Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, EQ
Búgingi sóz óneriniń hám tvorchestvo adamynyń hal-qadirin bárimiz bilip, kórip júrmiz. Ádebıette burynǵydaı «altyn ǵasyrlyq» kóńil kúı bolmasa da azdy-kópti táýir shyǵarmalar jazylyp júr. Jalpy, ár zamandaǵy ádebıettiń damyp, qaryshtaýyna, árıne jazýshy talantynan bólek, sol qoǵamnyń túrli faktorlary áser etýi zańdy qubylys. Máselen, bıliktiń ádebıetke, halyqtyń sóz ónerine kózqarasy, avtor men oqyrman talǵamy, aýdarma máselesi, taǵysyn taǵylar. Atalǵan osy faktorlardyń ádebıetke aıtarlyqtaı áseri tıip jatqandyǵynan bolar, qaıbir jyldary aıtyla bastaǵan «qazaq ádebıeti quldyraý kezeńinde» degen pikir áli jalǵasyp keledi. Biz bul oıdy tolyqtaı qoldamaımyz: desek te búgingi qazaq ádebıetiniń qarqyny aspanǵa jete qoıǵan joq, biraq tirshiliksiz emes. Álqıssa.
Danyshpan Tolstoı sonda qazirgideı tehnologııanyń oza shapqan zaman bolaryn hám adamzat rýhanı kedeılenip, kitap oqýdyń, tvorchestvonyń, ádebıettiń eskiliktiń jurnaǵyna aınalyp, artta qalaryn ishi bilip aıtsa kerek. Tom-tom roman týraly sóz qozǵamaımyz, óıtkeni qazir oqyrman qysqa áńgimelerdiń ózin áýpirimmen oqıdy. (Bylaısha aıtqanda, qazir oqý – eń qıyn jumys). Biraq bul jazýshylarǵa da syltaý emes. Shyǵarmashylyq qýat jetse, «Anna Karenınadaı» 800 bettik (maıda shrıftpen 800 bet, al qazirgi shyǵyp jatqan kitaptardyń kólemine salsa, 1000-nyń ústine barady) kólemdi roman nege jazbasqa?! Bálkı, jazylar...
Qoǵamda qansha jazýshy bolsa, sonsha oqyrman qaldy. Bul búgingi ádebıettiń aýa raıyna qatysty aıtylǵan dál sóz. Adamdardyń jazýǵa, tvorchestvoǵa qyzyǵýy tipten álsiregenin osydan baıqaımyz. (Oqyrmannyń azaıýy álemde de ózekti máselege aınalsa da, Batyspen salystyrǵanda qazaq ádebıetinde tvorchestvolyq jetistikter áldeqaıda az. Biraq biz ózimizdi eshkimmen salystyrmaımyz!) Máselen, qazir bizge kitap oqyǵannyń bári sulý hám qadirli. Kitap o bastan mádenıettiń bastaýy sanalǵandyqtan, kitap oqý – mádenıettiń belgisi hám kitap oqyǵan adam árqashan mádenıetti (dep senemiz!). Halyqtyń kóp bóligi oqýdan alystap, kenetten bireý roman oqyp otyrǵan zamandasyn kóre qalsa, ishteı tańǵalatyn dárejege jetkendikten, búginde oqý – sırek kezdesetin qasıetterdiń qataryna jatady. (Mundaǵy halyq degenimiz – gazet-jýrnalda isteıtin siz ben biz, ıakı ádebı ortadaǵy aǵaıyn emes, jazýǵa múlde qatysy joq, basqa salalardaǵy qalalyq hám aýyldyq jurt). Endi qarapaıym kitap oqýdyń ahýaly osyndaı bolǵanda kórkem ádebıettiń aý-jaıyn baǵamdaı berińiz. Tolstoı aqsaqal bizdiń bul halimizdi de tap basyp tanyp aıtypty. Budan bólek pýblısıstik saryny basym jazbalardyń kórkem ádebıetke tańylyp júrgeni hám bul úrdistiń beleń alyp bara jatqany taǵy bar.
Sonymen...
Tolstoı aıtqan támsildi qadarı-halimizshe tápsirlegendeı boldyq. (Bet-júzine qalqyp shyǵyp turǵan aqıqat tápsirleýge de kelmes, sirá...) Búgingi áńgimemiz qazaq ádebıetin ámanda joqtap júretinderdiń maqamyna salynbasa kerek-ti. Jazýshylyqtyń qoǵamda qadiri azaıǵan ýaqytta tvorchestvomen aınalysyp, zamanaýı qazaq prozasyn jasap júrgen avtorlar, baıqasaq, sońǵy kezde kóbeıip keledi. Árıne klassıkalyq shyǵarma áli týǵan joq, desek te ózindik stıli qalyptasqan jas prozaıkter tili jutań demeseńiz, aýyr taqyryptarǵa baryp-aq júr. Chehovtyń qysqalyq konsepsııasyn ustanǵan búgingi avtorlar aldaǵy ýaqytta qazaq prozasyndaǵy jaqsylyqtardan úmit kúttiredi. Laıym, solaı bolsyn deımiz.
