Tarıh • 29 Mamyr, 2020

El tarıhyndaǵy eń qaıǵyly kezeń keshendi zertteýdi qajet etedi

156 ret kórsetildi

Zobalań jyldary 3-4 jastaǵy jáne emizýli taǵy bir qyzyn arqalaǵan áıel Qyzylordadaǵy bazarda qaıyr surap júredi eken. Asharshylyqtan ekeýin birdeı qutqara almasyn sezgen beıshara ana qyzdyń úlkenin tastap ketpek bolǵan. Basyndaǵy ádemi oramalyn qyzynyń basyna baılap, bazar ishindegi qaltarysta adastyryp ketedi. Qyz «apalap» ári-beri júgirip, sharshaǵan soń otyra qalyp jylaıdy. Jylap otyryp «apataıym-aý, myna áı-áı oramaldy bópeniń basyna baılasańyzshy, ol jaýraıdy ǵoı», degenin estigen jannyń júregi qan jylaıdy.

Osy bir júrekti aýyrtar áńgimeni Mom­bek aǵanyń ájesi kemseńdeı jylap oty­­ryp áńgimelep beripti. Jazýshyny osyn­daı estelikterden keıin «qazaq mun­daı apatqa qalaı uryndy, anasy týǵan per­zen­tinen bezetindeı, poıyzdyń astyna tastap jibererdeı bul neǵylǵan sumdyq, nege resmı tarıh ol týraly jaq ashpaıdy?» degen oı mazalaıdy. Asharshylyq týraly jazylǵan «Zobalań» tarıhı shy­ǵar­masynyń avtory Mombek Ábdiákim ótken ǵa­­syrdyń seksen tórtinshi jyldary Saý­da­kentte bir aqsaqalmen áńgimelese kele jón surasqan. Qazyǵurt aýdany Atbu­laq aýylynan ekenin estigende aqsa­qal muny qushaqtap, kózine jas alsa kerek. Asharshylyq jyldary salynyp, qu­ry­lysy aıaqtalmaı qalǵan Shymkent pen Tash­kenttiń arasyn jalǵaıtyn tóte temir ­jol Atbulaq arqyly ótken. Sonaý Sarysý jerinen asharshylyqta tenti­rep kel­gen aqsaqal sol jerde jumys istep, jan baqqan eken. Osy temirjolda myń­daǵan qazaq bir kúndik tamaq úshin jumys istegen. Onyń ishinde jazýshynyń ákesi de bar. Mombek Ábdiákimniń bul taqy­ryp­qa kelýine de osyndaı estelikter sebep bolypty. Álgi temir jol qurylysy aıaq­tal­maı qalǵan. Temir jol 1927 jyly RSFSR Halyq komıssarlary keńesi tór­a­ǵasynyń orynbasary qyzmetin atqa­­ryp júrgen Turar Rysqulovtyń bas­ta­masymen josparlanǵan eken. T.Rysqulov ony 1922-1924 jyldary Túrkistan respýblıkasyn bas­qaryp júr­gen kezde qolǵa alǵan. Shymkent – Tashkent tóte temirjolyn Túrkisib­tiń bir tarmaǵy retinde salý kóz­del­gen. Qury­lysy 1931 jyly bastalyp, 1934 jyly aıaqtalýy tıis edi. Jospar bo­ıynsha shoıyn jol Shymkenttiń irgesinen bas­talyp, Qazyǵurt taýynyń etegine qaraı tartady. Jańatalap, Jar­bas­taý, Atbu­laq aýyldaryn kesip ótip, odan ári Tash­kentke deıingi jazyq dalany qýalap, О́zbekstan shekarasyndaǵy Kók­terekke baryp tireledi. Odan ári Tash­kent­ke deıin jalǵaý О́zbekstan ókimetine tıesili bol­ǵan.

«Aqsaqaldar bertinge deıin osy qu­ry­­lys bastalar kezde Rysqulovtyń aýyl­dar­­dy aralap, jergilikti halyqqa osy temir­joldyń mańyzyn túsindirgenin aı­typ júretin. Nege aıaqtalmaı qalǵany osy ýaqytqa deıin belgisiz. Tarıhı qu­jat­­tarda osy qurylys úshin 77 adam­nyń ustalǵany, onyń 60-ynyń sottalyp, 17-siniń atylǵany týraly derekter kez­de­sedi. Biraq osy temir jol júz myńdaı qa­zaq­ty ashtyqtan aman alyp qaldy. Jan-jaq­tan bosyp kelgen myńdaǵan adam bir mezgil tamaqpen jan baqty. Búginde temir jol qurylysynyń qaldyqtary, beton kópirlerdiń qalqıǵan sulbalary ár-ár jerden baıqalady. Bul Ońtústik óńirinde asharshylyqtan qalǵan, «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń kartasyna engen birden-bir eskertkish», deıdi jazýshy Mombek Ábdiákim.

Jazýshynyń aıtýynsha, asharshylyq týraly arhıvte jarytymdy derekter joq. Tipti sol kezdegi Qazaqstannan shyǵatyn gazetter de bul týraly eshteńe jazbapty. Qaıta О́zbekstannan shyqqan baspasózde qazaq­tardyń bosyp kelip jatqany, ashtan qyryl­ǵany týraly derekter kezdesedi eken. Jalpy, qazaq jerindegi bul zobalań bir aıda nemese bir jylda kelgen joq deıdi jazýshy. Ol 1928 jyly baılardyń malyn tárkileýden bastalǵan. Bir ǵana sol kez­degi Syrdarııa gýbernııasy, bertindegi Ońtústik Qazaqstan oblysynan 1200 adam­nyń maly tárkilenipti. Kóptegen adam atylǵan, jer aýdarylǵan. Odan keıingi sharýa­shylyqty ujymdastyrý jalǵan uran­darmen, ótirik málimet berýmen jal­ǵas­ty. О́zara jarys degen oılap tabyldy. Ana kolhozda 100 qoı bolsa, myna kolhoz odan ozý úshin 200 dep kórsetti. Sol kezdegi qazaq zııaly­laryn bir-birine aıdap salǵan, osy asharshylyqtyń júıesin jasap bergen qýjaq Goloshekınniń pármenimen sol jyldary Qazaqstanda 14 et kombınaty jumys istegen. Iаǵnı, maldyń bárin etke aıdaǵan. Egis egýde de osyndaı ásire belsendilik, kózboıaýshylyq oryn aldy. Aqyr aıaǵynda joǵarydan jospardy oryndaý týraly tapsyrma kelgen kezde sholaq belsendiler halyqty talap-tonaýǵa kirisken. «Qaıdan tapsań, odan tap, qaptyń túbin qaq» degen sóz osy kezde paıda bolǵan.

– О́zge ulttardyń asharshylyqqa uryn­ǵa­ny týraly derekter de, estelikter de joq. Muraǵattarda Goloshekınniń «pálen aýyldarda orystar men ózbekter turýy sebepti halyqtyń múlki tárkilenbesin» degen sózderi qalyp ketken. 1931 jyly ótken bir jınalysta «Biz Keńes Odaǵyn qurýda qazaq halqyn aıamaımyz, bul halyq oıanǵansha aıaýshylyq bolmaıdy, biraq bizdiń istegen isimizdiń arhıvterde qalyp ketpeýin qatty qadaǵalańdar» degen. Go­lo­shekınniń osy eki sóziniń muraǵatta qalaı saqtalyp qalǵany tańǵalarlyq. О́zbekter turatyn Saıram sııaqty iri eldi mekenderdiń kósheleri ashtan ólgen qazaq­tar­dyń máıitine tolyp ketken. 14 jastaǵy qyzdaryn nanǵa, unǵa satqandar da kezdes­ken. Osy zobalań jyldary kóptegen qa­zaq­ ózge ulttarǵa sińisip ketti. Ashtyq jyldary Arysta, qazirgi Tólebı aýdanynda balalar úıi ashyldy. Okrýgtiń orta­lyǵy Shymkentte nege ashylmaǵany túsi­niksiz. 1930 jyly kóterilister Keńes óki­metiniń ozbyr saıasatyna, talap-tonaýǵa qarsy uıymdastyryldy. Bul halyqtyń ashý-yzasynan týyndaǵan. Asharshylyq jyldary burynǵy Alash Orda úkimetiniń azamattary da halyq úshin shyryldady. Joǵaryǵa hattar jazǵan. Biraq onyń bárin NKVD mura­ǵattan tazalap tastaǵan, – deıdi Mombek Ábdiákim.

Sol jyldary ashtyqtan qyrylǵan qa­zaq­­tardyń sany jóninde ártúrli máli­met­ter aıtylady. Bul baǵytty da zerttegen jazýshynyń dereginshe, 1927 jyly Syrdarııa gýbernııasynda halyq sanaǵy júr­gizilgen. Osy sanaq boıynsha 1,5 mıl­lıon qazaq, 7 mıllıonnan astam mal esep­ke alynǵan. Mırzoıan kelgennen keıin 1934 jylǵy sanaqta 700 myńnan asatyn adam kórsetilgen. Iаǵnı, 1932 jyly qurylǵan Ońtústik Qazaqstan oblysynda (buǵan qazirgi Jambyl, Túrkistan, Qy­zylorda oblystary men Shymkent qala­synyń aýmaǵy kirgen) keminde 700 myń­nan astam halyqtyń orny joq. «Onyń birazy shetelge aýyp ketti desek, óńirde sha­mamen 400 myńdaı qazaq ólgen bolýy múm­kin. Halqy Shymkent – Tashkent tóte temir­jolynyń qurylysyna qatysyp, ashar­shylyqtan aman qalǵan týǵan aýylym Atbulaqta 1927 jyly 111 úı bolsa, 1934 jyly 77 úı qalǵan. Eginshilikke beıim oblystyń ózinde osynshama qazaq qyrylsa, kúni tek tórt túlikke qaraǵan, ashar­shylyqtyń tyrnaǵy qatty batqan Qazaq­stannyń ortalyǵynda qansha adam ashtan ólgenin ózińiz oılaı berińiz», deıdi jazýshy. Sondaı-aq Mombek Ábdiákim keıbir zertteýshilerdiń «qazaq ashtyqqa óziniń jalqaýlyǵynan uryndy, sol kezde egin ekpepti, tipti sýdaǵy balyqty da ustap jeýdi bilmepti» degen sózderimen múl­dem kelispeıdi. Ashtyqtan baqa-shaıan, shóptiń tamyryn terip jegen qazaq­tyń balyq jeýdi bilmeýi múmkin emes dep esepteıdi. Asharshylyqqa tereń úńil­me­gen, orasholaq pikirlerge, shalasaýatty tarıh­shy­symaqtardyń saıaz pikiri men derek­terine qynjylady. Qalaı bolǵanda da qazaq tarıhyndaǵy eń qasiretti kezeń týra­ly keshendi zertteý júrgizip, tıisti baǵa­syn berý búgingi tarıhshylardyń min­deti.

 

Túrkistan oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Ulttyń batyr ulany

Qazaqstan • Keshe

Ulttyq bolmysty kestelegen...

Rýhanııat • Keshe

Bas qala tarıhy qamtylǵan kórme

Rýhanııat • Keshe

Shekarada shekteý bar

Qazaqstan • Keshe

Uqsas jańalyqtar