Ǵulamanyń rýhanııat jaıly traktaty tabyldy

Ábý Nasyr ál-Farabıdiń buǵan deıin otandyq ǵylymda aty atalmaı kelgen bir jazba murasy – «ál-Maýıza» («Ýaǵyz») atty traktatynyń qoljazbasy Kaır qalasyndaǵy «Arab qoljazbalary ıns­tıtýty» derekqorynda 382 ınventarlyq nómirmen saqtaýly ekendigin anyqtadyq.

66 bettik (33 paraq) mıkrofılmdik nusqada «ál-Maýızadan» ózge taǵy bir traktat barlyǵy, al odan «mın ál-ýasaıa Ábı-l Hasan ál-Amarı» (Ábý-l Hasan ál-Amarı ósıetterinen) degen joldardy oqýǵa bolady.

 Nil ózeniniń shyǵys jaǵalaýyndaǵy úsh qabatty «Arab qoljazbalary ıns­tıtýty» arab álemindegi kóp jazba muralar saqtalǵan mańyzdy mekeme. Ol arab tildi eńbekterdi jınaý, saqtaý, qalpyna keltirý maqsatymen 1946 jyly irgetasy qalanǵan. Arab elderi Lıgasy (AEL) Bas hatshylyǵynyń Mádenıet departamenti janynan Kaır qalasynda eń áýeli «Qoljazbalardy jandandyrý ınstıtýty» («Institute for the Revival of Manuscripts») degen atpen ashylǵan ınstıtýt 1955 jyly Mádenıet departamentinen bólinip, «Arab qoljazbalary ınstıtýty» (The Institute of Arabic Manuscripts) retinde jumys istep keledi.

 Ábý Nasyr ál-Farabıdiń atalǵan qoljazbasy arabtyń hattattyq óneriniń óte ádemi nash jazýy túrimen jazylǵan. Kirispesinde eńbektiń kólemi 13×18 santı­metr qatar sany 14-15, qoljazbany kóshirgen adamnyń aty-jóni Shams ad-Dın al-Qudsı, kóshirilgen ýaqyty – hıjrı jyl sanaýy boıynsha 879 jyl (mıladı 1501), Ahmed III kitaphanasy (ál-Maktabatý Ahmad as-salıs), qol­jaz­ba nómiri 3195/3 ekeni jaıly derek kel­tirilgen.

Dál osyndaı taǵy bir mekeme, ıaǵnı Osman ımperııasyn 1703-1730 jyldary bılegen sultan Ahmed III (1673-1736) atyndaǵy kitaphana Túrkııa Res­pýblıkasy Ystanbul qalasyndaǵy Top­kapy saraıynda. Topkapy – HIH ǵasyrdyń ortasyna deıin Imperııanyń bas saraıy sanalǵan. Kitaphana 1719 jyly din ilimi, musylman zańy (fıqh) boıynsha túrik, parsy jáne arab tilde­rin­degi kitaptardy saqtaý maq­sa­ty­men sa­lynǵan.

Qoljazbada Ahmed III kitap­ha­na­synyń atalýy traktattyń bir nus­qa­sy­nyń Topkapy muraǵatynda saqtaýly eke­nin bildiredi.

Ábý Nasyr ál-Farabıdiń atalǵan eńbeginiń Sultan Ahmed III esimimen baılanystyrylatyn taǵy bir mańyzdy tusy – traktattyń sońǵy betindegi mór. Bıleýshiniń aty men dárejesi jazyl­ǵan mór – tuǵra Osman ımperııasy bıli­gi kezinde keńinen qoldanylǵan. Ár bıleýshiniń jeke móri – tuǵrasy bol­ǵan. Sol kezdegi barlyq memlekettik qujattar osy tuǵra mórimen bekitiletin. Tuǵrada bıleýshi sultan men ákesiniń laýazymy oıýly arab áripterimen be­zen­dirile toqylyp, barlyq sóz erekshe hattattyq úlgide úndestik tapqan.

«Ál-Maýızanyń» qoljazba nusqa­sy­nyń áıgili Osman ımperııasynyń mem­le­kettik mórimen bekitilip saqtalýy sol kezdegi Ahmed III kitaphanasynyń jazba muraǵa degen erekshe yqylasyn ańǵar­tady.

