О́z elinde «kommýna tıptes» mektep ashqan ákesi Aıapbergen Naýanulynyń aqylymen áýeli aýyl moldasynan eskishe saýat ashqan Ǵadilshe – Orynbordaǵy orys mektep-ınternatynda oqyp, sosyn Almatyda jańadan ashylǵan QazPI-diń fızıka-matematıka mamandyǵyna 1929 jyly qabyldanyp, 1933 jyly jedel kýrspen bitirgen alǵashqy lektegi túlegi. Stýdent kezinde-aq ol ınstıtýt dırektorynyń (B.Almanov) buıryǵymen assıstent bolyp jumysqa qabyldanyp, orys tilinde jazylǵan oqý quraldary men ádistemelik ádebıetterden tómengi kýrstarǵa dáris oqyǵan. Sondyqtan halyqty saýattandyrý jónindegi «ortalyqtyń» sheshimine sáıkes jekelegen oqýlyqtardy ózge tilderden aýdarý úshin respýblıka qazynasynan arnaıy qarajat qaralǵan. Sonyń negizinde Qazaq AKSR Oqý-aǵartý halyq komıssarıaty V synyptan joǵary oqýshylar úshin «Fızıka» oqýlyǵyn qazaq tiline aýdaryp berý jóninde sońǵy kýrstyń stýdenti ári assıstent Ǵ.Aıapbergenovke arnaıy tapsyrys beredi.
Qazaqstan táýelsizdigi jarııalanǵanǵa deıin oqytylyp kelgen G.I.Faleev pen A.V.Peryshkınniń eki birdeı «Fızıka» oqýlyǵyn 1933 jyly tuńǵysh ret qazaq tiline aýdarǵanyn jas ǵalym óziniń jeke isinde kórsetken. Bul eki kitap Almaty qalasyndaǵy elimizdiń Ortalyq ǵylymı kitaphanasynyń sırek kitaptar qorynda saqtaýly tur. 1933 jáne 1935 jyldary jaryq kórgen kitaptar Qyzylordadaǵy memlekettik baspahanada basylypty. Arada toqsan jylǵa jýyq ýaqyt ótken soń kitaphananyń elektrondy saıty arqyly biz tapqan qundy dúnıeler jónindegi áńgime-derek buǵan deıin qalyń jurtshylyqqa beımálim bolyp keldi.
Respýblıka halyq aǵartý komıssarıatynyń alqasy bekitken G.I.Faleev pen A.V.Peryshkınniń V synypqa arnalǵan «Fızıka» oqýlyǵynyń qazaqsha nusqasy 1933 jyly basylyp shyqqan bolatyn. 104 bettik oqýlyq 125 sýretpen bezendirilip, 99 taqyrypty 5 taraýǵa toptastyrǵan: 1) Jabaıy ólsheýler; 2) Jylylyqtyń nársege áseri; 3) Qatty nárseler; 4) Suıyq nárseler; 5) Gazdar. Sondaı-aq 20 myń dana taralymmen basylǵan kitap mazmunynyń aldyndaǵy betke jattyǵýlardyń jaýaptary berilipti. Quny – 1 som 50 tıyn. 5-oqý jylyna arnalǵan orta mektep úshin «Fızıka» oqý quralynyń birinshi bólimi sol dáýirdiń talabyna sáıkes latyn qarpimen basylǵan. 6 baspa tabaqtan sál astam aýdarma kitapqa keıinnen jazýshylyǵymen tanylǵan belgili qalamger О́tebaı Turmanjanov redaktorlyq etken.
Ǵadilshe Aıapbergenov aýdarǵan ekinshi «Fızıka» oqýlyǵy (I bólim) ortalaý mekteptiń VI synybyna arnalǵan. 1935 jyly Qyzylordadaǵy baspadan ekinshi basylymda shyqqan oqýlyqtyń qosymsha bes myń danamen shyǵýy da 5 taraýǵa biriktirilgen 99 taqyryptan turǵanmen, kólemi 96 bet, 5,5 baspa tabaq. Munyń da avtorlary – G.Faleev pen A.Peryshkın, redaktory – О́.Turmanjanov.
Bir ǵajaby, eki kitapqa da Tashkenttegi Orta Azııa memlekettik ýnıversıteti janyndaǵy áleýmettik quqyq fakýltetiniń kitaphanasy óziniń mórin basypty. Soǵan qaraǵanda, aýdarmashysy tutqynǵa alynǵan oqýlyq baǵdarlamadan shyǵarylǵan soń, «tulybyn» saqtap qalý úshin Tashkentte tursa kerek. Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń Ortalyq ǵylymı kitaphanasyna sońynan jetkizilgen sııaqty.
Kóz júgirte otyryp, oqýshy uǵymyna jeńil ári jatyq tilmen jazylǵan eki oqýlyqta da keıbir negizgi uǵymdardyń áli kúnge deıin qoldanysta ekenin baıqadyq. Aýdarmashy ataýlardy termın retinde turaqtandyrýǵa erekshe den qoıyp, qazaqsha balamasyn dál tapqan. Sóılem quraýy, tildik quraldardy qoldanýynda da izdenis mol.
Keıinnen bilsek, 1934 jylǵy 14 aqpanda Qazaq ólkelik komıtetiniń mádenıet jáne úgit bólimi, araǵa on eki kún salyp respýblıka aǵartý halyq komıssarıaty bekitken «Bastaýysh jáne orta mektepter oqýlyqtary avtorlarynyń (qurastyrýshylar, aýdarmashylar) tiziminde» «Fızıka» oqýlyǵyn aýdarýshy tórteýdiń biri bolyp Ǵadilshe Aıapbergenov tur eken. Bul tizimde sol dáýirdegi nebir marǵasqalar – qazaqtyń oqyǵan azamattarynyń túgelge jýyǵy bar. 1937 jylǵa deıin bolashaq ǵylym bilgiri retinde osy tizimnen shyǵarylmaǵan Ǵ.Aıapbergenov A.S.Býbnov atyndaǵy Lenıngrad memlekettik ýnıversıteti janyndaǵy fızıka ınstıtýtynyń aspırantýrasyna fızıka iliminiń elektrotehnıka salasy mamandyǵy boıynsha arnaıy joldamamen baryp túsken.
«Qazaq mektepterindegi fızıkany oqytý jáne fızıkalyq eksperımentteý ádistemesi» jónindegi zertteý jumysyn jazyp bitirgen Ǵ.Aıapbergenov 1934 jyly tuńǵysh ǵylymı eńbegin sol jyly baspaǵa usynypty. Biraq bul eńbektiń odan arǵy taǵdyry qalaı bolǵany ázirge beımálim.
Jas ǵalym-izdenýshiniń talabyn ushtamaq boldy ma, álde tıisti talaby solaı ma, áıteýir aǵartý halkomy T.Júrgenovtiń ózi Ǵadilsheni aldyn ala kelisimge saı aspıranttar qatarynda Lenıngrad memlekettik ýnıversıtetine issaparǵa jiberýge buıryq shyǵarǵan. Jáne sol buıryqta 1934 jylǵy 1 qyrkúıekten aspırantýralyq kýrsty aıaqtaǵansha aı saıyn 250 som (rýbl) mólsherinde derbes shákirtaqy tólep turýdy tapsyrypty. Oǵan qosa aspırant retinde bólek shákirtaqy taǵy tólengen. Muny Ǵ.Aıapbergenovke tek «temir» halkomnyń qamqorlyǵy dep qaraǵan jón bolmas. О́ıtkeni QazMÝ-diń fızıka kafedrasynyń meńgerýshisi, professor V.F.Lıtvınov qol qoıǵan minezdemede de onyń is-áreketi joǵary baǵalanypty.
Ǵadilshemen Reseı jerinde qatar oqyǵandar da osal adamdar emes. Atap aıtqanda, Serǵalı Tolybekov, Temirǵalı Nurtazın, Batyrbek Birimjanov, Muhamedjan Qarataev, Tólegen Tájibaev, Hamza Esenjanov, osylaısha tizbeleı berýge bolady. Al Lenıngradtyń Tarıh, fılosofııa jáne lıngvıstıka ınstıtýtyn bitirip, aspırantýraǵa túsken Sattar Erýbaev Vasıleostrovskıı aýdanyndaǵy №7 kóshede Ǵadilshemen bir bólmede jatyp, jan qıyspas dos bolǵanyn ekiniń biri bilmeıdi.
Aspırantýranyń sońǵy kýrsynda júrgende NKVD-nyń quryǵyna ilikken 11 adamdyq toptyń quramynda jıyrma jeti jastaǵy Ǵadilshe Aıapbergenov bolǵanyna resmı dáıek kýá. О́kinishtisi, 1937 jyldyń 4 qarashasynda ketkennen ony «kórdim-bildim» degen jan joq. Tek «Lenıngradskıı martırolog» serııasynyń IH tomynan alynǵan málimet oıdan shyǵarylǵan úkimniń 1938 jylǵy 26 sáýirde Neva jaǵalaýynda oryndalǵanyna ǵana aıǵaq.
Bulyńǵyr zamannyń beıkúná uldaryn dıirmenniń tasyndaı dóńgelenip jatqan dúnıe, syrǵyǵan ýaqyt aqtap aldy. Belgisiz fızık-ǵalym Ǵadilshe Aıapbergenov – solardyń biri. Endi olardy joǵaltpaıyqshy!..
Nazarbek QOSShIEV,
dokýmentalıst
Sýrette: (soldan ońǵa qaraı): birinshi qatarda – Taıyr Jarokov, Marat Ǵadylsheuly, ..., jubaıy Zeınegúl Madalıeva, ...; ekinshi qatarda – Ǵadylshe Aıapbergenov, Asqar Toqmaǵanbetov, Hamza Esenjanov, Batyrbek Birimjanov. 1934 j. (Sýret Almaty qalalyq tarıhı-ólketaný mýzeıinde saqtaýly.)
ATYRAÝ
