Tarıh • 31 Mamyr, 2020

Qasiretti jyldar. Taýqymet tartqan analar

65 ret kórsetildi

Qylyshynan qan tamǵan solaqaı saıasattyń sımvolyndaı bolyp XX ǵasyr da jyldar jylǵasymen alystap barady. Soǵan keri burylyp qaraǵan sa­ıyn alapat ashtyq pen qısapsyz qyrǵynnyń izin áli de anyq ańǵarýǵa bolady. Qazaqtyń julyndary úzilip, burymdary qıylǵan aıaýly analarynyń, qadirli qyz-kelinshekteriniń qasiretti kóz jasy tógilgenin Uly dala az kórgen joq. Sol bir azapty jyldardyń belgisindeı, dálelindeı bolyp Aqmola oblysyna qarasty Selınograd aýdanynyń Aqmol aýylynda Saıası qýǵyn-súrgin jáne totalıtarızm qurbandarynyń «ALJIR» memorıaldy-murajaı kesheni tur...

Kollajdy jasaǵan Qonysbaı Shejimbaı, EQ

1997 jyly Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen 31 mamyr eli­mizde Saıası qýǵyn-súrgin jáne ashar­shy­lyq qurbandaryn eske alý kúni bolyp belgilendi. Kóktemniń soń­ǵy kúni kóz jasymyzdy kól etýge to­lyq sebep bar. Kúni búginge deıin ón-boıymyzdy muzdatatyn GÝLAG arhı­pe­lagyndaǵy (Eńbekpen túzeý lager­leriniń bas basqarmasy – Glavnoe ýp­ravlenıe ıspravıtelno-trýdovyh la­gereı) 53 eńbekpen túzeý lageriniń 11-i qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda orna­las­ty. Sonyń arasynda el aýzynda «ALJIR» atanyp ketken «Otanyn sat­­qan­dardyń áıelderine arnalǵan Aq­mola lageri» bolǵan edi. Bul azap alańy Qaraǵandy lageriniń (QarLAG) 26-bólim­shesi retinde KSRO Ishki Ister Halyq Komıssarıatynyń (NKVD) 1937 jylǵy 15 tamyzdaǵy buıryǵymen qu­ryl­ǵan.

Keıin Elbasynyń bastamasymen 2007 jyly 31 mamyrda osy lagerdiń ornynda joǵaryda atalǵan memorıaldy-murajaı kesheni ashyldy. Araǵa on jyl salyp, Saıası qýǵyn-súrgin jáne ash­ar­shylyq qurbandaryn eske alý kúni dál osy keshendegi eskertkish taq­ta­ǵa gúl shoǵyn qoıǵan Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti rásim aıaqtalǵan soń BAQ ókilderi aldynda sóz sóıledi. El ishinde sol kezde qýǵyn-súrginge ushy­ra­ǵan adamdarǵa arnalǵan lagerler sa­lyn­ǵanyn eske salyp, ondaǵy adam tóz­gisiz jaǵdaılar týraly áńgimeleı kele,­ «Qazaqstannyń ár túkpirindegi 11 lagerdiń qabyrǵasynda adamdar qınaý men azaptaý saldarynan qaza boldy. Sol lagerlerde mıllıonnan astam adam jaza­syn ótedi. Saıası qaıratkerlermen qatar olardyń jubaılary men balalary da qýǵyn-súrginge ushyrady. Keıbir náres­teler sol lagerlerde dúnıege keldi», dedi N.Nazarbaev.

Elorda irgesindegi memorıaldy-murajaıdyń tarıhyna úńilgen saıyn jan túrshigerlik oqıǵalarǵa oralýǵa týra keledi. О́tken ǵasyrdyń 30-50-jyldaryndaǵy jappaı terror qurbandaryna arnalǵan bul biregeı eskertkish búgin de júıeli jumys istep tur. «Rýhanı qazyna» baǵyty boıynsha jasalǵan «Astananyń kıeli jerleri kartasyna» elorda tarıhynda mańyzdy oryn alatyn 20 nysannyń biri retinde engizildi. «Otanyn satqandardyń otbasy múshesi» bolǵany úshin «ALJIR»-de merzimin ótegen áıelder qaýymynyń (62 ulttyń ókilderi) rýhyna arnalǵan mundaı keshendi burynǵy keńestik memleketterden, tipti búkil dúnıe júzinen kezdestirý qıyn.