Traktat basmalamen (Bısmıllahı-r rahmanı-r rahım) bastalyp «Qala ál-Mýalım as-sanı Ábý Nasyr ál-Farabı radı Allahý anhý fı-l «Maýızatı...» (Ekinshi ustaz Ábý Nasyr ál-Farabı (r.a.) «Ál-Maýızada» bylaı dedi) degen sóılemnen keıin shyǵarmanyń negizgi mátinine oıysqan.

Eki avtoryń shyǵarmasy engen mıkro­fılmdik kóshirmede Ábý Nasyr ál-Fa­ra­bıdiń traktaty «...tammat ýasaıa ash-sheıh Ábı Nasr ýa alhamdýlılla» (sheıh Ábý Nasyrdyń ósıetteri aıaqtaldy, Allaǵa madaq) dep aıaqtalyp, kelesi avtor­dyń eńbeginiń mátini jalǵasady. Trak­tattyń sońǵy betteri kómeski tartyp, kórinbeýge aınalǵan.

Jınaqtyń sońy «tamma al-kıtab bı aýnı Alla taǵala ýa hýsna taýfıqıhı» (kitap Alla taǵalanyń kómegi jáne taý­fıq etýimen tamam boldy) deline kele, ári qaraı hamdala (Allany madaqtaý), sallalalamen (paıǵambarymyzǵa salaýatpen) jalǵasqan.

Sońǵy qatardan «fı hamıs ashara mın ramadan ál-mý‘zam...» (Ulyq Ramazan aıynyń on besinshi juldyzynda) degen sóılemdi oqydyq.

Ábý Nasyr ál-Farabıdiń bul belgisiz qoljazbasyna zertteý júrgize kele, atalǵan traktattyń ǵylymda ártúrli («Ál-Maýızadan» basqa) atpen tanylyp, Otyrar perzentiniń jazba murasy retinde jarııalanyp júrgenin baıqadyq.

Traktat mátini ǵylym tarıhynda alǵash ret «ál-hıkmatý-l halıda» («Máńgilik danalyq», parsysha «Jaýı­dan (jaýdan) hard» (atty jı­naq­tyń mazmunynda berilgen. Kitaptyń avtory parsy tarıhshysy, fılosof Ahmed ıbn Muhammad ıbn Iaqýb Mas­kýıh (320-421 hıjrı, 929-1030 mıladı). Parsy, arab, úndi, grek jáne musylman oıshyldarynyń keıbir eń­bek­teri ushyrasatyn bul týyndyda ál-Farabıdiń biz sóz etip otyrǵan shyǵar­ma­sy «Kalam Ábı Nasr ál-Farabı fı Ýasaıa...». «Ábý Nasyr ál-Farabıdiń «Ýasaıasy» («О́sıet» sózi) dep atalǵan.

«Jaýıdan (jaýdan) hard» nemese «ál-hıkmatý-l halıdanyń» tolyq nusqasy 1952 jyly Kaırde shyqqan. Bas­paǵa ázirlegen mysyrlyq fılosof, ǵalym Abd ar-Rahman Badaýı
(1917-2002).

Abd ar-Rahman Badaýı jınaqty qu­ras­­tyrýda traktattyń álem muraǵat­ta­ryndaǵy birneshe nusqalaryn paı­da­lan­ǵan.

1. Parıj nusqasy (ál-Maktabatý-l ahlıa, №3957. Hatqa túsken merzimi shamamen – hıjrı VIII /mıladı HIV);
2. Vatıkan nusqasy ( Vatıkan arabı, № 408);
3. Mysyr nusqasy (Dar ál-kýtýb ál-Mısrıa, №4419. Hıjrı 692/mıladı 1203);
4. Mysyr nusqasy (Dar ál-kýtýb ál-Mısrıa, №672);
5. Mysyr nusqasy (Dar ál-kýtýb ál-Mısrıa, №1966);
6. Ystanbul nusqasy (№ 6171);
7. Leıden nusqasy (Leıden kitap­ha­na­sy, № 381).

Ahmed ıbn Maskýıhtiń «ál-hıkmatý-l halıdasynyń» qoljazbalaryn Ábý Nasyr ál-Farabıdiń «Kalam Ábı Nasr ál-Farabı fı Ýasaıa...» (nemese qolymyzdaǵy ataýy boıynsha «ál-Maýıza») traktatynyń da jazba nusqalary dep tanımyz.

Otyrar oıshylynyń biz zerttep otyrǵan traktatynyń aty kemeńgerdiń 160 eńbeginiń tizimin bergen túrik ǵalymy Ahmed Ateshtiń (Ahmed Ateş) (1917-1966) eńbeginde de kezdesedi («Fârâbî‟nin Eserlerinin Bibliyografyası», Ankara, Belleten, C. XV, S. 57, 1951). Ahmed Atesh traktattyń atyn «159. Vasaya. Yazma: Ayasofya 4855 (varak 62b-63a)» dep jazǵan.

Ǵalymnyń jazba murasyn zerttegen belgili arab farabıtanýshysy Muhsın Mahdı (1924-2007) ál-Farabı shy­ǵar­ma­larynan turatyn «Kıtabý-l mıl­la ýa nýsýs ýhra» (Din kitaby jáne ózge de mátinder, Beırýt, 1991) atty ózi jaryqqa shyǵarǵan kitapta Túr­kııanyń Ankara qalasyndaǵy Aııa Sofııa kitaphanasynda oıshyldyń bir­qatar jazba muralary saqtaýly ekenin joǵarydaǵy ǵalym Ahmed Ateshtiń jazbasy («Fârâbî‟nin Eserlerinin Bibliyografyası», Ankara, 1951) arqyly tanys bolǵanyn keıin (1961), atalǵan qoljazbalarmen ózi tikeleı jumys jasaǵanyn aıta kele, onda «Kalam Ábı Nasr ál-Farabı fı Ýasaıa...» (№4855) dep bastalatyn nebári 4-5 betten turatyn bir eńbegi bar ekenin jáne ol «Árbir adam balasy óz-ózine oralyp, jeke basynyń jáne ózgelerdiń ahýalyn túsingen kezde...» dep bastalyp, «...jáne sol aralyq ishinde izgilikke ıe bolýy kerek bolǵan bar ýa­qy­tyn aldamshy nárseden (nápsisin) keri qaıtarýmen áýre bolyp júrgende ótkizip alady. Sóıtip izgilikti qoldan shy­ǵaryp alady» dep aıaqtalatynyn jazady. Ǵalym Muhsın Mahdı bul trak­tat­tyń «Rısala fı-s sıasatı» («Saıasat (jaıly) traktat») degen atpen ǵylymǵa Lýıs Sheıho tanytqan Ábý Nasyr ál-Farabıdiń «Jaýamı-ý sıasa» (Saıasat) eńbegi ekenin taǵy aıtady!

Ahmed Atesh eńbeginde aıtylǵan bul jazba nusqa bizdiń qolymyzdaǵy «ál-Maýızadan» úzindi.

Otyrar perzentiniń «Jaýamı-ý sıa­­­­sa» atty traktaty bar ekeni týraly keıbir ortaǵasyrlyq jylnamashy-tarıhshylar jazǵan. Katıb Chelebı atymen tanymal osmanly tarıhshysy Mustafa Abdýllah Hadjı Halıfa (Katip Çelebi) (1609-1657) óziniń ataqty «Kashf az-zýnýn» eńbeginde ál-Farabıdiń shyǵar­ma­larynyń qatarynda «Kıtab jaýamı as-sıasa» traktatyn da atap ótken (Hadjı Halıfa. Kashf az-zýnýn. Kaır, 1957. 6-tom, 39-bet). Degenmen, Katıb Chelebı jetkizgen «Jaýamı as-sıasanyń» mátini qolymyzda bolmaǵandyqtan onyń dál osy traktat ekenin dóp basyp aıtý qıyn.

 Al «Kalam Ábı Nasr ál-Farabı fı Ýasaıa...» – «Ál-Maýıza» traktatynyń ǵylymdaǵy bir aty dep túıindeımiz.

Ábý Nasyr ál-Farabıdiń atalmysh traktatynyń Shyǵys kitaphanasy (ál-maktabatý ash-sharqıa, Beırýt, Lıvan) jáne Vatıkan apostol kitaphanasy (Biblioteca Apostolica Vaticana, Vatıkan) nusqalary da barlyǵyn aıtý kerek.

1897 jyly shyǵystanýshy, teolog ǵalym Lýıs Sheıho (Luis Cheikho) (1859-1927) Parıjde ótken Halyqaralyq shyǵystanýshylar kongresinde «Arab tilindegi kóne qoljazba nusqalar» atty baıandama jasap, Ábý Nasyr ál-Farabıdiń birqatar eńbeginiń qol­jaz­ba­sy Beırýttegi «Shyǵys kitapha­na­synda» saqtaýly ekenin aıtqan. Ol «...arabsha nash hatymen kóshirilgen eski jınaq... munda birneshe traktat berilgen. Qoljazba HIV (mıladı) ǵasyrdyń (hıjrı VIII) sońǵy jyldarynda hatqa túsken dep boljaýǵa bolady... ál-Farabıdiń súnnet pen sharıǵat jaıly jazǵan eńbekterinen úzindiler... sondaı-aq fálsafa, sharıǵat, saıasat taqyrybynda jazylǵan avtory belgisiz 6 betten turatyn traktat jáne bar. Ol ál-Farabıdiki bolýy da múmkin» depti (L.Cheikho. Notice sur un ancient manuscript arabe. Actes du Onzieme Congres International des Orientalistes, Paris 1897).

Lýıs Sheıho atap ketken qol­jaz­ba­lar­dy zertteı kele, aldymen «Mashrıq» jýrnalynda (Beırýt, 1901), keıin «Maqala falsafıa qadıma lı ba‘dı mashahır falasıf ál-arab mýslımın ýa nasara» (Keıbir máshhúr arab fı­losof­tar­ynyń (musylmandar men hrıstıandar) kóne fılosofııalyq shyǵarmalary (1908, 1911, Beırýt) atty eńbek jaryqqa shyǵaryp, kirispesinde: «...Beırýt qala­syn­daǵy «Shyǵys kitaphanasy» qorynda Ábý Nasyr ál-Farabıdiń birqatar traktattary bar ekenin, osyǵan deıin aıtqan edik... solardyń ishinde ǵalymnyń nebári 13 betten aspaıtyn saıasat jaıynda jazylǵan taǵy bir traktaty saqtaýly. Hatqa túsken merzimi hıjrı jyl sanaýynyń VIII ǵasyry (mıladı HIV). Bul traktattyń taǵy bir nusqasy Vatıkan apostol kitaphanasynan tabyldy. Eki qoljazbany salystyryp, traktattyń ál-Farabıdiki ekenine kóz jetkizdik. Ábý Nasyr ál-Farabıdiń «Rısala fı-s sıasatı» («Saıasat» (týraly) traktaty) atty mundaı eńbegi ǵalymnyń bıblıografııalyq kórsetkishterinde kezdespeıdi. Áıtse de oıshyldyń ǵylymǵa belgili «as-Sıasatý-l madanıa» («Azamattyq saıasat») atty eńbegi barlyǵyn bilemiz. Qolymyzdaǵy traktat «Azamattyq saıasatpen» taqyryby uqsas bolǵanymen, mazmuny basqa, derbes ǵylymı shyǵarma. Ǵalymnyń «Rısala fı-s sıasa» traktatyn atalǵan eki nusqa negizinde jarııalap otyrmyz» depti ol (L.Cheikho. Traites Inedits D’anciens philosophes arabes musulmans et chretiens. Beyrouth Imprimerie Catholique, 19116 p.18). Eńbek keıin 1985 jyly Kaırde úshinshi ret basylǵan.

Lýıs Sheıho bul kitapta joǵaryda aıtqan «Kalam Ábı Nasr ál-Farabı fı Ýasaıa...» (kitapta: Ahmed ıbn Maskýıh «ál-hıkmatý-l halıda», Beırýt, 1911) men onyń qoljazba nusqalary týraly sóz etpegen.

Lýıs Sheıho tarapynan eki – Shyǵys kitaphanasy (Beırýt Lıvan) jáne Vatıkan apostol kitaphanasy (Biblioteca Apostolica Vaticana, Vatıkan) nusqalary negizinde ǵylymı aınalymǵa engen «Rısala Ábı Nasr ál-Farabı fı-s sıasatı» («Ábý Nasyr ál-Farabıdiń «Saıasat» (jaıly) traktaty) – «ál-Maýızanyń» ekinshi aty.

Qazaq dalasynyń uly tulǵasynyń «Ýasaıa...» nemese «Rısala fı-s sıasatı», nemese «ál-Maýızasynyń» ǵylymǵa belgili kelesi bir aty – «Rısala fı-s sıasatı ash-shar‘ıatı lı Ábı Nasr ál-Farabı» – Ábý Nasyr ál-Farabıdiń «Sharıǵat saıasaty» («Sharıǵı saıasat») traktaty. Traktat «As-sıasa ash-shar‘ıa. Majmý‘a rasaıl» («Sharıǵat saıasaty. Traktattar jınaǵy») atty kitapqa engen («Dar ál-kýtýb ál-ılmıa» baspasy, Lıvan, 2003).

