Tarıh • 29 Mamyr, 2020

Ǵataýlın qalaı halyq jaýy boldy?

113 ret kórsetildi

Otandyq tarıhshy Serik Máshimbaev 2016 jyly jaryq kórgen «Qosózen aralyǵyndaǵy Qaztalov  tarıhy» atty eńbeginde, qýǵyn-súrgin jyldary Qazaqstannyń ólkelik partııa komıtetiniń uıymdastyrý bóliminiń meńgerýshisi N.Ejov murtty kósem Stalıge jazǵan hatynda: «...Barlyq qazaq kadrlary kommýnıster ultshyldyqpen ýlanǵan, bulardyń arasynda deni saý partııalyq kúsh joq» degen eken. Nátıjesinde 1937-1938 jyldary Qazaqstan boıynsha 105 myń adam NKVD-nyń qandy sheńgeline ilinip, osylardyń 22 myńy atylyp ketkeni jaıly derekti keltiripti.

Joǵaryda atylyp ketken 22 myń arystyń biri – Mansur Ǵataýlın. Bul tulǵa bizge áıgili «Beseýdiń haty» arqyly tanys. Iаǵnı, 1932 jyly 4 shilde kúni BK(b)P Qazaq ólkelik komıtetiniń birinshi hatshysy F.I. Goloshekınge jazýshy Ǵabıt Músirepov, Almaty Komvýzynyń basshy qyzmetkeri Embergen Altynbekov,  Qazaq AKSR Memlekettik josparlaý komıssııasynyń sektor bastyǵy Qadyr Qýanyshev, Qazaq memlekettik baspa isiniń meńgerýshisi Mansur Ǵataýlın jáne Mutash Dáýletqalıev beseýi hat jazyp, respýblıkadaǵy mal sharýashylyǵynyń kúıregendigi saldarynan eldi alapat asharshylyq jaılaǵandyǵyn aıtyp dabyl qaqty.  

Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Serik Máshimbaev zertteýine qaraǵanda, Mansur Ǵataýlın 1903 jyly Batys Qazaqstan oblysy Qaztalov aýdany Aǵash aýyly Nysambaı kópiri janynda malshy otbasynda dúnıege kelgen. Rýy – tama. Ákesi – Taıt, anasy – tatar qyzy Fatıma. 1933-1937 jyldary Aqmola ólkelik partııa apparatynda, Qarqaraly qalalyq ólkelik partııa komıtetinde qyzmet atqarǵan. Sol kezdegi Sovet odaǵynyń saıası qaıratkerleri S.Kırov, L.Mırzoıan bastaǵan  basshylar bul kisiniń dastarhanynan dám tatyp attanyp júrgen.

Resmı derekkózi Mansur Taıtuly 1937 jyly qarasha aıynda Qaraǵandy qalasynda Qarqaraly okrýginiń partııa, keńes qyzmetkerleriniń ústinen qozǵalǵan sotta  jalǵan aıyp taǵylyp ataý jazasyna buıyrylǵany jaıly aıtylady.

Jaryqtyq  sottyń aldynda qasqaıyp turyp «Men «halyq jaýy» emespin, kerisinshe, halyqtyń jaýynyń «jaýymyn» depti. Onymen qoımaı óziniń qalaı halyq jaýy bolǵany jaıly  NKVD jendetterine tákpishtep turyp túsindergen.

Ǵataýlınniń keńestik ádil sottyń aldynda ashyna aıtqan sózi 2003 jylǵy «Qazahstanskaıa pravda» gazetiniń 16 maýsym kúngi sanynda («Poslesovıe k «Pısmo pıatı») jarııalandy. Osy maqalada qaıran arys: «Men 1932 jyly jumys babamen Kent aýylyna barym. Ol Qarqaralydan alys emes edi. Ondaǵy jaǵdaıdy óz kózimmen kórdim. Ashtyq jyldary bolatyn. Kólikten syrtqa shyqsam, aınalamda adam da, mal da joq, tek qana uzyn sozylǵan mal qorasy tur. Esikti ashyp qalyp edim, óli adamnyń deneleri kórindi. Sonshama úlken qoranyń ishi lyq tolǵan adamnyń máıiti. Keıbireýleriniń kózi ashyq, kirpikteri áreń qımyldaıdy, biraq kirpik qaqqansha jantásilim beretini sózsiz. Syrtqa atyp shyqtym. Daladan aıqaı-shý shyqty. Esinen adasqan áıelder qoldaryndaǵy pyshaqtaryn jalańdatyp meniń júrgizýshime tap berdi, oılary ony soıyp jemek. Men aspanǵa oq atyp edim, olar jan-jaqqa qasha jóneldi. Jan-jaǵyma qarasam, anadaı jerde úlken qazan-oshaq tur eken, astynda ot janyp jatyr. Álde ne pisip jatyr. Qaqpaǵyn ashyp kep jiberip, qarasam, burq-sarq qaınaǵan sýmen birge qazannyń betine birde balanyń aıaǵy, birde qoly, birde ókshesi búlik-búlik etip shyǵyp jatyr. Mine osydan keıin men halyq jaýy boldym» dep qaıran arys sózin aıaqtapty

Joǵarydaǵy hat jazǵan beseýdiń tórteýi aman qalyp, tek Ǵataýlın ǵana atyldy. Aman qalǵandardyń biri jazýshy  Ǵabıt Músirepov (1902-1985) qazaq ádebıeti úshin úlken eńbek sińirse, Batys Qazaqstan týmasy Mutash Dáýletqalıev (1904-1982) uzaq jyldar joǵary partııa mektebinde rektor bolyp eńbek etipti. Al Embergen Altynbekov (1904-1954) pen Memlekettik josparlaý komıssııasynyń energetıka sektorynyń meńgerýshisi qyzmetin kóp jyl atqarǵan Qadyr Qýanyshev (1906 - ólgen jyly belgisiz) kommýnıstik partııa músheligine ótip, bertinge deıin ómir súrgen. «Beseýdiń hatyn» uıymdastyrǵandardyń ishinen tek Mansur Ǵataýlın ǵana oqqa baılanyp, nebári 34 jasynda qurban bolǵan eken.

Sońǵy jańalyqtar

Atyraýda 32 otbasy jańa páterge kóshti

Aımaqtar • Búgin, 19:41

Nashaqorlarǵa qarsy kúres toqtamaıdy

Aımaqtar • Búgin, 18:14

"Bek Eır" AQ-na ekinshi sot isi qozǵaldy

Qazaqstan • Búgin, 16:37

WhatsApp-ta jańa fýnksııalar paıda bolady

Tehnologııa • Búgin, 16:20

Jumys sapasy udaıy baqylaýda bolady

Aımaqtar • Búgin, 16:17

Almaty mańynda jer silkindi

Aımaqtar • Búgin, 16:10

Shıkizattyq emes eksport tómendedi

Aımaqtar • Búgin, 15:46

Bıyl Qurban aıt qalaı ótedi?

Qazaqstan • Búgin, 10:17

COVID-19: Jerleý qalaı júrip jatyr?

Qazaqstan • Búgin, 09:39

Toıdy ysyra turǵan jón

Qoǵam • Búgin, 08:39

Shekteýler otandastarymyzǵa oı salsa...

Medısına • Búgin, 08:36

Basty qundylyq – adam ómiri

Qoǵam • Búgin, 08:23

Uqsas jańalyqtar