Ádebıet • 22 Mamyr, 2020

Klassıkadan kimdi kórdiń?

13 retkórsetildi

Jáı Vasıa. Jas jigit. Murny shýyldaq, kózi iriń, aıaǵy shýash, kıimi kónetoz, jamaý-jasqaý, sorpany qorpyldatyp iship, tamaqty obyrlanyp jeıdi. Sýdy kesesimen bir-aq tóńkere salady. Tamaq ishkende qarap otyrmaı, arsyzdyǵymen janyndaǵylardyń berekesin ala otyrady.

Daýsy shańqyldaǵan qatty ne shińkildegen jińishke bolýy múmkin. Másele munda emes. Má­sele onyń eki sóziniń biri boqtyqqa (shata degen sııaqty), úsh sóıleminiń biri qarǵysqa («saıtan alǵyrdan» bastap «qo­lyń synǵyr», «jelkeń úzil­gir», «kórińde ókirgirge» deıin), jalpy, áńgimesiniń uzyn-yr­ǵasy mán-maǵynasyz ósek-aıań­ǵa, «kinálilerdi» izdeýge qury­latynynda. Sol Vasıa ǵaıyptan taıyp baq qonyp, on shaqty jyldan soń Vasılıı Markovıchke aınalýy da múmkin. Degenmen bul eki adamnyń arasynda anaý aıtqandaı aıyrmashylyq bolmaıdy. Mańaıyndaǵy sypaıy adamdar, qymbat kıimder, dastarqan toly as ony ózgertýi tıis edi. Biraq ol ózgermeıdi. Kıimi túzelgenmen, ádebi túzelmeıdi. Onyń kózi de, ózi de toımaıdy. Baıaǵy boqtyq, baıaǵy qarǵap-sileý, mánsiz ósek-aıańmen kún óltiretin bolmysy da sol qalpynda.

Orystyń klassıkalyq áde­bıetinde bul sııaqty rýhanı taıaz adamnyń tıptik beınesi óte kóp. Ásirese, Býnınniń, Chehovtyń shy­ǵar­malarynda qyrlanyp-syrlanǵan, qashalǵan, ábden jetil­gen kúıinde kezdesedi. Ol birde bas keıipkerdiń qalyńdyǵyna qy­­ryndap júr, birde ákesiniń dosy, birde kórshisi, birde jaýy, t.b osylaı kete beredi. Bylaı qarasań, naǵyz jeksuryn beıne. Biraq jek kórmeısiń. Onyń minez-qulqy, ózin ózi ustaýy, máneri orys adamyna tán ashyqtyqtyń úlgisi. Belgili bir ultqa tán ashyqtyq degennen shyǵady ǵoı, Týrgenevtiń bir keıipkeri bar edi, ákesin qarǵaǵa uqsatatynyn ashyq aıtatyn. «Meniń ákem qarǵaǵa uqsaıtyn» dep bastalady sol áńgime. Biraq ol jerdegi qarǵa-áke negizinen qatygez, su­my­raılyǵymen este. Al Vasıa sııaq­ty tıptik beınelerge ortaq qasıet – arsyzdyq, obyrlyq. Osy arsyzdyǵymen, obyrlyǵymen ol qoǵamǵa anaý aıtqandaı zııan da keltirmeıdi. Qaıta daraqy kúlki, ospadarsyz qaljyń, jón-josyqsyz boqtyq qadirin ketirip, ózi zııan shegip jatady.

Endi bir keıipker shartty túrde Arkadıı Petrovıch. Kedeı­lengen aqsúıek tuqymynan shyq­qan jigit. Muntazdaı kıingen, sa­qal-murty bastyrylǵan, bet-aýzy tap-taza, tamaq ishkende mindetti túrde moınyna aljap­qysh baılaı­dy. Tamaqty aqyryn, ózine nazar aýdartpaı ishedi. Ol úı­degi qyzmetshilerge deıin­ sypaıy sóıleıdi. Táńir ja­ryl­qaǵyr, kógershinim, ardaq­tym, qymbattym degendi ol ja­san­dylyqpen aıtpaıdy. So­laı tárbıelengen. Sóz solaı sińgen. Bul keıipkerdiń ishki má­de­nıeti boqtaýǵa, qarǵaýǵa, ósek-ótirik aıtýǵa jibermeıdi. Bul keıipker tipti ómir boıy qońyr tóbel tirshiligimen kún kóre beredi. Arsyzdyqpen bireýge jaǵympazdanbaıdy, birdi birge aı­dap salmaıdy. Eń bastysy – bul jaǵymdy beıne. Orys klas­sıkalyq ádebıetindegi bas keıipkerdiń tıptik beınesi kóbin­de osylaı jasalady.

HIH ǵasyrdaǵy orys klassı­kalyq ádebıetiniń ókilderi adam­nyń týabitti bolmysyn sýretteýde asqan sheber. Olar adam jara­tylysyndaǵy erekshelikti qyraǵylyqpen aıqyndap bere­di. Ásirese óz ultyna tán erekshelik­terdi búkpesiz baıandaıdy. Ol shyǵar­malardy oqyǵan soń sen sol ultty birshama tanısyń. Olar­dyń dúnıetanymyna jaqyn­daı túsesiń. Artyqshylyǵy men kem­shiligin salmaqtaısyń. Joǵaryda mysalǵa keltirgen tıptik beıneler adam jaratylysynyń jar­qyn úlgisi. «Torǵaıdy qansha jer­den konservatorııada oqytsań da, ol bulbul bolyp saıraı almaı­dy» deıtin támsilge sáıkes, ar­syzǵa baq qonǵanymen, tektilik qon­baıtynyna, al tekti qansha jerden kedeılense de, qasıetin joǵal­tpaıtynyna meńzeıdi.

Sońǵy jańalyqtar

Jigittiń jaqsysy

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar