Keńestik tońmoıyn saıasatqa qarsy tuıaq serpip qarsylyq tanytqandar qoıdaı toǵytylǵan bul lagerler sol júıeniń adam sanasy jetpes sumdyǵy men qııanatynyń dálelindeı kórinetini bar keıde. Jalǵan jalamen jaza arqalaǵan qanshama adam osy qabyrǵalar qamaýynda jan qıdy. Biz olardyń jazalaýshy júıege qarǵys aıtqan daýysyn kóp jyldardan keıin ǵana estidik. О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynyń basynda «QarLAG», «ALJIR», «Dalnıı», «StepLAG» sekildi ondaǵan lager jaıly belgili boldy. Al Syr boıynda da osyndaı lager bolǵandyǵy áli de kópke belgisiz kúıde qalyp keledi.
Jalpy, Keńes Odaǵyndaǵy qýǵyn-súrgin ótken ǵasyrdaǵy jıyrmasynshy jyldardyń sońynda-aq bastalyp ketip edi. Zorlyqpen júrgizilgen ujymdastyrý saıasatyna qarsy bolǵandar baı-qulaqtyń qataryna jatqyzylyp, qoldaǵy baryn tartyp aldy. Sol tusta kemerin kemirip, aıdyny tolyp turǵan Araldyń Kókaral túbegine 1927 jyly Baltyq boıynan jer aýdarylǵandar jetkizilipti. Onshaqty jyldan keıin Qıyr Shyǵystan kelgen koreıler, Qap taýynan jetken kabardın men balqarlar, Edil boıynan aýǵan qalmaqtar, ile-shala osyndaı azapty joldy keship ótken nemister túbektegi bosqyndar qataryn tolyqtyra túsipti. Otarshyldyq óktem saıasat qııandaǵy Kókaraldy osylaı qamtyǵan eken.
Sol tusta bul túbek aınalasyn kókpeńbek teńiz kómkergen meken bolǵan desedi. Tipti el aýzynda «Kókaralda sý aqpaıdy, balyq aǵady» degen sóz de aıtylsa kerek. Jyryla qashar joly joq osy aımaqqa qýǵyn-súrginge ushyrap, jazyqsyz jazalanǵandar jetkiziledi. Adam aıtqysyz azap kórip, qııannan qınalyp jetken osy bosqyndardyń birazy alǵashqy jyldary-aq jan tapsyrady. Alla alqap, aman qalǵandary qolyndaǵy baryn bergen jergilikti halyq pen teńiz nesibesiniń arqasynda jan saqtap qalady.
– Bala kezimizde «Bosqyndardyń molasy» degendi estıtinbiz. Qum sýyryp, syrtqa shyǵyp qalǵan adam súıekterin de kóp kórdik. Úlkender bizdi jaqyndatpaı sol súıekterdi jınap, jerlep júretin. Ákem aýyldaǵy bastaýysh mektep muǵalimi boldy, lagerdegilerge qatysty kóp jaıtty sol kisiden estidim, – deıdi osy Kókaraldyń týmasy, óńirge belgili azamat Qýanyshbaı Erdiqalyqov.
Qýanyshbaı aǵa jazyqsyz jazaly bolǵandardy ortalyqtan jyraqta ustaý úshin júrgizilgen eksperımentti lagerdiń qaıǵysy men qasireti áli kúnge deıin jumbaq bolyp kele jatqanyn aıtady. О́zi qýǵyn-súrgin jyldary Araldyń dámin tatqandardyń taǵdyry týraly jazyp keledi.
Kópke belgisiz bolyp kelgen Araldaǵy bosqyndar lageri jaıly zerttep júrgenderdiń taǵy biri aýdandyq arhıv basshysy Bolatbek Qýatov 30-jyldardyń basyndaǵy baılardy tap retinde joıý men jappaı ujymdastyrý naýqanyn júrgizý saıasaty jańa jerlerdi ıgerýdiń naqty strategııalyq jospary bolǵanyn aıtady. Ushan-teńizdiń qýys-qoltyǵy osy jospardyń aýqymdy bir bóligi bolsa kerek.
Kóp uzamaı teńiz jaǵalaýy Keńes Odaǵynyń saıasatyna qarsy kelgenderdi, aýqatty adamdardy Reseıdiń ortalyq bóliginen alystatý maqsatynda jiberetin lager retinde tańdalyp alynady.
Bolatbek Qýatov usynǵan arhıv derekterinde Qazaq ólkelik partııa komıtetiniń BKP(b) 18 aqpan 1930 jylǵy jınalys hattamasynda eki apta ýaqyt ishinde 2000 baı-qulaqtyń otbasyn Aral teńizi jaǵalaýyna qonys aýdaryp jáne olaryń ornalasý syzbasyn daıyndaý týraly tapsyrylǵany kórsetilgen.
BKP(b) saıası bıýrosynyń 1930 jylǵy 20 aqpandaǵy «Mesheý qalǵan ulttyq ekonomıkalyq aımaqtardaǵy ujymdastyrý jáne baı-qulaqtarǵa qarsy kúres» týraly №49 qaýlysyna jaýap retinde KSRO Birikken memlekettik saıası basqarmasy (OGPÝ) Qyzylorda ólkelik bóliminiń asa qupııa qujattarynda 4000 adamǵa 20 barak úı; 22 aqpanda 5000 adamǵa arnap taǵy osyndaı 25 úı daıyndalatyny baıandalǵan. Bul oryndarǵa balalar men qarttardy ornalastyrý kózdelse kerek. Osy qujat negizinde 20 aqpanda Kókaralda 4000 adamdy 20 úıge, 25 aqpanda 30 barakqa 6000 adamdy ornalastyrý josparlanypty. Qonys aýdarýshylar baspanalarynyń kem-ketik jerlerin ózderi jóndeýge mindettelgen.
Qujatta jergilikti turǵyndardan 300 kıiz úı jınap, sol arqyly Kókaralǵa 2500-3000 adamdy ornalastyrý kózdelip otyrǵany kórsetilgen. Osylaısha 12000-13000 adamdy turǵyn úımen qamtamasyz etýge bolady degen de jospar jasalǵan.
«Asyra silteý bolmasyn, asha tuıaq qalmasynnyń» kezeńinde ujymdastyrý týraly jalyndy raporttar da berilip jatypty. Bir qujattarda otyzynshy jyly joǵarǵy jaqqa Shıeli aýdany basshylyǵy óńirdi «tutastaı ujymdastyrylǵan» dep taný jóninde ótinish bergenin aıtady.
О́kilderdiń ámirimen 2 saǵattyń ishinde kolhoz qurylǵan eldi mekender de bolǵan eken, al mundaı asyǵys sheshimge qarsy bolǵandar mal-múlkinen aıyrylyp, aıdalyp kete barǵan.
Ata-babasy aıaq basyp kórmegen Aral óńirine jer aýdarylǵandardyń da taǵdyry osyndaı boldy. «Jer aýdarý» degen jeleýdiń astarynda 3 jyldan 10 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy jatyr edi. Olardyń kópshiligi úshin týǵan jerine qaıtar jol máńgilikke jabyldy.
– Qazaq ólkelik partııa komıtetiniń BKP (b) 1930 jylǵy 30 naýryzdaǵy qaýlysymen Qazaqstan boıynsha kúshtep qonys aýdarylǵandar arasynan Aralǵa 7105 adamnyń jiberilgeni jazylǵan. Qabyldaý-ornalastyrý pýnktterine 7535 adamnyń kelgeni kórsetilipti. Bulardyń barlyǵy Kókaral men Qulandyǵa jiberilgen, – deıdi aýdandyq arhıv basshysy Bolatbek Qýatov.
Osy jylǵy 22 sáýirde Qyzylorda ólkelik atqarý komıtetinen Qazaq ASSR Halyq Komıssarlar Keńesiniń tóraǵasy Oraz Isaevqa hat jazylyp, onda Aral teńizi stansasyndaǵy konslagerge qonys aýdarýshylardyń ornalasýy týraly baıandalady. Onda lagerge kúshtep qonys aýdarýshylardyń jaǵdaıy múlde tómen ekendigi aıtylady. Aıdalyp kelgender turatyn baraktar azdyǵy, sanıtarlyq talaptardyń saqtalmaıtyny jáne aýyz sýdyń tapshylyǵy atap kórsetilgen. Bul derekti sanıtarlyq dáriger Smaılovtyń Aral lagerindegi 30 barakta 6340 adamnyń ornalasqany týraly málimeti bekite túsedi. Osyǵan qaramastan, ortalyq Aralǵa jer aýdarylatyndar sanyn jyl saıyn ústi-ústine kóbeıte berdi. 1931 jyldyń basynda KSRO Halkom tóraǵasynyń orynbasary A.Andreev jetekshilik etken komıssııa Reseı men Kavkazdan jer aýdarylǵandardyń kópshiligin Qazaqstanǵa attandyrý týraly uıǵarym jasaıdy. Kóp uzamaı Kavkaz boıynan áýeli 350, ekinshi kezekte 400 otbasy tıelgen eshelondy Qazaqstanǵa jiberýdiń kestesi jasalady. Birinshi eshelondaǵy 150 otbasy Shalqar stansasyna, al 175 shańyraq Aral teńizi stansasyna jetkizilgen. Araǵa eki apta salyp poıyzben jetken taǵy osynsha otbasy teńizdi aýdannan pana tabady.
Qujattardan lagerdegilerdiń jaǵdaıy 1931 jyly tipti qıyndaı túskeni kórinedi. Sol tusta QazASSR prokýrorynyń kómekshisi Iа.M.Grınbergke «Aral teńizine jer aýdarylǵandardyń jaǵdaıy» týraly berilgen málimette teńizdi óńirge jer aýdarylǵandardyń turmys jaǵdaılarynyń máz emes ekendigi baıandalypty. О́lkelik komıtettiń 17 tamyzdaǵy usynysy men 28 tamyzdaǵy qaýlysy negizinen oryndalmaǵany, baraktarda pesh salynbaǵany atap ótiledi.
Aqtóbe BMSB-nyń (OGPÝ) «Aral teńiziniń 19 komendatýrasyndaǵy jer aýdarylǵandar jaǵdaıy týraly» 1932 jylǵy 25 qazandaǵy málimetinde 4294 kóship kelýshiniń 1368-i er adam, 1324-i áıel, 602-si bala ekendigi kórsetilgen. Olardyń 1227-si Aral qalasyna, 611 bosqyn Kókaral túbegine, 612 adam qııandaǵy Qulandyǵa, myń jarymnan astamy Vozrojdenıe aralyna, Aýan, Uıaly aýyldaryna ornalastyrylǵan. Qarashalań, Qaratúp eldi mekenderine oryn tepken bosqyndar da az bolmady.
«Aral aýdanynyń ekonomıkalyq sholýy» taqyrybyndaǵy qujatta (Aqtóbe OMM 13-q; 1-t; 42-is; p-3) 1932 jyly aýdan halqy 55 335 bolsa, sonyń 11 954-i (21paıyz) ózge ult ókilderi ekendigi kórsetiledi. Bul zobalań jyldary alys aýdanǵa zorlyqpen jer aýdarylǵandar edi. Qujattarda kúshtep kóshirilgenderdiń jatyn orynnan bólek jeıtin astan da zárýlik kórip otyrǵany jazylypty. Olarǵa kúndik nan normasynyń ózi tolyq berilmegen.
– Otyzynshy jyldardaǵy oıran, kúshtep qonys aýdarý, totalıtarlyq júıeniń negizsiz jazalaý sharalarynyń zardaby osyndaı bolypty. Ony basynan ótkizgender eshqashan umytpaıdy. Deportasııalyq saıasattyń salqynymen Aral topyraǵyna taban tiregen ózge ult ókilderi qolyndaǵy baryn berip, qınalǵanǵa qamqor bolǵan jergilikti halyqtyń kómeginiń arqasynda jan saqtady, alapat kezeńnen aman qaldy. Jer aýyp kelgender bul óńirden pana taýyp, urpaq ósirdi. О́zderiniń ulttyq erekshelikterin saqtap qaldy, – deıdi Bolatbek Qýatov.
Almaǵaıyp zamanda Aral teńizi aýmaǵyna kúshtep kóshirilgender bastan keshken tarıh osyndaı. Olardyń kópshiligine týǵan jerine oralý buıyrmady, teńizdi jaǵalaı máńgilik meken tapty. Bosqyndar arasynda saýatty, san túrli mamandyq ıeleri de bolatyn. Olar jergilikti turǵyndardyń kásipke beıimdelýine jol ashty. Otyzynshy jyldary Kókaral túbegindegi Aýan aýylynda orys mektebi ashyldy. Osy aýyldaǵy balyq zaýytynda 1960 jyldarǵa deıin kóptegen ult ókilderi jumys istedi. Jer aýyp kelgender arasynan ár salada elge tanylǵan kóptegen azamattar shyqty. Solardyń biri, Aýǵan soǵysynyń ardageri, Keńes Odaǵynyń Batyry Valerıı Ochırov Aral qalasyna jaqyn Jaqsyqylysh kentinde týǵan qalmaq balasy. Sondyqtan Aral tuzyn óndiretin aýylda kindigi kesilgen Aýǵan soǵysynyń otty jolynan ótken general-leıtenant Valerıı Ochırovti araldyqtar óz jerlesi sanaıdy.
El erkindigin alǵan toqsanynshy jyldary Aralǵa Qalmaq Respýblıkasynan ókilder kelip, Bógen aýylyna deıin barǵan eken. Sol sapar qalmaq eliniń azamattary zobalań jyldardyń esteligin biletin qarııalarǵa jolyǵyp, qıyn sátte qanatynyń astyna alǵan jergilikti jurtqa alǵysyn bildiripti.
Keńes Odaǵynyń ár qıyrynan taǵdyr aıdap, Aral topyraǵyn basqandardyń barlyǵy derlik ótken ǵasyrdaǵy 60-jyldary tarıhı Otandaryna kóship ketti. Olardan qalǵan bir belgi qumdy aýyldardaǵy qaraıǵan zırattar ǵana. Bir kezeńderde Kókaral túbeginen ár aýylǵa taraǵandardyń urpaqtary qazir bul tarıhty bilmeýi de múmkin.
El arasynda da osy oqıǵanyń kýágerleri de jyl sanap azaıyp keledi. Qınalǵan jurtqa ózek jalǵatyp, aldaǵy kúnderge aman jetkizgen teńiz tartylǵan, talaı aýyldyń búginde tek orny ǵana jatyr.
Kópke beımálim bolyp kelgen Kókaral lageri jaıly bizdiń bilgenimiz osy boldy.
Qyzylorda oblysy
