri men usy­nys­taryn qoldaıtyn halyqtyń sózin jet­ki­zip, «meniń óz basym da osy partııany qol­daımyn, óıtkeni olardyń aıtqany qa­zaq halqynyń túpki múddelerine saı ke­le­di» deıdi.

Sonymen birge «qazaq jastaryn «Alash Ordanyń» halyq mılısııasyna alý máse­lesi boıynsha budan basqa da pikir bar» deı kelip, belgili bir saıası kúshter toby­nyń «1916 jyly halqymyz patsha bıli­giniń qazaqtardy tyl jumystaryna alý jónindegi jarlyǵyna qarsy shyǵyp, kóte­rilis jasady. Sol kezde qara halyqty aldap soǵyp, maıdanǵa tek qarapaıym sharýanyń balasyn jiberdi. Qazir de sondaı jaǵdaı qaıtalana ma dep qorqamyz» degen pikirin jetkizedi. Árıne Muqysh ata sol jerde alashordalyqtarmen jaýlasqan ban­dıtterdiń óz balasyn kepilge alyp us­tap otyrǵanyn, ózge balalaryn da ólti­re­miz dep qorqytqanyn, óz otbasyna naqty qa­ýip tónip turǵanyn aıtpaǵan.

1970 jyly basylǵan qazaq keńes ádebıetiniń klassıgi Sábıt Muqanovtyń «О́mir mek­te­bi» dep atalatyn trılogııasynda tutas bólim Áltı Kókenulynyń aýy­­lynda «Alash» basshylarynyń halyqpen kezdesýine arnalypty. Barsha týystary­myz osy kitapta Muqysh ata týraly jazylypty dep súıinshi surady. Bárimiz sol kitapty bas almaı oqydyq. Men de onyń orys tilinde shyqqan nusqasyn, ási­rese atama qatysty tustaryn erekshe qyzyǵýshylyqpen oqydym. Basynda keıbir jerlerde jazýshynyń sózi men anam­nyń aıtqany qıyspaı jatqanyna qatty ashýlanatynmyn. Biraq birneshe ret oqyp, oıǵa salyp saraptaǵannan keıin mátinniń artynda qandaı maǵyna jat­qanyn túsine bastadym. Jalpy, Áltı qajy­nyń aýylynda ótken keńes týraly meniń anam aıtqan jáne S.Muqanovtyń kitabynda jazylǵan jaıttar negizinen ózara saı keledi. Eger oqyrman kitaptyń osy tusyn saıası, ıdeologııalyq baǵasynan ajyratyp, zer salyp oqyp shyqsa, buǵan kóz jetkize alady.

Jazýshy soltústik óńir qazaqtarynyń bul kezdesýge qyzyǵýshylyǵy shynynda da zor boldy dep jazady. Áltı qajy men sol jerdiń basqa da bedeldi, elge qadirli kisi­­­leri, aqsaqaldar bastaǵan halyq kele jat­qan qonaqtardy qazaq halqynyń kó­sem­­deri, ulttyq Úkimettiń basshylary dep eseptep, qurmetti qaraýyl qoıyp, «Alash» ánuranyn («Arǵy atam Er Túrik») shyr­qap, bar sán-saltanatyn jasap kútip aldy dep baıandaıdy.

Kezdesýge aldyn ala keledi dep bol­jan­ǵan elge belgili, aqsúıekten shyqqan 150-200 kisiniń ornyna 22 bolys eldiń halqy (Qyzyljar, Omby, Kókshetaý, Aqmo­laǵa deıin jatqan jáne sol tóńi­rek­tegi aýyldardyń ókilderi) túgel jınal­ǵa­nyn aıtady. Bir júz, bir myń adam emes, on­daǵan myń adam «Alash» kósemderin kó­rip, sózin estımiz dep, salt atpen 100-200 shaqyrym jol júrip arnaıy kelgen. Ol bul jóninde «Sol tustaǵy be­les­ter­diń de, oılardyń da ón boıyna adam syımaýǵa aınaldy…» dep jazady (S. Muqanov, sonda, 1-tom, 472-bet). «Alash» par­tııasynyń halyq arasyndaǵy bedeli ora­san zor bol­ǵa­nyn ashyq aıtpasa da, kezdesýge on myń­da­ǵan adamnyń jınalǵanyn aıǵaq­taı­dy.

