Sharýasy sharyqtaǵan shaǵyn el

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Monako Knıazdigine resmı sapary barysynda memleketter basshylary ekijaqty kelissóz júrgizdi.

Keshe Monako Knıazdigine resmı saparmen kelgen Elbasy Nursultan Nazarbaevty Knıazdik saraıynyń aldyndaǵy alańda resmı qarsy alý rásimi boldy. Knıazdiktiń osyndaı sharalarǵa arnalǵan úlken orkestri Qazaqstan Prezıdentine qurmet kórsetti.

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Monako Knıazdigine resmı sapary barysynda memleketter basshylary ekijaqty kelissóz júrgizdi.

Keshe Monako Knıazdigine resmı saparmen kelgen Elbasy Nursultan Nazarbaevty Knıazdik saraıynyń aldyndaǵy alańda resmı qarsy alý rásimi boldy. Knıazdiktiń osyndaı sharalarǵa arnalǵan úlken orkestri Qazaqstan Prezıdentine qurmet kórsetti.

Qarsy alý rásimi aıaqtalǵan soń Prezıdent Nursultan Na­zarbaev Monako Knıazi Alber II-men ońasha kezdesip, ekijaqty kelissóz júrgizdi. Odan keıin eki eldiń basshylary memlekettik nagradalarmen almasty. Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev eki eldiń yntymaqtastyǵyn damytýǵa sińirgen eńbegi úshin Áýlıe Karldyń Krest ordenimen marapattaldy. Bul orden – Monakonyń eń joǵary memlekettik nagradasy. Al Monako Knıazi Alber II-ge I dárejeli «Dostyq» ordeni tapsyryldy. Bul ordenniń halyqtar arasyndaǵy beıbitshilik pen dostyqty jáne yntymaqtastyqty qalyp­tas­tyrýda jetken úzdik eńbek úshin beriletini belgili.

Monako – Eýropanyń ońtústi­ginde, Jerorta teńiziniń boıynda Fransııamen japsarlasyp jatqan óte shaǵyn qala-memleket. Onyń jer kólemi bar bolǵany 2,02 sharshy shaqyrym. Ol dúnıe júzinde jer aýmaǵy boıynsha Vatıkannan keıingi ekinshi kishkentaı memleket. Bul Qazaqstannyń EKSPO-2017 kórmesin ótkizýge bólgen jerinen de kishi. Biraq, soǵan qaramaı, ózindik salmaǵy bar, barlyq adam­zat balasy bir kórýge qumar­tatyn, demalys oryndaryna barǵysy keletin qyzǵylyqty el.

Munda baqýatty adamdar­ qyzyqtaıtyn oryndardyń qyzmet kórsetý sapasy eń joǵary deńgeı­ge jetkizilgen. Sonyń ishinde Mon­te-Karlo qalasyndaǵy kazınonyń ataǵy alys shetelderge málim. Formýla-1 avtojarysynyń «Monako Gran-prıi» degen kezeńi de osynda ótip, eldiń ataǵyn alysqa jaıǵan. Mádenı ómirde de Monakonyń ataǵy alysqa ketken. Onyń eń baı aýdany – Monte-Karlodaǵy fılarmonııalyq orkestr men operanyń da ataǵy barsha álemge tanymal. Munyń sahnasynda Enrıko Karýzo, Fedor Shalıapın, Plasıdo Domıngo, Lýchano Pavarottı sekildi aıtýly sheberler án shyrqaǵan.

Sondaı-aq munda ataǵy jer jaratyn Muhıttaný mýzeıi de bar. Onyń dırektory bolyp biraz jyldar aty ańyzǵa aınalǵan muhıttanýshy ǵalym Jak-If Kýsto qyzmet etken. Monakonyń ataǵyn alysqa jaıatyn sharalardyń qataryna jyl saıyn ótkiziletin Halyqaralyq tele jáne sırk festıvalderin jatqyzýǵa da bolady. Monte-Karlonyń taǵy bir qyzyǵy – onyń temir jol vokzaly bıik taýǵa ornalasqan. Osy stansadan eldiń tarıhı-kýrortty aımaǵy men kazınoǵa birden jetýge bolady.

Monako halqynyń sany 36 myńnan sál ǵana asady. Bul da Qazaqstannyń bir aýdanynyń halqyndaı ǵana. Al IJО́-niń jan basyna shaqqandaǵy kólemi 50 myń dollar shamasynda. Eldegi negizgi tabys týrızmnen túsedi. Jylyna Monakoǵa 7 mıllıonǵa jýyq týrıst keletin kórinedi. Biz bolǵan kezde de Monako kóshelerinde sheteldik týrıster qaptap júrdi. Soǵan qaraı, qonaqúı baǵalary da ýdaı qymbat. Osy sebepti qazaqstandyq jýrnalıster Monakodan 25 shaqyrym jerdegi Fransııanyń Nıssa qalasyna ornalastyryldy.

Sondaı-aq munda bank jumysy (jalpy tabystyń 17 paıyzy), qurylys (10 paıyz), ónerkásip (9 paıyz) jáne aqparatty-kommý­nıka­sııalyq tehnologııa (8 paıyz) damyǵan.

El halqynyń negizgi bóligi fransýzdar, memlekettik tili de fransýz tili. Sonymen birge, jergilikti halyqtyń monegas tili de saqtalǵan. Muny kóne ıtalıan tiliniń soltústik dıalektileriniń biri dep tanýshylar kóp.

Monakonyń aqshasy – eýro. Alaıda ol Eýroodaqqa múshe emes. Biraq EO-men Fransııamen aradaǵy Keden odaǵy arqyly tyǵyz baılanysqan. Monako birneshe halyqaralyq uıym dar­dyń múshesi bolyp tabylady. Sonyń ishinde BUU (1993 jyldan), EQYU, Eýropa Keńesi, Interpol, IýNESKO, BSU jáne bas­qalarǵa múshe. Halyqaralyq gı­drografııa uıymynyń bas keń­sesi de osy elde ornalasqan. Monako álemniń 45 eliniń 106 qa­lasynda óziniń qurmetti kon­sýldyǵyn ashqan. Sonyń ishinde Qazaqstan astanasy da bar.

Monakonyń memlekettik basqarý júıesi – konstıtýsııalyq monarhııa. Qazirgi memleket basshysy – Knıaz Alber II. Oǵan bılik muragerlik júıe boıynsha ákesinen qalǵan. 55 jastaǵy Alber II taqqa 2005 jyly otyrdy. Eger Eýropanyń basqa elderindegi monarhtar tek sımvoldyq qana ókilettikke ıe bolsa, Monakonyń monarhy bıliktiń barlyq tizginin ózi ustap, memleketti is júzinde jalǵyz basqarady. Atap aıtar bolsaq, ol barlyq memlekettik basqarý júıesindegi laýazymdy tulǵalardy taǵaıyndaıdy, zańnamalyq qujattardy daıyndaýda da óte keńeıtilgen ókilettikke ıe, zańdarǵa qol qoıý men ratıfıkasııalaý quqyǵy da ózinde, halyqaralyq arenada memlekettiń atynan sóıleıdi. Knıazdiń janynda jeti adamnan turatyn keńesshi organ bar. Onyń múshelerin de Knıazdiń ózi 3 jyl merzimge taǵaıyndaıdy. Konstıtýsııalyq baqylaý qu­qyna ıe bolyp tabylatyn Mem­lekettik keńes degen organ bar.­ Onyń múshelerin Knıaz Úki­met­pen kelisip taǵaıyndaıdy.

Zań shyǵarý bıliginde 24 depýtattan turatyn bir palataly Ulttyq parlament jumys isteıdi. Alaıda, barlyq zańnamalyq qujattar Knıaz qol qoıǵannan keıin ǵana kúshine enedi.

Atqarýshy bılik Memlekettik mınıstr (Úkimet basshysy)­ basqaratyn úkimettik keńesten tu­rady. Bir qyzyǵy – Mem­lekettik ­mınıstr Fransııa azamaty, Knıaz ony fransýz ókime­tiniń usynysymen 3 jylǵa taǵaıyn­daıdy.

Monakonyń tártibin 500-ge jýyq polısııa qyzmetkeri baqy­laıdy. Barlyq jerlerge beınebaqylaý ornatylǵandyqtan, olar­dyń jumysy birshama jeńil. Monakoǵa kúnine 40 myńǵa jýyq sheteldik jumysqa keledi. Munda jumyssyzdyq degen múlde joq. Monako qalasynyń ózi Monako vılle – eski qala, Monte-Karlo – oıyn úıleriniń aýdany, La-Kon­damın – port mańy, Fontvıl – sý­dy qurǵatqannan paıda bolǵan jańa jer sııaqty tórt bólikke bólingen.

Monako kazınosy 1863 jyly­ ashylǵan. Aqyldy knıaz el­ge baqýatty adamdardyń tartym­dylyǵyn arttyrý úshin ony alǵashqy bolyp ashyp jáne ataǵyn dúnıe júzine tanytqan. Munda salyq kólemi óte shaǵyn, sondyqtan da salyqtan qashqandar qarajat ataýlysyn osynda saqtaýǵa qumar. Monakonyń bir sózben aıtqandaǵy sıpaty – álemniń úlken baılyǵyn ózinde toǵystyrǵan shaǵyn el.

Qazaqstan men Monako ara­syn­daǵy dıplomatııalyq baılanys 2009 jyly ornaǵan. Qazaqstannyń Fransııadaǵy Tótenshe jáne óki­letti elshisi N.Dánenov Monakoda da elshi qyzmetin qosa atqarady. As­tanada Monakonyń qurmetti konsýldyǵy ashylǵan. Al Mona­konyń Qazaqstandaǵy elshisi qyzmetin Ulybrıtanııanyń elshisi Evelın Janta qosa atqarady.

Byltyrǵy qarasha aıynda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń shaqyrýymen Monako Knıazi Alber II Qazaqstanǵa alǵash ret resmı saparmen keldi. Sapar bary­synda Birlesken málimdemege qol qoıylǵan bolatyn. Sondaı-aq eki eldiń saýda-ónerkásip palatalary arasynda yntymaqtastyq ornatý týraly kelisimge qol qoıylǵan. Osy kelisim sheńberinde qazaqstandyq eksport jáne ınvestısııa jónindegi «Kazneks Invest» agent­tigi men Monakonyń ekonomıkalyq damý palatasy ara­synda nıettestik memorandýmyna qol jetkizilgen.

Ústimizdegi jyldyń maýsym aıynda Qazaqstanǵa elshi E.Janta bastaǵan bıznes-delegasııa kelip, forým ótkizdi. Oǵan Monako ekonomıkasynyń ártúrli sektorynan 23 kompanııanyń basshylary qatysty. Sapar barysynda delegasııa basshylaryn Premer-Mınıstrdiń orynbasary Á.Isekeshev qabyldap, kelissóz júrgizdi. Eki eldiń arasyndaǵy saýda aınalymy ázirge mardymsyz, 2012 jyldyń qorytyndysy boıynsha ol 211 myń AQSh dollaryn ǵana qurady. Degenmen, qarjy, qurylys, týrızm, jańa tehnologııalar salasyndaǵy yntymaqtastyqtardyń perspektıvasy joǵary sanalady.

Mádenı-gýmanıtarlyq salada da yntymaqtastyq damyp keledi. 2010 jyly Monakoda bolǵan 5-shi Halyqaralyq kınofestıvalde qazaqstandyq rejısser E.Tursynovtyń «Kelin» kartınasy Gran-prı júldesin jeńip aldy. 2011 jyly osynda ótken sırk ártisteriniń 35-shi festıvaline Qazaqstan sırki de qatysty. 2012 jyldyń qarasha aıynda Astananyń Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda «Greıs Ke­llıdiń zamany» atty kórme bo­lyp ótti. Ol qazirgi Knıazdiń ana­syna arnalǵan edi, kórmeni Prezıdent Nursultan Nazarbaev pen­ sol kezde Qazaqstanda resmı saparmen bolǵan Knıaz Alber II-niń­ ózi tamashalady.

Mádenıet jáne aqparat mı­nıstri M.Qul-Muhammed 2013 jyldyń naýryz aıynda sol kezde Qazaqstanǵa kelgen Monako elshisi E.Jantany qabyldap, Monte-Karlo baletiniń Astanaǵa gastrólmen kelýi máselesin talqylady.

Elbasy Nursultan Nazarbaev pen Knıaz Alber II arasyndaǵy kelissóz aıaqtalǵan soń ekijaqty qujattarǵa qol qoıyldy. Qa­zaq­stan Úkimeti men Monako Knıazdigi arasyndaǵy týrızm salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly bul qujatqa Qazaqstan jaǵynan Á.Isekeshev, al Monako jaǵynan Knıazdiktiń Syrtqy ister mınıstri J.Badıa qol qoıdy.

Qol qoıý rásimi aıaqtalǵan soń Prezıdent N.Nazarbaev pen Knıaz Alber II saraıdyń balkonyna shyǵyp, tómende jınalǵan qaýymǵa qoldaryn bulǵap, sálem joldady. Bul – knıazdiktiń ózindik dástúrli salty. Sheteldik memleket basshylarymen kezdesken soń Knıaz halqyna mártebeli qonaqpen birge osylaı sálem etetin kórinedi. Al tómende orkestrdiń súıemeldeýimen kásibı ansambl bı bıledi.

Osy kúni tańerteń Elbasy Nursultan Nazarbaev «Swissport International» jáne «Flughafen zurich AG» kompanııalarynyń basshylarymen kezdesti. Kez­desýge Qazaqstan jaǵynan Vıse-premer – Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstri Á.Isekeshev, «Qazaqstan temir joly» AQ basshysy A.Mamın, al Monako jaǵynan Swissport International kompanııasynyń prezıdenti, basqarma tóraǵasy P.Ýtnegard pen Flughafen Zurich AG kompanııasynyń qarjy jó­nindegi vıse-prezıdenti D.Shmýkkı qatysty. Áńgimelesý barysynda eýrazııalyq kólik ınfraqurylymy máseleleri, sondaı-aq Qazaqstan áýejaı­laryn damytý jáne olardy ha­lyqaralyq standarttarǵa sáı­kestendirý salasyndaǵy yn­tymaqtastyqtyń keleshegi tal­qylandy.

Kezdesý aıasynda áýejaılar jelisin basqarý jóninde birles­ken kásiporyn qurý jóninde memorandýmdarǵa qol qoıý týraly kelisimge qol jetkizildi.

Swissport International – jerústi qyzmetin usynatyn, 38 eldiń 192 áýejaıymen baılanys jasaıtyn álemdegi jetekshi kompanııa.

Flughafen Zurich AG – Sıýrıh qalasy áýejaıynyń ıesi ári operatory, sondaı-aq búkil álemniń ózge de 10 áýejaıyn bas­qarýǵa qatysady.

Elbasy Nursultan Nazar­baev­tyń Monakoǵa sapary aıasynda Qazaqstan men Monako isker qaýymynyń bıznes-forýmy da bolyp ótti. Ony Qazaq­stannyń Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrligi, Saý­da-ónerkásiptik palatasy Mo­nakonyń Qarjy jáne ekonomıka mınıstrligimen birlesip uıym­dastyrdy. Forýmǵa qatysýshylar jyljymaıtyn múlik, týrızm, kólik jáne logıstıka, munaı-gaz, tamaq ónerkásibi men bank salasyndaǵy ózara iskerlik perspektıvalary týraly pikir almas­ty. Forýmnyń eń úlken tabysy – Birlesken iskerlik keńes qurýǵa qol jetkizildi. Oǵan eki jaqtyń saýda-ónerkásip palatalarynyń basshylary qol qoıdy.

Shyǵyp sóılegen qazaq­standyq kompanııalardyń basshylary ózderiniń is-áreketi týraly tolyq baıandaı otyryp, monakalyqtar arasynda iskerlik qyzyǵýshylyq týa qalsa, zor ynta bóletinin aıtyp jatty. О́z kezeginde mo­nakalyqtar da osy baǵytta sóıledi. Bular óz elderindegi iskerlik tartymdylyqtyń zor ekenin maqtanyshpen baıandady. Sonyń ishinde, ásirese, salyqtyq jeńildiktiń, qar­jynyń saqtalýyna kepil­diktiń, ınves­tısııalyq tartym­dylyqtyń zor ekenin neshe túrli slaıdtar kórsete otyryp jetkizdi.

Forým qorytyndysy boıynsha Monakonyń «Monako Menedjment Konstrakshn» atty úlken kompanııasy «Kazneks Invest» AQ, «Astana Treıd Internasıonal» jáne Qyzylorda oblystyq ákimdigimen iskerlik baılanys­tar ornatý jónindegi kelisimge qol qoıdy. Sondaı-aq, «Kazneks Invest» AQ «Goý on groýp», al Qyzylorda oblystyq ákimdigi «Hıdrokonsept Solar» kompanııalarymen yn­tymaqtastyq jóninde kelisim jasasty.

Bıznes-forým jumysyna Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstri Áset Isekeshev, Monakonyń Qarjy jáne ekonomıka mınıstri Jan Kastellını qatysyp, sóz sóıledi.

Qazaqstan Prezıdenti resmı sapar sheńberinde Knıazdiktiń ýrbanıstıkalyq jáne qarjylyq damýynyń tusaýkeserine qatysty. Tusaýkeser barysynda Memlekettik mınıstr M.Roje, ekonomıkalyq damý jáne qarjy mınıstri J.Kastellını, áleýmettik máseleler jáne densaýlyq saqtaý jónindegi mınıstr S.Valerı, qorshaǵan ortany qorǵaý jáne qala qurylysy mınıstri M.P.Gramalııa Memleket basshysyna tıisti salalardyń jaǵdaıy men damý perspektıvasy týraly, atap aıtqanda, Greıs Knıagınıa emhanasy qurylysynyń jospary, shekteýli alańǵa ıe Knıazdiktegi qala qurylysyn júrgizýdiń odan arǵy baǵyttary týraly aqparattar berdi.

Qazaqstan Prezıdenti tusaý­keserdiń qanaǵattanarlyq maz­munyn atap kórsetip, osy saparǵa shaqyrǵany úshin taǵy da alǵysyn bildirdi.

– Alber II-niń ótken jylǵy sapary, Greıs Knıagınıaǵa arnal­ǵan Qazaqstandaǵy kórme jáne meniń osy jolǵy saparym – bular bizdiń halyqtarymyz ben memleketterimizdiń ózar