Álgi beıtanys danyshpan boldy ma, joq pa, áıteýir osy támsil qalypty. Jalpy, oı keshý degenniń ózi – toqtamas qozǵalys, qalǵymas umtylys, bitispes kúres emes pe?! Másele – ne nársemen kúresý ekendiginde. Uly armandar men murattar, erkindik pen azattyq, mahabbat pen senim, ómir men kún úshin kúrestiń qaısysy da shyndyq pen izgilikten bastaý alady. Árkim óz shyndyǵy, óz izgiligi úshin.
Nısshe, «Izgilik pen zulymdyqtyń arǵy jaǵynda» eńbeginde «Qubyjyqtarmen alysqan kimde-kim ózi de qubyjyqqa aınalyp ketýden saqtaný kerek. Eger de túpsiz qurdymǵa tym uzaq qarar bolsań, bir ýaqta qurdym da saǵan qaraı bastaıdy» deıdi. Budan shyǵatyny ne? Kisi óltirýshini jazalýshy adam da kisi óltirýshige aınalady. Basqynshylardan halqyńdy qorǵaý úshin óziń de basqynshy bolasyń. Shyndyqtyń sońyna túsip qýǵan adam da shyndyqtan qashqandaı beınede bolady. О́zgeniń qateligin moıyndatýshy adam óz qateligin moıyndamaıdy. Satqyndyq satqyndyq arqyly ǵana áshkerelenedi. Birin izgilik, birin zulymdyq ataǵanymyzben, aınalyp kelgende, bul – bir nárseniń eki sıpaty ǵana. Bul – qurdym, Nısshe qurdymy.
Konan Doıl qurdymy
Detektıv janrynyń tańǵajaıyp sheberi jaıly taqyrypty osylaı tótesinen qoıǵanda Artýr álemimen tanys oqyrman birden áńgimemiz onyń sońǵy romany «Marokat tuńǵıyǵy» jaıynda eken dep oılaýy múmkin.
Atlant muhıtynyń astynan Platon atlanttarynyń álemin Saıres pen Bıllge ilese izdeýdiń aldyn alyp, Konan Doıldyń ózgeshe senimi men erekshe qyzyǵýshylyǵy jaıyna toqtalǵym keledi. Esińizde me, ótken ǵasyrdyń alǵashqy shıreginde Kottınglı qystaǵyndaǵy apaly-sińili búldirshin qyzdar Elsı men Frensıstiń feıalarmen sýretke túskeni. Konan Doıl osyǵan jan-tánimen berile senbegende, bul sýrettiń daqpyrty qystaqtyń jynyndaǵy qyrdan aspaýy da múmkin edi. Biraq, asty. Muhıt asty.
Utymdy mıstıfıkasııaǵa aldanǵan jazýshy ony jarııalady. Jarııalaýyna sebep, Artýrdyń spırıtýalızmniń asqan jaqtaýshysy bolǵandyǵy edi. Árbir shyǵarmashylyq adamy sekildi, Artýr da armanshyl, myna dúnıede bir ǵajaıyptyń baryna senedi. Alaıda, onyń senimi erekshe. Osy senimi shyǵarmashylyǵynan da kórinis tapty, ómirine de yqpal etti. «Marokat tuńǵıyǵynda» óz keıipkerlerin «Túnek áleminiń Tarhanymen» jolyqtyrdy.
Konan Doıl qurdymy degende, aqyndar men jazýshylardyń jeke qyzyǵýshylyǵy men súrleýi bóten izdenisi keıde olardyń shyǵarmashylyǵyn baıytsa, keıde ádebıettiń óz saýaldarynan, poetıkalyq oıdan, shynaıylyqtan, naqtylyqtan jyraq alyp ketetin aıtqym keledi. Jalǵan ilim, jasandy tanym, joramaldar men boljamdar, tipti naqty ǵylymnyń ózi belgili bir qalamgerlerdiń qurdymyna aınalady. Ony qalamger retinde jutyp tynady. Osy rette, sóz arasynda jazýshyǵa tarıhshy bolý, saıasatpen aınalysý, pýblısıstıkalyq oılardy óleńge salý jáne basqa da ádebıetten tysqary máselelermen qunyǵa shuǵyldaný qajet pe degen saýal jylt ete qalady.