Alaıda jazýshy keńeste talqylanǵan tutas problemalar keshenin «Alash Orda» úki­me­tiniń halyqtyq mılısııa qurý úshin jigit berý jónindegi jalǵyz ótinishine tirep qoıady. «Alash» basshylary ondaǵan myń jaqtaýshysymen kezdesken kezde budan basqa máselelerdi de talqylaǵany anyq, biraq kitapta ol týraly eshteńe aı­tyl­maıdy. Jazýshy jıynǵa kelgen «Alash» basshylaryn, sondaı-aq osy par­tııa­nyń jergilikti belsendilerin jaǵymsyz jaǵynan sıpattaıdy. Mysaly, halyqqa qurmetti Abylaı Ramazanovty «shoqynǵan qajy» dep ataıdy. Al «Alashtyń» ja­ýapty qyzmetkerlerin saıasat jolynda kúni bitken adamdarǵa jatqyzady.

Jazýshy Muqysh atama qatysty oqı­ǵa­ny bylaısha sıpattaıdy. «Jınalystyń qar­sańynda qyzyq boldy – Muqysh jo­­­ǵa­­lyp ketti» deıdi. Ony bári jabylyp, búkil jerden izdese de, taba al­map­ty. Uıymdastyrýshylar da, alashor­da­­lyq­tar da, sol jerdegi bedeldi kisiler de iz­dep­ti. Biraq eshkim onyń qaıda ket­kenin aıta almapty. Tek tań atar aldyn­da aryp-ashyp, túsi qashyp ketken, sóı­leý­ge de áli joq Muqysh tabylypty. Ja­zý­shy onyń joǵalyp ketý sebepteri men ony «urlaýshylardy» sol kezdegi ıdeo­lo­gııanyń talabyna saı, óz boljaýy bo­ıynsha jazǵan. Degenmen, sol jınalysta Mu­qyshtyń eki pikirdi aıtqanyn rastaıdy. Onyń birinshisi – halyqtyń atynan sóıleýge tapsyrma bergen jergilikti bedeldi kisilerdiń, aqsaqaldar men atqa­mi­nerlerdiń ustanymy, al ekinshisi Mu­qysh­qa ony urlap áketkender qorqytý men bopsalaý arqyly kúshtep aıtqyzǵan usta­nym­dy aıtady.

Keıinnen Ǵabdolla men Muqysh atany qamaýda ustap, qorqytqandardyń kim ekeni belgili bolady. Olar Omby men Petropavldan kelgen, «qyzyldarmen» ujymdasqan «Úsh júz» qazaq partııasynyń belsendileri eken. «Qyzyldar» men «Úsh júz» partııasynyń ókilderi halyq arasynda «Alash» partııasynyń bedeli artyp bara jatqanyn bilip, onyń basshylaryna qalaıda kúıe jaǵyp, halyqqa usynǵan saıası baǵdarlamasyn qabyldatpaý úshin «Alashqa» qarsy búldirgi áreketterin júrgizedi. Aıtpaqshy «Alash» qozǵalysyn qoldaǵany úshin qazaqtyń kórnekti aqyny Maǵjan Jumabaıulyn abaqtyǵa jap­tyr­ǵan da osylar. Osyny biletin jurt óz balasy jaý qolynda jatsa da, qoryqpaı sóz sóılep, halyqtyń pikirin jetkizgen Muqysh atanyń erligin uzaq ýaqyt jyr qylyp aıtyp júrdi. О́kinishke qaraı, bolshevıkter men keńes ókimeti onyń bul áreketin keshirmedi, bizdiń atamyz da olardyń keshpeıtinin jaqsy bildi. Anamnyń aıtýynsha, Muqysh ata elde júrgen kezde alashordalyqtarmen baılanysyn úzbegen. Olarmen sóılesý úshin Qyzyljarǵa baryp, qoldan kelgen kómegin berip turǵan. Qazaqstan táýelsizdik alǵan­nan keıin bizge beıtanys bir aqsaqal «Jas Alash» gazetinde bul týraly jazdy da.

«Qyzyldar» qansha jerden tyıym salsa da, atańnyń sol jıynda sóz sóıleýi keıin­nen bizdiń otbasymyzdy keńestik jaza­laýshy organdardyń óz qyryna alýy­na sebep boldy» deıtin anamyz. Sodan keıin­gi oqıǵalar osy sózdiń ras ekenin aıǵaq­taıdy.

1928 jyly tárkileýdiń alǵashqy legi iri baılarǵa júrgiziledi. Sol kezde aldaǵy jaǵdaıdy anyq boljaǵan atamyz óz balalaryna «Keńes ókimeti munymen toqtap qal­maıdy, kezek bizge de jetedi, bárimizdi bul elde qaldyrmaı, jer aýdarady» dep aıtqan eken. Ol bolashaǵyn kúni buryn boljap, qolda bar malyn jan-jaqqa taratyp, sata bastaıdy. Eldegi bassyzdyq pen zańsyzdyq tyıylǵansha, kórshi jatqan Reseı oblystarynyń birine baryp bas saý­ǵa­laı turyp, keıinnen qaıta oralý qajet dep sanaıdy.

Sonymen tárkileý kezegi 1930 jyldyń ja­zynda atamyzǵa da jetedi. Muqysh atamyz qalǵan azyn-aýlaq múlikti túgeldeı ke­ńes ókimetine ótkizedi. Al onyń ózi resmı jer aýdarýdy kútpesten, Umytshaq áje­­miz ben Muqan inisin alyp, Reseıge bas saý­ǵalaıdy. Barǵan bette yńǵaıly jer taba almaı, jıi qonys aýdarady. Qash­qyn adamda ne kúı bolsyn, 30-jyldary sol jerde qaıtys bolyp, Kýrgan oblysy Lebıajınsk aýdanynyń Lopatkıno selo­­synda jerlenedi. Atamyzdyń molasyn urpaqtary 70-jyldardyń basynda izdep tapty. Aıtýynsha, atamyz óle-ólgenshe týǵan jerge jetýdi arman­da­ǵan eken. Amal qansha, jat jerden topyraq buıyrdy. Keıinnen nemeresi Seıit Orazbaev atamyzdyń basyna belgi qoıdy. Qazir qalǵan urpaqtary táý etip, qu­ran baǵyshtaý úshin ata beıitine baryp tu­rady.

Muqysh atamyzdyń balalary da tár­ki­leý­den tys qalmaǵan. Anamnyń aı­týyn­sha, ákem Qasym Muqyshuly aýylda mal ósirip, oǵan qosa 1917 jylǵy revo­lıý­sııa­ǵa deıin jáne 20-jyldary sol kezde asa paıdaly kásip sanalatyn saýdamen aınalysqan. О́z kómekshilerimen birge Qarqaraly (Qoıandy), Atbasar jár­meńkelerinen, sondaı-aq Ortalyq Qazaq­stan­nyń iri baılarynan úıir-úıir jylqy, jibek, mata, kilem, basqa da ótimdi ta­ýarlardy satyp alyp, olardy Reseıdiń Qorǵan (Kýrgan), Omby (Omsk), Selebe (Chelıabınsk) qalalaryna jetkizip, eki-úsh ese qymbatyna satqan ne bolmasa, unǵa, kıimge ne aýyl turmysyna qajetti basqa taýarlarǵa aıyrbastaǵan. Ákemiz Reseı­den arnaıy qıylǵan aǵash alǵyzyp, aýyl­da úlken aǵash úı turǵyzypty. Orys­sha sóılep, ejiktep bolsa da jaza alǵan. О́ziniń uldaryn Reseıdiń úlken qala­la­rynda oqytýdy armandapty. Biraq aıaq­as­ty qubylǵan dúnıe ony óz degenine jet­kizbedi.

