Ál-Farabı murasy jáne Kóbesov zertteýleri

Bizdiń ýnıversıtette 2018 jyly «Ál-Farabı bilim berý ortalyǵy» ashyldy. Onyń maqsaty – ál-Farabı muralaryn zamanaýı bilim berýge engizýdiń ǵylymı ádistemelik negizderin jasaý jáne jas urpaqty ál-Farabı eńbekterimen oqytyp tárbıeleý.

Bizdiń osyndaı zertteýlerimiz ben jetis­tikterimizge muryndyq bol­ǵan aıaýly ustazymyz, pedagogıka ǵylym­darynyń doktory, musylman shyǵysy ǵylymynyń tarıhy men pedagogıkasy boıynsha kórnekti ǵalym, professor Aýdanbek Kóbesovtiń Ábý Nasyr ál-Farabıdiń ǵylymı eńbekterine qatysty súbeli zertteýleri edi.

A.Kóbesov kóp jyldar boıy uly ǵalym Ábý Nasyr ál-Farabıdiń ǵyly­mı murasyn zerttedi.Ol 60-jyldary qu­rylǵan ál-Farabı muralaryn zert­teý toby­nyń quramynda otandyq farabıs­tıka­nyń negizin qalaýshylardyń biri boldy.

Ál-Farabı ǵylym tarıhynda negizi­nen fılosof jáne mýzyka teorııasyn jasaýshy retinde belgili bolsa, A.Kóbesovtiń zertteýleri uly jerlesi­mizdiń matematık, jaratylystaný ǵylymdarynyń zertteýshisi retindegi shynaıy beınesin qalpyna keltirýge sheshýshi úles qosty.

Aýdanbek Kóbesov 1932 jyldyń 13 aq­panynda Jambyl oblysy, Talas aýdany, Oıyq aýylynda dúnıege kelgen. Orta mektepti Jambyl qalasynda 1948 jy­ly kúmis medalǵa aıaqtap, 1952 jyly Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ıns­tı­týtynyń fızıka-matematıka fakýl­tetin matematıka mamandyǵy boıynsha úzdik bitirgen.

Instıtýttan keıin Talas aýdanynda oqytýshy, mektep dırektory qyz­metterin atqaryp, 1959 jyly KazPI-ge oqytýshylyq qyzmetke shaqyryldy.

1960 jyly Moskvaǵa, KSRO Ǵylym Akade­mııasyna, «Arab matematıkasynyń tarıhy» mamandyǵy boıynsha aspıran­týraǵa túsip, 1963 jyly fızıka-matematıka ǵylymdarynyń kandıdaty ataǵyn aldy.

1963 – 1967 jyldar aralyǵynda Abaı atyndaǵy QazPI-diń «Joǵarǵy algebra jáne sandar teorııasy» kafed­rasynda aǵa oqytýshy, dosent boldy.

A.Kóbesov 1968 – 1977 jyldary Qazaq KSR Ǵylym Akademııasynda ál-Farabı murasyn zerttegen topta aǵa ǵyly­mı qyzmetker bolyp jumys istep, ǵalym-ensıklopedıst ál-Farabıdiń shyǵarmalaryn tárjimalaýda, óńdeýde jáne zertteýde úlken eńbekter atqardy. Osy kezderde, ıaǵnı 1971 jyly, ǵalym Moskvada HIII ǵylym men tehnıka tarıhy halyqaralyq kongresinde «Ál-Farabıdiń ǵylymnyń damýyndaǵy róli» taqyrybynda baıandama jasady.

A.Kóbesov 1977 jyldan ómiriniń sońyna (2008 jylǵa) deıin Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde jumys istep, 1977 – 1986 jyldar ara­ly­ǵynda «Matematıkany oqytýdyń ádis­temesi» kafedrasynyń meńgerýshisi qyzmetin atqardy. 1990 jyly Tashkent qalasynda ál-Farabıdiń ǵylymı-peda­go­gıkalyq murasy boıynsha doktorlyq dıssertasııa qorǵady.

Ál-Farabıdiń baı ǵylymı mura­laryn zertteýde ǵalym A.Kóbesov 200-den astam ǵylymı, ǵylymı-tanymdyq eń­bek­ter jarııalady jáne arab tilinen kóp­tegen aýdarma jasady. Olardyń ishinde keńinen tanymal «Ál-Farabı», «Ál-Farabıdiń matematıkalyq muracy», «Ál-Farabı eńbekterindegi astronomııa» sııaqty eńbekteri, arab tilindegi matematıkalyq traktattarynyń aýdarmalary, «Almagestke» túsiniktemesi» jáne kóptegen monografııasy men kitaby bar.

A.Kóbesovtiń «Ál-Farabıdiń matema­tıkalyq murasy» atty monografııasy ǵulama babamyzdyń oıshyl-matematık retindegi tulǵasyn jan-jaqty ashyp berdi. Bul eńbekte ál-Farabıdiń geometrııa, trıgonometrııa, arıfmetıka, algebra jáne olardyń astronomııa men mýzykada qoldanylýy, sondaı-aq yqtı­maldyqtar týraly ilim, t.s.s. máse­leler qarastyrylǵan. A.Kóbesov ál-Farabıdiń bul eńbekterin ózge ǵalym­dardyń jetistikterimen tyǵyz baıla­nys­­ta qarastyrǵan.

Jurtshylyqqa, ásirese matematık­ter qaýymyna osy «Ál-Farabıdiń mate­matıkalyq murasy» monografııa­sy keńinen málim. Bul eńbek shetel ál-Farabı zertteýshileriniń joǵary baǵa­syn alǵan jáne ol ál-Farabıdiń mate­matıkalyq eńbekteri jan-jaqty, júıeli túrde tereń zerttelgen birden bir eńbek retinde asa zor mańyzǵa ıe.

Onyń mańyzdylyǵy búgingi kúnde odan ári artpasa, kemigen joq. A.Kóbesovtiń osy «ál-Farabıdiń matema­tı­kalyq murasy» atty eńbegi, onyń ǵylymı re­dak­torlyǵymen shyq­qan ál-Farabıdiń «Matematıkalyq traktattar» kitabynyń shetelde, ıaǵnı Amerıkanyń Mıchıgan ýnıversıtetiniń kitaphanasynda sıfr­lanǵan kóshir­mesi jasalynyp, osy ýnıver­sıtettiń elektrondy qorynda saqtalýy, buǵan qosa, «Ptolomeıdiń «Alma­gesine» túsinikteme» eńbeginiń Kalı­fornııa ýnıversıtetiniń kitapha­nasynda turýy kóp nárseni ańǵartsa kerek.

Atap aıtar bolsaq, Jańa Zelandııa­daǵy Oklend ýnıversıtetiniń professory Garrı Dj.Tı «Arab ǵylymynyń tarıhy» jýrnalynda jarııalaǵan ma­­qa­­lasynda bylaı dep jazǵan: «A.Kó­besov­tiń monografııasy ál-Fara­bı­­diń matematıkalyq eńbekterine sholý jasalynǵan alǵashqy kitap jáne ál-Farabıdiń matematıkasyna qyzy­ǵý­shylyq tanytqandar úshin óte mańyz­dy... Kóbesovtiń kitaby ál-Farabı matema­tıkalyq eńbekteriniń keremet dáıektiligi men tereńdigin jáne onyń kóptegen keıingi avtorlarǵa kúshti áserin kórsetýimen qundy. Ol ál-Farabıdiń shy­ǵarmalaryn zertteıtinderdiń bar­lyǵyna da paıdaly».

Belgili ǵalym, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor B.A.Rozenfeld óziniń bul kitapqa kezin­de bergen pikirinde: «A.Kóbesovtiń bul monografııasy ál-Farabıdiń ǵylymı shyǵarmashylyǵynyń osyǵan deıin belgisiz taǵy bir qyryn ashyp kórsetti jáne álemdik aýqymda atalyp otyrǵan uly oıshyldyń 1100-jyldyǵyna laıyq­ty eskertkish bolyp tabylady», dep atap aıtqan edi.

A.Kóbesovtiń farabıtanýǵa qosqan mańyz­dy úlesteriniń biri, ǵylym tarıhynda alǵash ret ál-Farabıdi ortaǵa­syr­lyq Shyǵystyń kórnekti astronomy retinde kórsetken «Ál-Farabı eńbek­terindegi astronomııa» monografııasy bolyp tabylady. Atalǵan kitap avtory «Ptolomeıdiń «Almagesine» túsinikteme» kitabyn arab tilinen aýdardy, ál-Farabıdiń bul iri shyǵarmasynyń mazmunyn jáne basqa da eńbekterin zertteı otyra, ál-Farabıdi astronomııanyń teorııasy men tájirıbesine qosqan úlesin kórsetip jańa qyrynan tanytty.

A.Kóbesov óziniń tarıhı-astrono­mııalyq zertteýlerinde Shyǵystyń eki ǵulamasynyń ál-Farabı men Ulyq­bek arasynda ózara sabaqtastyq baıla­nystyń bar ekenin ashty.

Ál-Farabıdiń fızıka-fılosofııa­lyq kózqarastaryn zertteı otyryp, A.Kóbesov onda tabıǵatty zertteýdiń eksperımentaldy-teorııalyq ádisiniń bar ekenin aıqyndady.

A.Kóbesovtiń aıtýynsha,ál-Farabı­diń medısına, bıologııa ǵylymdary­men shuǵyldanǵany málim bolyp otyr. Ol, ásirese bul ǵylymdardyń teorııa­lyq máselelerine kóp mán bergen, bul jóninde «Adam aǵzalary jaıly», «Ja­n­­ýar­lar aǵzalary jaıly», «Tem­pe­ra­­ment­ter týraly», t.b. eńbekter jaz­ǵan. Olardyń basym kópshiligi áli aýdarylmaı, zerttelmeı jatyr.

Farabıdiń keıingi kezge deıin belgisiz bolyp kelgen osyndaı bir medısınalyq traktatynyń tolyq aty «Adam aǵzalary jóninde Arıstotelmen alshaqtyǵy týraly Galenge qarsy jazylǵan traktat» dep atalady. Galen ataqty Gıppokrattan keıingi erte dúnıe medısınasyndaǵy úlken ǵalym, dáriger jáne orta ǵasyrlar zamanynda óte úlken, talassyz bedelge ıe bolǵan tulǵa.

Al Arıstotel bolsa, jalpy ǵylym­nyń, sonyń ishinde medısına men jaratylystaný ǵylymdarynyń da alyby bolǵany málim. Farabı eski dúnıe medısınasynyń eki ókili jaıly traktat jazyp, olardyń ustaǵan ǵylymı qaǵıdattary men ádisterin saralap, aralaryn ashyp bergen, tórelik aıtqan. Bul Farabıdiń medısına, bıologııadaǵy eńbekteriniń baǵalylyǵyn kórsetedi. Ataqty ǵalym, dáriger ıbn Sına óziniń áıgili medısınalyq júıesin jasaǵanda Farabıdiń teorııalyq kaǵıdattary men nusqaýlaryna súıengen.

Uly ustazdyń geografııa ǵylymyna jetik bolǵanyn kórsetetetin derekter de barshylyq dep jazady A.Kóbesov. Onyń kezinde geografııa máseleleri astronomııalyq maǵlumattarmen tyǵyz baılanysta qarastyrylǵan.

Farabıdiń alhımııa, hımııa týraly durys kózqarasy, qaǵıdasy keıingi ǵasyrlardyń Ibn Sına, Omar Haııam, Leanordo da Vınchı jáne taǵy basqa aldyńǵy qatarly oqymystylary tarapynan qoldaý tapqan dep tujyrymdaıdy A.Kóbesov óz zertteýlerinde.

A.Kóbesovtiń bilim berýde jaraty­lystaný men gýmanıtarlyq ǵylym­darynyń ózara sabaqtastyǵyna kóńil aýdarýy Farabıdiń «Ǵylymdar ensıklo­pedııasyndaǵy» oılarynan týǵanyn túsinýge bolady.