Ony baspaǵa ázirlegender  –  Muhammed Hasan Ismaıl ash-Shafıǵı men Ahmad Farıd ál-Mazıdı. Qurastyrýshylar traktatty baspaǵa Lýıs Sheıho eńbegi negizinde daıyndaǵandyqtaryn eskertken.

«Rısala fı-s sıasatı ash-shar‘ıatı lı Ábı Nasr ál-Farabı» (Ábý Nasyr ál-Farabıdiń «Sharıǵat saıasaty» («Sha­rıǵı saıasat») traktaty – «Ál-Maýı­za­nyń» úshinshi aty deımiz.

Túrkııanyń Izmır qalasyndaǵy Dokýz Eılýl (toǵyzynshy qyrkúıek) ýnı­versıtetiniń professory (Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi) Fatıh Toktash (Fatih Toktaş) «Farabi ve Risale fi‘-s Syase» – «Farabı jáne saıasat» (2009) «Risale fi‘-s Syase‘nin tahkiki» – «Saıasat jaıly traktatty zertteý» (2011) atty eki maqala jarııalaǵan.

Fatıh Toktash ǵylymı-zertteýlerinde qolymyzdaǵy «ál-Maýıza» traktatynyń qoljazba nusqalary («Rısala fı-s sıasatı ash-sharıatı...» jáne «ál-Maýızadan» basqasyn) týraly málimet berip, Topkapy Ahmed III (Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Ahmed III) kitaphanasynda Ábý Nasyr ál-Farabıdiń tirkeý № 3185/4 bir jazba nusqanyń bar ekenin jáne ol «Risale fi‘-s Syase» («Saıasat» (jaıly) traktat) ekenin aıtqan.

Ol «Mecmu‘atü’r-resail» (Traktattar jınaǵy) degen atpen saqtalǵan jınaqta tórt traktat bar ekenin, nusqanyń kóshirilgen (nash) merzimi – hıjrı 884/, mıladı 1479, kólemi 170×120 ml., ár bettegi qatar sany 11, «Risale fi‘-s Syase» mátini jınaqtyń 240-263 betterine engen jáne jınaqtaǵy tórtinshi traktat ekenin jazǵan.

Qolymyzdaǵy Ábý Nasyr ál-Fara­bı­diń «ál-Maýızasynyń» qoljazbasy da Ahmed III-niń Topkapy kitaphanasynda dedik. Kólemi 13×18 santımetr., qatar sany 14-15, ornalasqan betteri 167 men 198, kóshirgen Shams ad-Dın al-Qudsı, kóshi­ril­gen ýaqyty – hıjrı jyl sanaýy bo­ıynsha 879 jyl (mıladı 1501), tirkeý nómiri 3195/3.

Bir kitaphanadaǵy «Risale fi‘-s Syase» men «ál-Maýıza» jaıynda be­ril­­gen málimetter ártúrli (hatqa túsken merzimi, jınaq kólemi, bet sany, tirkeý nómiri). Soǵan qaraǵanda, áıgili Ahmed III kitaphanasynda Ábý Nasyr ál-Farabıdiń traktaty «Risale fi‘-s Syase» – «Saıasat (jaıly) traktat» jáne «ál-Maýıza» («Ýaǵyz») degen eki túrli atpen saqtaýly.

Otyrarda dúnıege kelgenimen ǵylym, bilim izdep bar ǵumyryn arab elderinde ótkizgen úlken oıshyl Ábý Nasyr ál-Farabıdiń «ál-Maýıza» («Rısala fı-s sıasatı» nemese «Rısala fı-s sıasatı ash-sharıatı» nemese «Kalam Ábı Nasr ál-Farabı fı Ýasaıa...» jáne Katıb Chelebı jetkizgen «Kıtab ja­­ýamıý as-sıasa») atty traktaty tereń zertteýdi qajet etedi. Eń mańyzdysy, shyǵarmadaǵy avtordyń ózi qoıǵan naqty ataýyn anyqtap, qoljazbalardy salystyryp, ózge de nusqalaryn áli de izdestirip, eńbekti qazaq tiline tolyq aýdaryp, ǵylymı aınalymǵa engizý – aldaǵy úlken mindet.

Ábsattar Derbisáli,

R.B.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırektory,

UǴA korrespondent-múshesi,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor,

Aıdyngúl Havan,

Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-diń doktoranty