Murajaı qyzmetkerleri usynǵan dáıekti derekterge súıensek, atalǵan lagerler arqyly 18 myńnan astam áıel etappen ótip, únemi lagerden lagerge aýys­tyrylyp otyrypty. Al «ALJIR»-de bir mezgilde 8 myńǵa jýyq áıel qamaýda boldy. Olardyń basym bóligi orys – 4390 (50%), evreı – 855 (20%), ýkraın – 740 (15%) jáne qazaq – 87 (2%) áıelderi boldy. Sonymen qatar nemis, fransýz, shved, japon, norveg, polıak, grýzın, armıan, ázerbaıjan, latysh jáne taǵy basqa ulttardyń qyz-kelinshekteri de tozaq otyn keshipti. Bas bostandyǵynan aıyrylǵany bylaı tursyn, «ALJIR»-de 600-ge jýyq (naqty sany áli de anyqtalýda) áıel qaıtys bolǵan degen derek bar.

Tutqynda bolǵandar kóbine-kóp Odaqqa tanymal saıası jáne qoǵam qaı­rat­­kerleriniń áıelderi edi. Máselen, olardyń arasynda Ázıza Rysqulova jáne onyń anasy Arıfa Esenǵulova, Dámesh Júrgenova, Rabıǵa Asfandııarova, ánshi Lıdııa Rýslanova, jazýshy Galına Serebrıakova, atylyp ketken marshal Týhachevskııdiń otbasy músheleri, jazýshy Borıs Pılnıaktyń áıeli Kıra Andronnıkoshvılı, Iýrıı Trıfonovtyń áıeli Evgenııa Lýre, Býlat Okýdjava men Maııa Plıseskaıanyń da analary jáne basqalar boldy.

Osy kúni murajaı qorynda on jeti myńnan astam jádiger bar. Qazaqstan, Reseı, О́zbekstan, Grýzııa, Izraıl jáne Belarýs elderine jasalǵan zertteý is-saparlary barysynda jınaqtalǵan materıal­dardyń arasynda túpnusqa mura­ǵattyq qujattar men fotosýretter, «ALJIR» tutqyndary Ázıza Rys­qu­lovanyń, Roza Sypkınanyń, Klara Bronnyń, Sofıa Zılbergterdiń balalaryna jazǵan hattary men óleńderi, balalardyń jazǵan estelikteri kezdesedi. Sonymen qatar Marııa Mınkınanyń 1938 jyly «ALJIR»-ge bara jatqanda jaqyndaryna joldaǵan haty tabylyp, onda baldyrǵandaryn balalar úıinen alyp ketýdi ótingen derekter bar.

Memorıaldy-murajaıdyń negizgi jáne ǵylymı-kómekshi qorlarynyń má­limetteri negizinde «Taǵdyrlardy bi­rik­tirgen Qazaqstan» kitaby, «Elba­sy­nyń bastamasymen ashylǵan edi» ka­ta­logy, «ALASH – ALZHIR» qos tom­­dyǵy, «ALJIR» tutqyndary men olardyń balalarynyń «ALJÏR. Qorqinişti tüster… Kak strashnyi son…», «Ur­paqtar umytpaıdy» atty estelikter ja­ryq kórdi.

Murajaı kesheninde «Stalındik vagon», «Qasiret qaqpasy» monýmenti, «Túńilý men álsizdik» jáne «Kúres pen úmit» músindik kompozısııacy, tikenek symdy lager qorshaýy men kúzet mu­na­rasy, «Kóz jasy» stellasy, Zerde qabyrǵasy, tutqyn áıelder turǵan barak pen «ALJIR» tutqyndaryn balala­ry­nan aıyrý» dıoramasy, «Alash» baǵy, Eskertkish belgileri men murajaı ǵıma­ra­ty bar.