Anam Maǵrıpa Omarqyzy 1893 jyly qazirgi Soltústik Qazaqstan oblysynyń Jambyl aýdanynyń Aıymjan aýyldyq okrýgine qaraıtyn jerde túp atasynan beri tuqymynan dáýlet úzilmegen ortasha baı Omar Kósherulynyń otba­synda dúnıege kelgen. Áke-sheshesi betinen qaq­paı, erke ǵyp ósirgen eken. Jas kúnin­de aýyldaǵy moldadan arabsha hat tanyp, quran oqýdy úırenipti. Bizdi bala kezimizden ákemiz ben Muqysh atamyzdy maqtan tutyp, syı­lap-qurmetteýge tárbıeledi. Sodan ba eken ákemniń túrin kórmesem de, jas ke­zimnen bastap bala júregimde oǵan degen erekshe sábılik mahabbat paıda bol­dy. Ákem men Muqysh atama degen sol qurmetti, olardyń ómirine degen zor qyzyǵýshylyqty ómir boıy saqtap kele­min. 1960 jyly Qazaqstanǵa oralyp, Qyzyl­jar (Petropavl) qalasyndaǵy Sol­tús­tik Qazaqstan pedagogıkalyq ınstıtýtyna oqýǵa túsýime de sol ińkárlik túrtki bol­ǵan edi.

Taǵdyr joly talaı qasiretin artyp, qıyndyǵyn aıamaı úıip-tókse de, anam 90 jasqa deıin ómir súrip, 1982 jyly qaı­tys boldy. О́mir boıy atajurtqa oralýdy ańsap ótse de, sáti túspeı, Túmen obly­synda, ákemiz jerlengen jerden jaı tapty. Anamyzdyń este saqtaý qabileti bárimizdi qatty tańǵaldyratyn. Keńes ókimeti ornaǵanǵa deıingi ómirin erekshe saǵynyshpen, búge-shigesin qaldyrmaı aıtyp otyratyn. Lenındi, Stalın men Golo­shekındi jek kóretin. 1950-60 jyl­dary Goloshekınniń kim ekenin onsha kóp adam bile bermeýshi edi, biraq anamyz onyń aty-jónin anyq aıtatyn. Sebebi tár­ki­leý bastalyp, týǵan jerden ketýge týra kelgenshe, otbasynda dál sol jen­det­tiń aty men saıasaty talaı qarǵysqa sebep bolǵan.

Anamyz bizge «Eger sol «ońbaǵan ja­ýyzdar» bolmaǵanda, senderdiń bar­lyq­taryń ata-baba jerinde tamasha ómir súretin edińder. Olar bizdi óz jerimizden qýyp qana qoımaı, qazaqqa tán bar nárseni – di­nimizdi, tilimizdi, salt-dástúr men ádet-ǵurpymyzdy qurtqysy keldi. Sonyń sal­darynan qazir men áke-sheshemniń, ata-enem­niń basyna baryp quran oqı almaı da otyrmyn. Bizdiń otbasymyz tartqan taý­qymet pen beıkúná balapandarymnyń ólimi, biz sııaqty san mıllıon adamnyń kóz jasy men qarǵysy Goloshekındi jiber­medi. Ol naǵyz «halyq jaýy» retinde atý jaza­syna kesildi» dep otyratyn. О́miriniń so­ńyna deıin keńes nasıhatyna áste moıynsunǵan joq, óıtkeni onyń kórgeni men túıgenine negizdelgen óz aqıqaty bar edi...

Túkirik QASYMOVA,

ardager-ustaz

(Jalǵasy bar)