Andreev qurdymy
Shý shyqty. Janjalǵa ulasty. Jaǵa jyrtýǵa baryspasa da, jan aýyrtýǵa jetti. Osy ádebı aıqaıdyń arasynan Tolstoıdyń, Býnınniń, Gorkııdiń jáne Andreevtiń daýysy jarqyn-jarqyn estilip jatty...
Al, ormanǵa barar shóp basqan soqpaqta Zınaıda Nıkolaevna men Nemovskıı kitaptar men adamdardyń arasynan, ańsarlar men qalaýlardyń, tazalyq pen lastyqtyń, únsizdik pen aıqaıdyń, jabaıy ıstınkter men jalǵan ıntellektýalızmniń arasyn kókteı ótip, sheksizdik pen mahabbat jaıly syrlasyp kele jatty. Kele jatty. Nemovskııdiń shuńqyryna, Zınanyń shalǵynyna deıin. Qubylyp turǵan qara qurdym jutyp tynǵansha.
Orys ekspressıonızminiń ákesi Leonıd Andreevtiń «Qurdymy» ótken ǵasyrdyń áýelinde ǵana emes, qasıeti men qasıeti qatar órilgen búgingi zamanda da jan túrshiktiredi. Ne sumdyq aqparattyń da oqyrmany bolǵan jańa adam budan nege shoshıdy? Nege úreılenedi?
Bul jerde jazylǵan áńgimeni emes, jazylmaǵan áńgimeni oqý kerek. Sózdi emes, sóz arasyndaǵy oıdy. Oqıǵa forma úshin ǵana. Mazmun – qurdymnyń ózi. Adam tabıǵatynyń eń sumpaıy, eń jaýyz qurdymy. Mahabbattyń alǵashqy formasy – «Sen qash, men qýyp jeteıin» arqyly berilgen qurdym ıdeıasy qorǵaýdyń qorlaýǵa qalaı ońaı aınalatynyn ashyp beredi.
Kekilbaev qurdymy
Túpsiz shyńyraýdan tóbedegi jylt etken sáýlege telmirgen, sol sáýle ótken ómirine jaryq túsirgende jany alaqaılaǵan, búginine túskende tula boıy muzdaǵan, erteńine túskende – erke qııaldary esin alyp, emiretken Eńsep, bula Eńsep, sorly Eńsep, baı Eńsep, kedeı Eńsep, dańqty Eńsep, atsyz Eńsep...
«Bári de bolǵansyń, eshkim de emessiń» der edi Borhes. Qarash áýletinen qalǵan tuıaq, kózin qudyqta ashqan, aqboz úıge kire almaǵan, shókken túıege mine almaǵan qudyqshynyń bar ómiri – qadaq jerdi qańǵyrlap, súıem jerdi saldyrlap ótkizgen kúbi shelektiń kúni sekildi edi.
«Qudyqshynyń jalǵyz serigi – úreı». Osy úreı ómirdiń túnekte tekke óterinen bastalyp, jalǵyzdyq, dańq pen daqpyrt, qoshemet pen májbúrlik, ashtyq pen ataýsyz qalý, baılyq pen joqtyq, ataq pen aıbat, eleýsizdik pen elenbestik, jeńilý men kereksiz bolýdyń úreıine deıin ulasady. Osynyń bári kisi balasynyń keýdesindegi óz qurdymy. Osy úreılerdiń biri kúsheıgen kezde, ıirilip, uıyqqa aınalyp, aqyry adamnyń janyn tartyp ketedi. Eńseptiń eń sońǵy qudyǵy sekildi. Bizdi úreıler bıleıdi. Úreı turǵyzady, júrgizedi, aıtqyzady. Kekilbaev qurdymy da bizdi úreılendiredi.
