Tarıh • 01 Maýsym, 2020

Aqtańdaq jyldardyń aqıqaty qashan ashylady?

182 ret kórsetildi

Ýaqyt poıyzy qazaqty aldymen feodalızm beketinen bir, keıin sosıalızm perronynan eki túsirip, endi kelip kapıtalızm stansasynda aıaldap tur. Osy kezeńderdiń qaı-qaısysy bolsyn halqymyz úshin ońaıǵa soqqan joq. Úmitti kúdik, qýanyshty qorqynysh jeńgen sátter az emes. Sondyqtan bolar, keı otandasymyz otyryp alyp, «egemendik elimizge ne berdi?» dep oıǵa batady. Berdi. Áli de berip keledi. Eń aldymen ótkenge úńilip, tarıhymyzdy tarazylap aldyq. Jańasha kózqaras paıda boldy. Zerdelegen saıyn qandy qasap jyldary saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵandardyń sanyn tolyqtyryp, aqtalmaǵan tulǵalardy aqtap alyp jatyrmyz. Olardyń tizimi de jyl ótken saıyn arta túsýde...

KSRO Ishki ister mınıstr­li­gi­niń esebi boıynsha 1921-1953 jyl­dar aralyǵynda Keńes Odaǵy aýma­ǵynda kontrrevolıýsııalyq qyl­mysy úshin 3 777 380 adamǵa sot úkimi shyǵarylyp, sonyń 642 980-i ólim jazasyna kesilipti. О́tken júz jyldyqtyń qan sor­ǵa­laǵan jylnamasy osylaı deıdi. Táýelsizdik jylda­ry elimizde jaryq kórgen 14 «Azaly kitapta» kúshtep ujym­dastyrýǵa, tárkileýge, otyryq­shy­landyrýǵa qarsy bas kóterip, ja­zyq­syz jazalanǵan 146 400 otandasymyzdyń tizimi kelti­ri­lip otyr. Osy tusta biz «shash al dese, bas alatyn» zulmat jyl­dar­dyń shyndyǵyna úńilip, shań basqan arhıvterge shyraq ala kir­gen ǵalymdar pikirine qulaq túr­gen bolatynbyz.

– Saıası qýǵyn-súrgin tarıhyn zertteý KSRO kóleminde qaıta qurý jyldary bastalǵanymen, sodan beri barlyq postkeńestik elderdi qosa alǵanda osy másele tarıhyna tolyqqandy jaýap beretin birde-bir irgeli tarıhı zertteý joq. Munyń negizgi sebebi – qýǵyn-súrgin tarıhyna qatysty muraǵat qujattarynyń negizinen áli kúnge deıin jabyq bolýy. Jalpy, saıası qýǵyn-súrgin tarıhy degende kópshiligimiz 1937-1938 jyldardaǵy stalındik jappaı qýǵyn-súrgindi kóz aldymyzǵa elestetemiz. Túbirimen alyp qara­saq, saıası qýǵyn-súrgin tarıhy Qazan tóńkerisinen bastalady jáne ár kezeńde ártúrli sıpatqa ıe bolyp otyrdy. KSRO-daǵy qýǵyn-súrgin zardabyn, adamzat balasyna qarsy jasalǵan qatygezdik sıpaty men kólemin dúnıe júzindegi qasiretpen sa­lys­­tyrýǵa kelmeıdi. Mundaı qa­ty­gezdik jahanda buryn-soń­dy bol­ǵan emes, – deıdi Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń bó­lim meńgerýshisi, tarıh ǵylym­da­rynyń kandıdaty Sábıt Shildebaı.

Ǵalymnyń aıtýynsha, saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵandardy ishinara aqtaý sharalary 1953 jyly KSRO kósemi I.Stalın ómirden ozǵan soń ókimet basyna kelgen N.Hrýshevtiń tara­pynan bastaý alady. Saıası tut­qyndardy aqtaý aldynda tut­qyn­darǵa keshirim berý sharalary júrgizildi. 1953 jyly 27 naýryzda KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń «Amnıstııa týraly» jarlyǵynan keıin 3 aı muǵdarynda sottalý merzimi 4 jylǵa deıingi 2,5 mln tut­qyn bostandyqqa shyqty. О́kinish­ti­si sol, bul keshirim saıa­­sı tut­qyn­darǵa berilmegen kó­ri­nedi. 1954 jyly oryn alǵan Keńgir kóterilisi de osy árekettiń saldary edi. Bul kóterilis saıası tutqyndar máselesin qaıta qaraýǵa qozǵaý salyp, 1954-1956 jyldary eńbekpen túzeý la­ger­leriniń bas basqarmasyna (GÝLAG) qarasty bostandyqtan aıy­rý oryndaryndaǵy saıası tut­qyn­dardyń sany 467 myń adamnan 114 myń adamǵa deıin azaıdy.

Ishki ister mınıstri L.Berııa­nyń kózi joıylǵan soń ja­zyq­syz japa shekkenderdi aqtaý máse­lesi oń baǵyt alady dep kútil­ge­­ni­men, atalǵan sharalar asa qıyn jaǵdaıda júrgizildi. 1953 jyly Keńes Odaǵy Kommýnıstik par­tııa­sy Ortalyq komıtetiniń shilde plenýmynda (KOKP OK) KSRO Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy G.Malenkov «Stalınniń jeke basyna tabynýshylyǵy» degen uǵymdy aınalymǵa engizip, kóp uzamaı, Keńes armııasynyń tutqyndaǵy 54 generaly men admıraly aqtalǵan bolatyn. Bul saıası qýǵyn-súrginge ushy­ra­ǵandardy aqtaýǵa qatysty jasal­ǵan alǵashqy qadam edi.

1953 jyly 1 qyrkúıekte KSRO Joǵarǵy Keńesi Pre­zı­dı­ýmynyń Jarlyǵy bo­ıynsha KSRO Jo­ǵar­ǵy soty KSRO Bas prokýrory A.Rýdenkonyń usy­nysymen Birikken mem­le­ket­tik saıası bas­qar­­ma (OGPÝ) kollegııasynyń sheshim­derin qaı­ta qaraý quqy­ǵy­na ıe boldy. Araǵa bir jyl salyp 1954 jyly mamyrda «Kontr­revo­lıý­sııalyq qylmysy» úshin sot­talǵandardyń isin qaıta qaraı­tyn ortalyq komıssııa ju­mys­qa kiristi. Osylaısha jappaı saıası qýǵyn-súrgin kezinde japa shek­ken kórnekti qoǵam, memle­ket, ásker, óner, ádebıet pen má­den­ıet qaıratkerlerin aqtaý sha­ralary 1954-1956 jyldary qolǵa alynǵan edi. Bir óki­nish­­tisi sol, bul jumys qolǵa alyn­ǵan tusta tutqynǵa alynǵan qaı­ratkerlerdiń basym bóligi álde­qashan ómirden ozǵan bolatyn.

N.Hrýshev eldegi qoǵamdyq-saıası jaǵdaıdy ózgertýge tyrysyp, 1956 jyly 25 aqpanda Máskeýde ótken KOKP-nyń HH sezinde «Jeke basqa taby­ný­shy­lyq pen onyń zardaptary týra­ly» baıandama jasaıdy. Osy­laı­sha «Hrýshev jylymyǵy» atanǵan tarıhı kezeń bastalyp, jazyqsyz jandardy aqtaý ju­mys­tary jalǵasty. Kópshiligi aqtalyp, otbasy músheleri qamaý­dan bosaǵanymen, saıası tut­qyn­dar­dyń sany azaıa qoıǵan joq.

Qaıta qurý jyldarynda da osy saıası qýǵyn-súrgin tarıhyn qaıta qaraý máselesi kóterildi. 1990 jyly tamyzda KSRO prezıdenti M.Gorbachevtiń
«20-50 jyldardaǵy saıası qýǵyn-súr­ginniń barlyq qurbandarynyń quqyqtaryn qalpyna keltirý týraly» jarlyǵy jarııalandy. Onda «Kúshtep ujymdastyrý kezin­de jazyqsyz zardap shekken, túrmege qamalǵan, otbasylarymen birge kúnkóris qarjysynsyz, daýys berý quqyǵynsyz, tipti bas bostandyǵynan aıyrý merzimi jarııalanbastan qııandaǵy aýdan­dar­ǵa kóshirilgen sovet adamdarynan ádiletsizdik tańbasy osy kezge deıin alynǵan joq. Dinı sebepter boıynsha qýdalanǵan din ókilderi men azamattar aqtalýǵa tıis», dep uzaq jyldar boıy aqtalmaı kelgen adamdardyń isin qaıta qaraýǵa jol ashyldy. Al «Jappaı saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» zań egemen elimizde 1993 jyly 14 sáýirde qabyldanyp, keıin oǵan 2018 jyly 2 shildede ózgerister men tolyqtyrýlar engizilgen bolatyn.

– Bul zań osy ýaqytqa deıin óz deńgeıinde jumys istemeı keledi. Oǵan qoǵam ókilderiniń azamattyq belsendiliginiń tómen­digi men Qazaqstandaǵy osy máse­le­ge qatysty muraǵattardyń ja­byq bolýy sebep bolyp otyr. Bıyl 25 aqpanda Bilim jáne ǵylym mınıstrligine qarasty Ǵy­lym komıtetiniń tóraǵasy J.Qur­man­ǵalıevanyń «1920-1950 jyldardaǵy keńestik sottan tys qýdalaý organdarynyń zańsyz is-áreketterine qarsylyq bildirýdiń ulttyq spesıfıkasyn, áleýmettik sebepterin zerdelep, tujyrymdama qalyptastyrý bo­ıynsha jumys tobyn qurý týraly» buıryǵy shyǵyp, arnaıy jumys toby qyzmetine kiristi. Alaıda qupııa belgisi so­ǵylǵan qujattar tolyǵymen ashy­­lyp bitken joq. Qýǵyn-súr­gin tarıhyna qatysty muraǵat qujattary zertteýshiler úshin túgelge jýyq jabyq. Oǵan ja­ýapty organdardyń bul máselege qatysty ustanymy bizge belgisiz. Sondyqtan memlekettiń arhıv isine qatysty saıasaty qaıta qa­­ral­ýy qajet. Úkimetke tike­leı baǵynyshty Arhıv bas­qar­­ma­sy qurylyp, barlyq arhıv me­ke­meleri osy basqarmaǵa ba­­ǵyn­dyrylýy tıis, – deıdi S.Shildebaı.