Búkil ómirin ál-Farabıdiń murasyn zertteýge arnaǵan A. Kóbesov keıingi jyldary aýqymdy «Ál-Farabıdiń jaraty­lystaný-matematıkalyq murasy» (1997) jáne «Ál-Farabıdiń ashylmaǵan álemi» (2002) atty kitaptaryn jarııalady.

A.Kóbesovtiń tereń zertteýlerine deıin Ál-Farabıdiń pedagogıkalyq murasyn jan-jaqty taldap, ashyp kórset­ken eńbek bolmady. Onyń «Fara­bıdiń pedagogıkalyq murasy» atty doktorlyq dıssertasııasy men basqa da eńbekteri men aýdarmalary uly ǵalymnyń pedagogıkalyq kózqaras­taryn, áreketterin tolyq, ǵylymı ádis­namalyq turǵysynan ashyp berdi.

Ál-Farabı pedagogıka salasyndaǵy asa úlken tulǵa bolǵan, ol óziniń trak­tattarynyń basym kópshiligin halyqty, ásirese jas urpaqty tárbıelep bilimdar etý, aǵartý maqsatyna arnaǵan. Oǵan «Izgi qala turǵyndarynyń kózqa­ras­tary», «Baqytqa jetý joldary», «Fılo­sofııany oqyp-úırený úshin aldyn ala ne bilý qajettigi týraly», «Fılosofııalyq saýaldar jáne oǵan jaýaptar» jáne basqa traktattar jatady.

Farabıdiń pedagogıkalyq júıesin A.Kóbesov bylaı mazmundaıdy: «Áýeli Farabı pedagogıka ǵylymynyń páni men maqsattary týraly, ekinshi, ǵula­manyń jalpy pedagogıkalyq ıdeıalary, tárbıeniń mazmuny, túrleri men ádist­eri týraly kózqarastary; úshinshi, Fa­rabı eńbekterindegi dıdaktıka problemalary; tórtinshi, Farabıdiń pedagogıkalyq ıdeıalarynyń onyń matematıkalyq jáne jaratylystaný ǵylymı eńbekterinde qoldanylýy jáne júzege asyrylýy; besinshi, Farabıdiń pedagogıkalyq kózqarastarynyń keıingi ǵasyrlardaǵy Shyǵys, Batys pedagogıkasyna tıgizgen áser-yqpaly».

Farabıdiń eńbekterinde oqytý men tárbıe tyǵyz baılanysta bolǵanymen, olardyń árqaısysyna ǵana tán erekshe­likteri ajyratylyp kórsetiledi. Mysa­ly, Farabı jastardy tárbıeleýde birin­shi orynǵa shynaıy baqytqa jetýge kepil bolatyn minez-qulyq tárbıesin qoıa­dy. Keń maǵynada alǵanda ǵulama bul tár­bıe aýqymyna eńbek, estetıka, dene, gý­ma­nıstik, patrıottyq jáne taǵy basqa tár­bıeler túrlerin engizip qarastyrǵan sııaqty.

Ǵulamanyń ǵylymı-pedagogıkalyq shyǵarmalarynda ádemilik, ásemdik pen úılesimdik, garmonııa sezimderin tárbıeleýge erekshe mán berilgen.

Pedagogıkanyń maqsaty, muraty týraly Farabı usynǵan adamgershilik (gýmanıstik) ıdeıalar men qorytyndylar adam ómiriniń qazirgi kezeńinde de aǵartý­shylyqtyń mańyzdy tirekteriniń biri bolyp otyr.

Bir qyzyq jaıt, uly babadan myń jyl ótkizip baryp danyshpan Abaı dál osyndaı gýmanıstik uly qaǵı­dany jańǵyrtyp, qaıtalap, qýattaı túse­tin­in A.Kóbesov «Ál Farabı men Abaıdy qatar oqyǵanda» atty óz eńbe­ginde yqylaspen atap ótedi. Odan ári, «Ǵulamanyń izgi adamdarǵa laıyq asyl qasıetterdi bulaısha muqııat synap, táptishtep taldaýy Abaıdyń óleń-shyǵarmalaryndaǵy adamgershilikke, kelisti kemeńgerlikke tán jáne oǵan jat keraǵar qarsy minez-qulyqtardy tizbek­tegen tustardy eriksiz eske túsiredi. Bir topyraqtan, el-jurttan taraǵan eki danyshpannyń pedagogıkalyq ıdeıalary men túıgenderiniń astasyp, uqsap jatqanyna taǵyda kýá bolamyz», deıdi ǵalym-pedagog A.Kóbesov.

Ǵulamanyń pedagogıkalyq júıesinde salmaqty oryn dıdaktıkaǵa berilgen. Farabı jazǵan «Ǵylymdar ensıklopedııasy» eńbegi pedagogıka tarıhynda ǵylymı-dıdaktıkalyq shyǵarmalardyń alǵashqylarynyń biri bolyp tabylady, óıtkeni. A.Kóbesovtiń aıtýynsha, bul traktat Shyǵys pen Batys elderinde uzaq ýaqyt barlyq ǵylym bastamalary jóninen negizgi baǵdarlamalyq jetekshi qural bolǵan.

A.Kóbesov ál-Farabıdiń pedagogı­ka­lyq murasynyń iri zertteýshisi bola otyra, ál-Farabıdiń belgili eńbek­teri men onyń ǵylymı murasy boıyn­sha jarııalanǵan zertteýleri negizinde oıshyldyń uly ádisnamashy jáne ádis­­ker ­bolǵanyn jańa qyry­nan kórsetti. Sonymen qatar, ál-Fara­bı­diń «Mýzykanyń uly kitaby», «Almageske» túsinikteme», «Ǵylym­nyń paıda bolýy týraly» jáne t.b. kóp­­tegen shyǵarmasy alǵash ret tarı­­hı-pedagogıkalyq turǵydan zerttel­gen deýge negiz bar. Ol ál-Farabı peda­­go­­gıkasynyń fılosofııalyq jáne áleý­mettik-etıkalyq alǵy shart­taryn, jalpy pedagogıkalyq oıla­ryn, dıdak­tıka máselelerin qolda­nyp, júzege asyrýdy zerttedi. Ál-Fara­bı­diń basty jetistikterin aıqyndaı otyryp, onyń musylman memle­ket­teri men ortaǵasyrlyq Eýro­pa ǵalym­darynyń pedagogıkalyq oılary­­nyń qalyptasýyna jáne damýyna ál-Farabı­diń pedagogıkalyq shyǵarma­shylyǵy­nyń áseri týraly máselelerdi qarastyrǵan.

Farabıdiń búkil pedagogıkalyq júıesin ashyp berý ońaı nárse emes ekenin, ol týraly arnaıy zertteýler júrgizilip, kitaptar jazylýǵa tıis degen oılarǵa meńzeıdi óz zertteýlerinde pedagog-ǵalym A.Kóbesov.

A.Kóbesovtiń ǵylymı-ádistemelik shyǵarmashylyǵynda joǵarǵy oqý oryndarynyń stýdentterine arnalǵan ál-Farabı shyǵarmashylyǵy boıynsha oqýlyq jáne oqý quraldaryn jazyp, solar boıynsha kóp jyldar boıy ýnıversıtet stýdentteri úshin dárister oqyp, tájirıbelik sabaqtar júrgizý úlken oryn alady. Onyń ústine, ol kórneki ǵalym retinde ál-Farabıdiń ózi týraly jáne onyń ǵylymı shyǵarmashylyǵy men ǵulama jaıly bilimı maǵlumattardy halyq ortasyna keńinen taratty.

Ǵalym-pedagog Aýdanbek Kóbesovtiń shyǵarmashylyq joly men ǵylymı zerteýleri onyń ǵulama ǵalym ál-Fara­bıdiń oıshyl-matematık, jarytylys­tanýshy, pedagog ekendiginiń shynaıy beı­nesin qalpyna keltirýshi, óz shyńy­nyń bıigindegi ǵalym ekenin bildiredi.