«Alash» zalynyń ekspozısııalary Qazaqstannyń patshalyq Reseıdiń qu­ra­my­na qosylǵan kezden bastap keńes­­tik kezeńdi, 1937 jyldyń jap­paı qýǵyn-súrginin beınelese, «ALJIR tut­qyn­dary» dep atalatyn ekspo­zısııa­lyq kórme zaly «Otanyn satqandar» áıel­de­riniń aqmolalyq lageriniń tarıhyna, kinásiz tutqynda otyrǵan áıelderge arna­lady. Munda olardyń ómiri týraly materıaldar ornalastyrylǵan. Otbasylyq fotosýretter, jeke zattary, «ALJIR» lageriniń tutqyndary qoldarymen jasaǵan zattar qoıylǵan. Ana­lardyń qolymen jasalǵan bul bu­ıym­darda úzilmegen úmit, sónbegen rýh tunyp turǵandaı.

 Qýǵyn-súrgin taqyryby qoǵamda qoz­ǵala qoımaǵan sonaý 1989 jyly osy Aqmolda saıası qýǵyn-súrgin qur­ban­daryna arnalǵan «Qaq aıyrylǵan jul­dyz» atty tuńǵysh eskertkish ashyl­dy. Sol jyldary aýyl shetinde tutqyndar men olardyń balalarynyń jerlengen oryndary anyqtaldy. Qazirgi tańda ol jerde eskertkish belgiler ornatylǵan.

– Murajaı ujymy ǵylymı-tá­jirı­­belik konferensııalardy, dóńge­lek ústelder men semınarlardy, eks­­kýr­sııa­lardy, taqyryptyq jáne kósh­­peli kór­melerdi, shet memleketterge ǵy­ly­mı-zertteý baǵyty boıyn­sha is-sa­par­lardy, saıası qýǵyn-súrgin qur­­ban­­darynyń urpaqtarymen, aqyn-jazý­shy­la­rmen, memlekettik qaırat­kerlermen kez­de­sý­lerdi udaıy uıym­das­tyryp keledi. Túrli jınaqtar jaryq kórdi. Tutqynda bolǵan áıelder tizimi de tolyqtyrylýda. Arnaıy www.museum-alzhir.kz. saıty jumys istep tur. Murajaı ashylǵaly beri munda 300 myńnan astam adam atba­syn burdy. Endi­gi maqsatymyz – HH ǵasyrdyń 30-50-jyldardaǵy jappaı saıası qýǵyn-súrgin kezeńiniń tarıhyn zertteý jáne tutqyndardyń sıfrly málimetter bazasyn qurý bolyp otyr, – deıdi murajaı dırektory Samat Tergembaev.

 

P.S.: Halqymyz ashtyqtan qynadaı qyrylǵan, zııalylarymyz, olardyń úrim-butaǵy men otbasyn, Alashtyń kúlli ıgi-jaqsylaryn, «sút betine shyǵar qaımaǵyn» qalqyp alyp, qýǵyn-súrginge ushyratqan keńestik bılikti qalaı aqtaýǵa bolady? Sol zobalań kezeńde 103 myńnan astam otandasymyz tutqyndalyp, onyń 25 myńnan astamy ólim jazasyna kesildi. Qanshama qarakózdiń qabirin izdep sandaldyq. Sonda da bolsyn totalıtarlyq júıe qaıratkerlerimizdiń tánin kómgenimen, rýhyn kóme alǵan joq dep uǵynamyz. Sol rýh búginde júregi elim dep soqqan ár azamattyń bo­ıynda bar. Sebebi rýh sónbeıdi! Rýh qara jerge kómilmeıdi.

 

Sońǵy jańalyqtar

Almaty mańynda jer silkindi

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar