Ádebıet • 27 Mamyr, 2020

Lý Shún. Marjan súzgen jazýshy

104 ret kórsetildi

О́mirge bir sát basqasha kózben qaraýǵa úırete almasa, onyń nesi jazýshy? Sony dereý túsine qoımaı, bolǵan oqıǵanyń tóńireginen aspaı otyrsa, nesi oqyrman! Ádebıetti astarly shyndyqtyń estetıkasy deý kerek. Jazýshy ony qalaı qubyltý kerek ekenin ózi biledi. Onyń keıipkerleri bar adamdar ma, joq álde oıdan jasalǵan beıneler me, dál sondaı oqıǵa boldy ma, joq pa, ádette bul máselelerdiń mańyzdylyǵy sheberdiń jetkizýi tıis oıynyń tasasynda turady.

«Adam jeý – ejelden bar qubylys ekenin bilgenimmen, onyń onsha baıybyna barmappyn. Zerttep kóreıin dep tarıhyna úńilsem, ondaǵy derekterdiń merzimi jazylmapty. Tek qana árbir betine «qaıyrym, ádep, moral, minez» degen sózderdi aıbaq-saıbaq qyp jaza beripti». Jazýshynyń tereń de sáýleli janynan súzip alynǵan ómir shyndyǵy osy. Ádette eń ádemi sózderdi eń zu­lym adamdar aıtýǵa áýes keledi. Bul «ádemi» sózder adam janynyń myń qupııaly qaltarysynan shyqpaıdy. Olar – jebe sııaqty. Bireýden estigen, bir jerden oqyǵan, dýaly aýyz bi­reýden «qaryzǵa alynǵan», ıa, bir kádege jaratý úshin árkim janyna baılap júrgen kádimgi jebe. Bireýler kádesine jarata alady, bireýler ja­rata almaıdy. Aıyrmashylyǵy osynda ǵana. Al aıtylmaıtyn, esh jerde tańbalanbaıtyn sózder she? Jalmaýyz nıetti kórsetetin jıir­kenishti, sumpaıy, kúnáhar sózder. Bul sózderdi tejep turǵan ne? Álde bular qaǵazdaǵy qyzyl-jasyl, ádemi «jebelerden» uıala ma? Álde bular jaryqqa jarq etip shyǵa kelse, tek shyndyqqa qyzmet etetinin shynymen bilmeı me?

«Djao deıtin shonjar, sol ózi menen qorqyp júrgen sııaqty ma, joq álde maǵan qastandyq jasaǵaly júr me, áıteýir kózqarasy birtúrli».

«Bórili aýdanynyń bir jalger dıqany qýańshylyqtan qashyp bizge kelgen bolatyn. Sonda ol meniń aǵama: – Aýylymyzdaǵy bir aıtýly jeksuryndy jurt uryp óltirip edi, birneshe adam batyr bolamyz dep onyń júregin sýyryp alyp maıǵa qýyryp jep qoıdy, dedi».

«Búgin ol ózinshe tamyr ustaımyn degen jeleýmen meniń aryq-semizdi­gimdi baıqamaq. Sosyn osy eńbegi úshin meniń etimnen kóje qatyqtyq almaq. Menen uıqy qasha bastady».

«Tórt myń jyl boıy toqtaýsyz adam etin jep kelgen óńirde meniń de talaı jyldyq ómirim ótkenin búgin ǵana ańǵardym. Qaryndasym shańyraqqa úlken aǵam ıe bolǵan kezde óldi. Múmkin aǵam qaryndasymnyń etin bildirmeı tamaqqa qosyp, bizge de jegizip jibergen shyǵar...»

«Múmkin adam etin áli tatyp úl­ger­megen balalar bar shyǵar? Bala­lardy qutqaraıyq...».

 Suńǵyla jazýshynyń «qoıanshyq» keıipkeri júıkesi júndeı tútilgen mazasyz adam. Ol kez kelgen nárseden, kez kelgen adamnan sekemdenedi. «Meni jegeli júr» deıtin kúdikti oılaryn qaǵaz betine túsire beredi. Bylaısha qarasań, ómirde kezdesýi múmkin qarapaıym oqıǵa, qarapaıym keıipker. Aıtylǵan oılarǵa, ótken oqıǵalarǵa jyndynyń sandyraǵy dep qarasań, jeńil ǵana nárse. Biraq qoǵamǵa kádimgi esti kózben qaraıtyn, adamdardyń nıetin emeýrininen tanıtyn jazýshyǵa myń-mıllıon oqyrmannyń basyn qoıanshyqtyń «shatpaqtarymen» qatyryp ne kórindi? Álsizdi basynýǵa, qor­ǵansyzdy qorlaýǵa, aýrýdy aıaýǵa, shalys basqandy jazalaýǵa, aqyr sońynda teketireskendi óltirýge, ol azdaı tirideı jep qoıýǵa daıar turatyn adam tabıǵatyndaǵy jaýyzdyqty kórsetý úshin «Qoıanshyqtyń qoljaz­basyn» jarııalady emes pe?

 Endigi bir áńgimesi – «Qusa». Adam janynyń qamyryqty, qaıǵyly kúıin qara sózben órnekteý ońaı emes. Aqı­qatty, shyndyqty árkim ózin­she qabyldaıdy. Bireý ony kótere almaǵan soń, omaqasa qulaıdy. Bireý­diń julyny úziledi. Al bireýler ómir boıy qusa bop ótedi.

 Jańa úılengen jup nege ajyras­ty? Tirshiliktiń qatal synaǵynan birge ótýge ne kedergi boldy? Adam ja­­nyna mıkroskoppen úńiletin sýretker erli-zaıyptynyń tabıǵatyndaǵy ala-qulalyqty birden aldyńyzǵa jaıyp salady. Ekeýi eki túrli adam. Bireýi jaqsy kórgendi ekinshisi jaqsy kórmeıdi. Bireýi baıqaǵandy, ekinshisi baıqamaıdy. Bireýi qabyldaǵandy, ekinshisi qabyldamaıdy. Qysqasy, ekeýi bir-birin tolyqtyrmaıdy. Ajy­rasyp ketetini áńgime bastal­ǵanda áıeldiń eri alyp kelgen gúldi sý quımaı, óltirip alatynynan-aq belgili bolady...

 Jalpy, ajyrasýdyń sońy erin qusalyqqa saldyryp, áıeldi ólim­ge aparǵan shyǵarmalar qaı eldiń ádebıetinde de az bolmasa kerek. Biraq oqıǵany óz halqynyń dástúri men tanymy, paıymy men kóz­qara­sy turǵysynan órnekteý, óz hal­qyna, óz qoǵamyna tán tirshilik­tiń yrǵaǵyn buzbaı kórsetý has sheber­­diń ǵana qolynan keledi. Tir­shilik­tiń qatal synaǵy menmin deıtin keý­demsoqtyń óziniń ápigin basyp, nebir marǵasqanyń janyn jasytady. Al esti janǵa dúnıege kózdi keń ashyp qaraý kerektigin úıretip ketedi. Jazý­shy keıipkeriniń qusa hali katarsıs sııaqty. Bir kúni onyń jany tazalanatynyna, jadyraıtynyna sengiń keledi...

Lý Shún – Qytaı ádebıetiniń klas­sıgi. Tirshilikten marjan súz­gen erekshe qabilet ıesi Lý Shún shy­ǵar­­ma­shylyǵynyń altyn arqaýy – jýńgo halqynyń turmys-saltyndaǵy, dúnıege kózqarasyndaǵy, aqyl-oıy men nanym-senimindegi basty erek­shelikter. Onyń «kishkentaı, eleýsiz», tipti «óz ózine kóńili tol­maıtyn» keıipkerleri eshkim kór­meıtin, eshkim mán bermeıtin dú­nıelerdi baıqap, taldap, tarazylaıdy. Onyń sol keıipkerleri bo­lashaqqa, jaqsylyqtyń, ádildiktiń ústemdik quratynyna senedi. «Bar jamandyq menimen ketsin» dep jantalasady.

Sońǵy jańalyqtar

Sóıle, sýret!

Qazaqstan • Búgin, 07:17

Álem birinshiligi bıyl ótedi

Kúres • Búgin, 07:15

Jahanǵa jurtyn tanytqan

Elbasy • Búgin, 07:10

Taǵy da ýaqytsha toqtatyldy

Sport • Búgin, 07:07

Tekelide týtuǵyr ornady

Aımaqtar • Búgin, 07:00

Qalǵymaıtyn qala

Oqıǵa • Búgin, 06:58

Almatyda indet órship tur

Aımaqtar • Búgin, 06:50

Qarqaraly qýanysh qushaǵynda

Aımaqtar • Búgin, 06:48

Kýbrınniń úıindegi kórme

О́ner • Búgin, 06:46

Bilim men ǵylymnyń astanasy

Bilim • Búgin, 06:45

Qoıylymdardyń onlaın-kórsetilimi

О́ner • Búgin, 06:42

Rekordtar kitabyna kúımen kirdi

Rýhanııat • Búgin, 06:40

Italııada óner kórsetedi

Sport • Búgin, 06:40

Elbasynyń erekshe róli ataldy

Elbasy • Búgin, 06:35

Alypsatarlar qatań jazalanady

Ekonomıka • Búgin, 06:30

Telefon arqyly sóılesti

Elbasy • Búgin, 06:20

UBT-2020 máresine jetti

Bilim • Búgin, 06:15

Elbasy ashqan akademııa

О́ner • Búgin, 06:12

Elordada qurylys ekpindi

Aımaqtar • Búgin, 06:12

Stýdentter úıiniń irgetasy qalandy

Aımaqtar • Búgin, 06:06

Bas qolbasshy

Elbasy • Búgin, 06:05

Astana prosesi

Saıasat • Búgin, 06:02

Qaýly oryndalýymen qundy

Aımaqtar • Keshe

Elorda – el júregi!

Aımaqtar • Keshe

Rýlge ıe bola almaı qaldy

Aımaqtar • Keshe

Egemen eldiń ordasy

Elbasy • Keshe

Uqsas jańalyqtar