Bul ásirese jer máselesinde, aýyl sharýashylyǵyn ujymdastyrý negizinde qaıta qurý saıasatynda aıqyn kórindi. Asharshylyq týraly esepter men statıstıkalyq derekter, qýǵyn-súrginge ushyraǵan qazaq zııalylarynyń eńbekteri, korrespondensııalary kimdermen qarym-qatynasta bolǵandyǵy týraly materıaldar burynǵy qaýipsizdik komıtetine túsken, odan keıin qaıtarylmaǵan. Tipti bul organǵa qaǵaz betine túsken qazaq shejirelerine deıin aldyrylyp, olardan kim sultan, kimniń bı, batyr bolǵandyǵy jóninde málimetter jınastyrylǵan. Asharshylyq, qýǵyn-súrgin tarıhyna qatysty kóptegen qujat pen materıal túrli vedomstvolardyń qoımalarynda qaldyryldy. Al olardyń kópshiligi Ulttyq qaýipsizdik komıteti, Bas prokýratýra, Ishki ister mınıstrligi arhıvterinde saqtalýda. Qazaqstandaǵy aýyl sharýashylyǵy salasynyń damýy tarıhyna qatysty qujattardy jınaqtaý jáne daıyndaý barysynda aýyl sharýashylyǵyn uıymdastyrý tarıhyna qatysty 5 myń qujat anyqtaldy. Sonyń ishinde 310 qujat jınaqqa engizildi. «Kollektıvızasııa selskogo hozıaıstva Kazahstana (1926-1941gg.) – Alma-Ata., 1967. – T. I-II. – 957s.)» atty jınaqqa engizilgen qujattar qatarynda qararlar, buıryqtar, sheshimder bolatyn. Qazaqstandaǵy aýyl sharýashylyǵyndaǵy ózgerister týraly, jer-sý reformalarynyń júrgizilýi týraly qujattar jınaǵy da baspadan shyǵaryldy. Shyǵarylǵan qujattyq jınaqtarǵa ókinishke qaraı, 1930-1933 jylǵy kúshtep ujymdastyrý kezeńindegi kóptegen arhıvtik qujattar engizilmeı qaldy.
Eldi jaılaǵan asharshylyq, qarapaıym azamattardyń narazylyǵy jónindegi málimetter Birlesken memlekettik saıası basqarmasy (OGPÝ) tarapynan BKP (b) Qazaq ólkelik baqylaý komıssııasynyń jumysshy-sharýa ınspeksııasyna jiberip otyrǵan asa qupııa operatıvtik habarlarynda kórsetilgen. Sol habarlamalar men málimetterdi saralap kórelik.
Gýrev. Promstroı. Aǵash ustasy Anısımov: «Kooperasııa jarnalyq aqshany jınaýdy ǵana biledi, al dúkenderde eshteńe joq. Maı da, qant ta, et te, jarma da joq. Qalaı ómir súrseń, olaı ómir súr. Al ashanada bylamyqpen tamaqtandyrady. Osy bylamyqty Stalınge berý kerek. Meıli aıtsyn, osydan keıin qalaı jumys jasaý kerektigin. Ol bizdi besjyldyqpen toıdyrýdy qoıatyn shyǵar. Bireýi syzady, qalǵandary qoldaıdy. Aldaǵy besjyldyqtarda da bizderdi ólýge májbúrleıdi».
1933 jyldyń 15 mamyrynda maýsymdyq jumysshy Tıvıkov qaıtys bolǵan kommýnıstiń janazasynda «Endi kommýnıster ashtan óle bastady. Jaqyn arada kommýnısterden qutylyp, ómir jaqsarady» dese, desıatnık Zagýlov «Biz aqymaqpyz. Osy úshin soǵystyq pa? Mine, qandaı bostandyqqa qol jetkizdik. Al qazir qaıtadan bizdiń moıynymyzǵa ártúrli «altyn tisti» ońbaǵandar minip aldy. Al halyq bolsa ashtyqtan zardap shegýde».