Onyń aıtýynsha sottalǵan adamdardyń naqty sanynyń belgisizdigi sııaqty, naqty aqtal­ǵan­dardyń da sany belgisiz. Ol úshin arnaıy memlekettik komıssııa qurylyp, osy baǵytta uzaq jyldar boıy irgeli zertteý jumysyn júrgizý qajet. Bul jumys muraǵat máselesiniń sheshilýine de tikeleı baılanysty bolyp otyr.

Osy másele týraly L.N.Gýmı­lev atyndaǵy Eýrazııa ult­tyq ýnı­­ver­­sıtetiniń professory, ta­rıh ǵylymdarynyń dokto­ry Araılym Musaǵalıeva da oı bólisti. Onyń aıtýynsha, elimizde «Jappaı saıası qýǵyn-súrgin qur­bandaryn aqtaý týraly» zań qabyldanǵannan beri bas-aıaǵy 7693 qylmystyq is qaralyp, 10938 adam aqtalsa, sonyń 2415-i 1997 jyly aqtalǵan eken.

– 1989 jyly KOKP OK ja­­nyndaǵy Marksızm-le­nı­­nızm ıns­tıtýtynyń qazaq fı­lıa­lyn­daǵy partııa mura­ǵa­tynyń qyz­metshileri qupııa qor­lar­dy ashý týraly jumys tobyn qur­dy. Sonyń nátıjesinde saıası bólimder men basqarmalardyń 9, partııalyq jáne komsomol oqý oryndarynyń 11 qorynyń, Búkilodaqtyq Kommýnıstik (bol­shevıkter) partııasynyń frak­sııa­syndaǵy 40 qordyń qupııasy ashyldy. Bul rette, táýelsiz eli­mizdiń muraǵattarynda saq­tal­ǵan qujattardyń qupııasyn ashý kezinde «Jappaı saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aq­taý týraly» zańnyń úlken ról atqarǵanyn aıtý qajet. Elbasy N.Nazarbaevtyń bastama­sy­­­men zańdy aktilerdiń, úki­­­met­­tik, partııalyq jáne bas­­­qa organdardyń, sonymen qa­tar vedomstvolyq akti­ler­­­diń qupııasyn ashý boıynsha vedomstvoaralyq komıssııa quryldy. Bul jumys 1999 jylǵa deıin júrgizilip, keıin toq­­tap qaldy. Sondyqtan barlyq qupııa qujat tolyq ashylyp bitti dep aıta almaımyz. Quzyrly organ­dardyń muraǵattarynda saq­tal­ǵan qupııa qujattar áli de bar. О́kinishke qaraı oǵan osy organdar múddeli bolmaı otyr, – deıdi A.Musaǵalıeva.

 

Bet qattalyp jatqanda: Bul – kúni buryn jazylyp qoı­ǵan maqala edi. Oraıy kelip, ózgeshe túıindeýdiń sáti tústi. Kúni keshe Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúnine oraı jarııalaǵan Úndeýin aıtyp otyrǵanymyz ǵoı. Jaǵymdy habar janymyzdy jadyratty. Prezıdenttiń tapsyrmasymen tarıhı ádildikti qalpyna keltirý maqsatynda saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý úshin arnaıy memlekettik komıssııa qurylatyn boldy. Bul bastama aqtańdaq jyldarda aqtalmaı qalǵan arystarymyzdyń isine sáýle túsirip, qozǵaý salady degen senimdemiz. Sebebi ótkenge taǵzym, keleshekke adaldyq tanyta bilgen kezde ǵana aqıqat ashylady, ádildik ornaıdy. Prezıdenttiń Úndeýinen osyndaı oı túıdik.

 

 

Sońǵy jańalyqtar

Atyraýda jol boıynda traktor aýdaryldy

Aımaqtar • Búgin, 19:11

Or ózenin ortaıtyp otyrǵan kimder?

Vıdeo • Búgin, 18:39

Shyǵysta jazýshy músini tuǵyrǵa qondy

Rýhanııat • Búgin, 17:37

Bas basylym tilshisi qurmetke bólendi

Oqıǵa • Búgin, 14:45

Alıment tólemegen áke qolǵa tústi

Aımaqtar • Búgin, 13:21

Almatyda Kók bazar jabylady

Aımaqtar • Búgin, 11:02

Demalys kúnderi aýa raıy qandaı bolady

Aýa raıy • Búgin, 11:00

Atyraýda jol apatynan 39 adam kóz jumdy

Aımaqtar • Búgin, 09:58

Uqsas jańalyqtar