Ál-Farabı babamyzdyń belgili ǵalym A.Kóbesov tirnektep jınap júıe­legen matematıkalyq murasyn jas býyndy matematıkalyq ǵylym-bilimge baýlý maqsatynda nasıhattaý quraldarynyń jasalýy, qazirgi oqytý mazmunyna ony ınnovasııa retinde en­dirý múm­kindikteri, ádisteri men tehnolo­gııalary boıynsha ǵylymı-ádisteme­lik zertteýler endi-endi ǵana júrgizile bastady.

A.Kóbesov óziniń «Ǵylymda dańǵyl jol joq» atty sońǵy kitabynda «Oqý – ádistemelik jaǵynan alǵanda ál-Farabıdiń geometrııalyq traktaty mańyzyn kúni búginge deıin joǵaltqan joq. Qazirgi pedagogıka ǵylymy talap dárejesine saı biraz óńdelse, tolyq­tyrylsa, bul eńbek orta mektep jáne joǵary oqý oryndarynyń oqýshylary úshin salý esepteri jóninde asa paıdaly qural bolary sózsiz», dep jazǵan edi.

Onyń bul tilegi ózi bilim alǵan qazaq­tyń tuńǵysh joǵarǵy oqý orny Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetinde sheshimin taýyp jatyr.

Bul ıgilikti isti ýnıversıtetimizdiń ınformatıka jáne bilimdi aqparat­tandyrý kafedrasynyń meńgerýshisi professor E.Y.Bıdaıbekov bastaǵan ǵalym­dar toby «Ál-Farabıdiń mate­matı­kalyq muralary – zamanaýı bilim berý jaǵdaıynda» atty ǵylymı joba aýqymynda iske asyrýda. Jobada ál-Farabıdiń matematıkalyq murasyn, geometrııalyq salý esepterin ǵana emes, trıgonometrııa, arıfmetıka men mýzyka teorııasyn mektep matematıkasynyń mazmunymen sabaqtastyra, zamanaýı aqparattyq tehnologııalardy tıimdi qoldana otyryp, olardy bilim berý júıesinde oqytýdyń joldary zerttelip iske asyrylýda. A.Kóbesov negizin salǵan júıeli zertteý jumystarynyń nátıjesinde, pedagogıkalyq mamandyq stýdentterine jáne mektep oqýshylaryna arnalǵan ál-Farabıdiń 1 oqý quraly tárji­malanyp qurastyryldy, 3 oqý-ádis­te­melik qural shyǵarylyp, 1 avtor­­lyq kýálik alyndy, kóptegen maqala­lar jaryq kórdi. Oqýshylar zertteý jumystaryn júrgizip, júldeli oryn­darǵa ıe bolyp, bir doktorlyq dıssertasııa qorǵaldy.

Ýnıversıtettegi Ál-Farabı bilim berý ortalyǵy ǵulama babamyzdyń mura­syn dáriptep qana qoımaı, ony zama­na­ýı bilim berý júıesine engizýdiń ǵyly­­mı ádistemelik negizderin jasaý jáne jas urpaqty ál-Farabı eńbek­teri boıynsha oqytyp tárbıeleý máse­lesin birinshi kezekke qoıyp otyr. Ál-Farabı­diń matematıkalyq murasy boıynsha aq­parattyq sıfrlandyrý tehnologııalary negizinde jumystar bastalyp ta ketti.

Bul jetistikter ál-Farabıdiń eńbek­terin tolyq qamtıdy dep aıta almaımyz jáne ǵalymnyń san qyrly muralaryn zamanaýı bilim berýde óz ornyn tabatyndaı dárejede zertteý qajet ekenin aıta ketkenimiz jón.

«Álemniń ekinshi ustazy» atanǵan ǵulama ǵalym Ábý Nasyr ál-Farabı babamyzdyń muralaryn ózekti ǵylymı zertteýlerde jáne ınnovasııalyq bilim berý úderisterinde keńinen qol­daný maqsatynda, jas urpaqty ál-Farabı eńbekteri boıynsha oqytyp, tárbıe­leý máselesi bilim berý jú­ıesinde qolǵa alynyp jatsa, eńbegimizdiń ótelgeni.

Takır BALYQBAEV,

Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń rektory, professor