Sózimizdiń sońyn ala kúni keshe ǵana tyrnaqaldy jınaǵy jaryq kórgen jas jazýshy Esbol Nurahmetpen az-kem áńgimelesýdi jón kórdik. Tolstoıdyń támsili týra kelgen myna zamanda nege basqa sala emes, naq jazýshylyqqa kelgenin suraǵymyz keldi.
Tom-tom romandar áli jazylady
– Esbol, aldymen tuńǵysh kitabyń qutty bolsyn deımiz. Qazir kez kelgen mamandyqty ıgerýge, tipti shetelde oqýǵa da múmkindikter bar. Nelikten jazýshylyqty tańdadyń? Nege neırohırýrg nemese ekonomıst bolmadyń? Búgingideı oqyrman azaıǵan qoǵamda degenim ǵoı...
– Bala kezimde eń áýeli ǵalym bolǵym keldi: zattardyń, materııanyń mánin zerttegim keletin. Sol úshin de matematıka men fızıkany jaqsy oqydym. Buǵan qosa ádebıet te qatty qyzyqtyrdy. Únemi kitap oqyp, ony qııaldap júretin edik. Aýylda tájirıbe jasap, ǵylymmen aınalysýǵa múmkindik az boldy. Al qalam men qaǵaz árqashan jetkilikti edi. Sol sebepten jaza bastadym: óleń jazdym, Áýezovke eliktep, shaǵyn áńgimeler jazdym. Keıin Almatyǵa kelgen soń, men oqyǵan mektepte, múmkin tutas bilim júıesi solaı, balany ǵylymǵa baýlıtyn, onyń ishinde naqty jaratylystyq ǵylymǵa úıretetin múmkindik atymen joq boldy. Qazir de solaı. Al ınternet pen orys tilin ýnıversıtettiń sońǵy kýrstarynda bir-aq meńgerdik. Onyń ústine 2000-2015 jyldar – qazaq qoǵamyndaǵy áldebir, múmkin ulttyq oıaný jyldary boldy. Sol tolqynnyń da áseri me eken: kóp sóılegimiz, aqyl aıtqymyz kelip turatyn boldy. Solaı-aq jazýshy bop ketken sekildimin.
– «Taraqandar» degen áńgimeń osy jylǵy Oskar syılyǵyn alǵan «Parazıtter» fılmine az-kem uqsaıtyndaı...
– Azdap uqsastyq bar sekildi. Ásirese shyǵarmanyń atmosferasy jaǵynan. Biraq bul týraly oqyrman aıtsyn, synshylar aıtsyn. Meniń qosarym: álemde aıtylmaǵan tyń oı joq, eger tyń oı aıtylsa, ol ótkende aıtylǵan eski oıdyń jańa túsindirmesi. Sebebi ýaqyt ótkenmen adam bolmysy ózgergen joq. Ekinshi jaǵynan, ortaq ýaqyt beldeýinde ómir súrip jatqan eki halyqtyń ortaq túsinikteri men ortaq bolmysy bolýy zańdylyq. Men óz kórgenimdi jazdym, ol óz kórgenin túsirdi.
– Búgingi áńgimemizdiń ózegi Tolstoıdyń myna sózi boldy: «Keleshekte jazýshylar biz sııaqty tom-tom shyǵarmalar jazbaýy múmkin. Tipti kórkem nárselerge barý da birte-birte tyıylýy múmkin. Maqalalyq dúnıelermen shektelip, sony ádebıet dep eseptep, sondaı baǵytqa aýyp ketýi múmkin». Tolstoıdyń aıtqan keleshegine týra kelip turǵandaımyz. Qalaı oılaısyń?
– Menińshe, áli de sondaı alyp tomdar jazylady. Jáne ony oqıtyn oqyrman da joǵalmaıdy. Azaıýy múmkin. Biraq dál qazir ol kezeń emes.
– Aqıqatynda, Tolstoı sóziniń rasqa aınalmaǵanyn biz de qalaımyz. Biraq osy tusta realıst bolý kerek sekildi...
– Iá, desek te maqala tıptes dúnıelerin ádebıet sanap júrgen jazarmandar az emes. Jáne olar qatty oqylady. Sonyń ózinde taza ádebıet pen maqalanyń arasyn ajyrata biletin esti oqyrman áli de jeterlik dep bilemin.
– Esti oqyrman kóbeıe bersin deımiz. Áńgimeńe rahmet.