Qurylys sehynyń qara jumysshysy Rezýnkova jumysshylarǵa ashyqtan-ashyq: «Aqtar tusynda budan jaqsy turyp edik. Meniń kúıeýim qashyp ketti. Myna ókimetti qulatatyn adamdar tabylmaı ol qaıta oralmaıdy» dep ashyna jazǵan.
Al jumysshy Semenov: «Keńes ókimeti qyl ústinde. Bul ókimet halyqty ashtyq pen ólimge alyp keldi» depti (Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti arhıvi (odan ári QR PA), 719-qor, - tizim, 6- is).
Almaty. Qaladaǵy №10 mektep muǵalimi Rykova K.Markstiń qaıtys bolýynyń 50 jyldyǵyna baılanysty «Markspen jaqsy, biraq onsyz tipti jaqsy bolǵan bolar edi. Mine, Marks teorııasynyń bet-beınesi. Elde asharshylyq. Nannyń joq bolýy komıssarlardyń kinási, olar saýatsyz. Jospar esebin jasaqtaǵanda qate jibergen. Komıssarlar buryn etikshiler bolǵan, mine sondyqtan da solardyń kinásinen biz ashyǵýdamyz».
Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynyń stýdenti Isqaqov: «Qazaqstan formaldy túrde kolonııa emes, shyndyǵynda patshalyq Reseı tusyndaǵydaı ortalyq Reseıdiń kolonııasy bolyp qalyp otyr. Barlyq maldy tartyp alyp, ortalyqqa jiberdi. Qazaqstan ekonomıkasy BKP (b) basshylyǵymen degradasııaǵa ushyraýda. Qazaq aýylynyń jaǵdaıyn biletin qyzmetkerler joq. Baıtursynov, Dýlatov jáne t.b. sııaqty qazaq qyzmetkerlerin qýyp jiberdi. 1928 jylǵa deıin Qazaqstanda rýlyq qurylys boldy. Taptyq qurylys bolǵan joq, ol kerek te emes edi. Baılarmen kúresýdiń, konfıskasııanyń da qajettiligi de joq bolatyn».
Stýdent Muratbaev: «О́kinishti, birden túrmege otyrǵyzady. Men de stýdentter arasynda úgit-nasıhat jumystaryn júrgizgen bolar edim. Kerek bolsa kommýnısterdiń ózderi Qazaqstandaǵy jaǵdaıdyń kúnnen-kúnge nasharlap bara jatqandyǵyn jete túsinetin bolady» dep estelik qaldyrǵan.
Eńbekshiqazaq aýdany boıynsha. «О́rnekti» kolhozynyń múshesi Asqar Babaev Qaramys kanalyndaǵy jasaǵan jumysynan azyq-túlik ala almaı, jumysyn tastap, aýylǵa qaıtar jolda ashtan ólgen. Iаroslavskıı atyndaǵy kolhozdyń múshesi Anastasııa Mıshenko jınalǵan bir top adamǵa «Bizdi tonaýda ári jumys jasaýǵa májbúrleıdi. Nan bermeıdi, sebebi barlyǵymyzdy ashtan óltirý. Sondyqtan ura qazyp, azyq-túlikti sonda saqtaıyq. Bul bizdiń quqymyz, oǵan eshkim tyıym sala almaıdy», dep úndeý tastaǵan.
Býdennyı atyndaǵy kolhoz múshesi Fedor Maskalenko: «Mine, osyǵan jettik. Bir aptadan asty, ash jatyrmyn. Tamaq alatyn jer joq. Kolhoz basqarmasy kómekten bas tartty. Taǵy baramyn. Bermese balalarǵa shirigen kartopqa sýlema (medısınada qoldanylatyn hlorly synaptan jasalǵan ýly aq untaq) qosyp pisirip berip, ózim de balalarmen birge o dúnıege attanamyn» dep myna keleshekten kúderin úzgen.
13 aqpanda 30 ash adam naýbaıhanadan dúkenderge nan alyp bara jatqan kólikke shabýyl jasaǵan. Naýryz aıynyń ishinde azyq-túlik urlyǵyna baılanysty 41 tergeý isi qaralyp, 329 adam jaýapqa tartylǵan.
Kalının aýdany. Qaskeleń selosynyń turǵyny Elızaveta Gorshokova: «Keńes ókimeti kezinde azattyq ornyna ólim keldi. Buryn ólim óte sırek bolatyn, al qazir mal sııaqty kúnine birneshe adam ólip, orǵa kóme salady» dep kózimen kórgenin qaǵazǵa túsiripti.
Jarkent. Aýdandyq aýylsharýashylyq jabdyqtaý mekemesiniń qyzmetkeri Lavrentev nanmen qamtamasyz etý barysyndaǵy áńgimede: «Bizdiń barlyq ómirimiz bir úzim nanǵa baılanysty bolyp tur. О́kimet buǵan da qarsy. Budan soń eriksiz shetelge qashý oıǵa keledi nemese bandylarǵa qosylý qalyp tur. Tek ashtan ólmeý kerek», depti.
Qyzylorda. Stýdent Makýmov «Qoǵamtaný» sabaǵyndaǵy «Memlekettiń joıylýy» taqyrybyn talqylaý barysynda «Memlekettiń joıylýyn myna fakt boıynsha aıtýǵa bolady, bastapqyda 500 gramm nan berildi, sosyn 300 gramm, artynan 200, odan soń 100 gramm. Osyndaı jaǵdaıda biz birtindep ólemiz. Mine, memleket te osylaı joıylady» dep óz pikirin bildiripti.
Shymkent. 1932 jyldyń 11 qazan kúni qalalyq elektrstansasynyń 10-15 jumysshysy nanmen qamtamsyz etýdi talap etip, qalalyq saýda ortalyǵyna kelgen.
Gýrev. Qala mańynda 12 qazaq toptasyp jarty qap qumarshyq alyp kele jatqan qazaqtan tartyp alyp, ózin qylǵyndyryp óltirýge jumystanǵan. Tek mılısııanyń aralasýymen ǵana qylmystyń aldyn aldy» dep málimdeıdi.
Petropavl. Orys pedagogıkalyq tehnıkýmynyń oqytýshysy Zaıseva: «Buryn bári boldy. Al qazir ash, tońyp-shashyrap otyrmyz. Bul ýaqytta kommýnıster toq, olar úshin bári bar. Jumysshylar úshin túk joq, olar ashyǵýda, al kommýnıster bolsa úgitteıdi».
Medısınalyq tehnıkýmynyń stýdenti Sýhov: «Qazaqstan kún saıyn óte shapshań qarqynmen degradasııaǵa ushyraýda».
Oral. Kirpish zaýytynyń jumysshysy Ramazanov: «Eki kún boldy, nan joq. Ashanaǵa baratyn aqsha joq. Bylaı jumys jasaı almaımyn. Meniń budan ári kúshim joq».
Qaladaǵy №2 jetijyldyq mekteptiń oqýshysy Krylov: «Itter sııaqty yzalandyrý úshin saýdamen qamtamasyz etýdi ashty, gazetter ótirik jazady. Bizge aıtady basqa elderde jumyssyzdyq, al bizde odan da kóp jumyssyzdyq. Samaradaǵy oq-dári zaýytyndaǵy qysqartýdan keıin 20 myń jumysshydan 18 myń jumysshy qaldy. Qazir jumystan qysqarǵan jumysshylar Oralǵa aǵylýda».
Shyńǵyrlaý aýdany. «Selstroı» mekemesiniń kóshiri Andreı Jabın: «Ashtan ólgendi kútkennen góri óz-ózińe qol jumsap ólgen durys. Eger de bandylar paıda bolsa búkil halyq solardyń sońynan erer edi».
«Qalbyrqurylys» órt sóndirý komandasynyń qyzmetkeri Sılyh: «Úkimet basynda otyrǵandar ǵana jaqsy tamaqtanady. Al bizder, jumysshylar nansyz otyrmyz, odan ári de osylaı nansyz otyra beremiz. Eger de osylaı jalǵasa berse qolǵa qarý men qanjar alýǵa májbúr bolamyz» (QR PA, 719-qor, 4-tizim, 719-is).
Qaraǵandy. Aıyrtaý aýdany. «Volna» kommýnasynda shilde aıynda 40 adam, al tamyz aıynda 25 adam ashtan ólgen.
Mamlıýt aýdany. Koval selosyndaǵy 15 jeke sharýashylyq astyq tapsyrýǵa qarsylyq bildirýdiń sebebin taǵy da ashtan qalý qaýpi barlyǵymen túsindirgen. Belogo selosyndaǵy 25 jeke sharýashylyq ókilderi de astyq tapsyrýǵa qarsylyqtaryn bildirdi (QR PA, 719-qor, 4-tizim, 675-is).
Semeı. Teri zaýytynyń jumysshysy Gorelov «Kooperasııa nashar jabdyqtaıdy, qazir ashtyq jaǵdaıda ómir súrýdemiz. Kommýnısterdi qýý kerek. Olar nan men etti shetelge jiberýge daıyndaýda. Maǵan tanys matros jazady, daıyndalǵan nan, et pen maıdy kúndelikti 8-10 kemege tıeımiz», – deıdi.
Oral. Et soıý qoımasynyń slesary Aleksandr Hrýshev: «Moskva et jeıdi, al bizder súıek-saıaq jeımiz. Bizdiń qojaıyndar bizdi durys etpen de tamaqtandyra almaıdy».
Mehanıkalyq sehtyń jumysshysy Koıtýn: «Úkimet durys istemeı otyr. Jumysshylardy nanmen qamtamasyz etýde birneshe sanatqa bólip qoıdy. Birkelki paıkaǵa qol jetkizýimiz kerek».
Jumysshy Medvedev: «Olarda qosatyn paek joq. Báribir besjyldyqtyń sońyna deıin barlyǵymyz ashtan qatamyz».
Gýrev. Slesar Smırnov: «Buryn dúre paıdalandy, qazir sosıalıstik jarysty paıdalanady. Jalpy aıtqanda, besjyldyq aýyr nárse, biz oǵan shydas bere alamyz ba eken?».
Embi. Slesar Zaıkın: «Menińshe besjyldyq 4 jylda emes, 25 jylda da oryndalmaıdy. Mynadaı ashqursaq qarynmen jumys júre me?! Barlyq jerde kezek, alǵa jáne asharshylyq».
Dossor. Jumysshy Korolev: «Artymyzda jaqsy ómir boldy, al alda tereń shyńyraý».
Rıdder (Semeı). Mehanıkalyq zaýyttyń jumysshylary Ýstınov, Korshýnov: «Tóbet sııaqty ash bolsań, munda shaıtan da jumys jasap, ómir súrmes. Barlyǵy taıaý ýaqytta ashtan óledi» (QR PA, 719-qor, 2-tizim, 126-is).
Eldegi asharshylyq pen joqshylyq, orynsyz aıyptaýlar, kúshtep ujymdastyrý, tonaý, oıdan shyǵarylǵan aýyr salyqtar, maldy zańsyz tárkileý, sholaq belsendilerdiń asyra silteýi men júgensizdigi – barlyǵy jınaqtala kelip qarapaıym adamdardyń ashý-yzasyn týǵyzdy. Keńes ókimetiniń qasań saıasatyna qarsy shaǵyn toptar keńes organdary qyzmetkerlerine shabýyl jasady. Jylqyny aıdap ketti, mal men astyqty urlap, taýar, aqsha tonady. Bul áreketter bılik tarapynan qatań talap etken múlik josparyn oryndaý, salyq tóleý, jaılaǵan ashtyqtan jan saqtap qalý nıetinen týyndady.
Aqqalı AHMET,
H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıtetiniń professory,
tarıh ǵylymdarynyń doktory
