***
Eń oqymysty halyq Qazaqstan emes (bárimizge aıan), tipti irgemizdegi Reseı deseńiz, qatelesesiz. Ne de bolsa, Qytaı nemese Ispanııa (dep oıladyq). Biraq, kóp kitap oqıtyn ult Islandııa dep tanylypty. Bálkı, bul ıslandııalyqtardyń aýa raıyna, tabıǵatyna hám mentalıtetine baılanysty shyǵar. Ne desek te, Islandııada jyl saıyn myńǵa jýyq kitap shyǵarylyp, kemi jarty myńnan bastalyp, on myńdaǵan danaǵa deıingi tırajben jaryq kóredi. Bir qaraǵanda asa kóp bolyp kórinbegenimen, eldegi halyq sanynyń azdyǵyn eskersek, 1000 adamǵa 3 kitaptan aınalady eken. Islandııalyq baspagerdiń sózinshe, ondaǵy ár altynshy turǵyn roman jazady. Tipti, bul memlekette «Ár adamnyń júrek túkpirinde jazylmaǵan kitap bar» degen mátel de jattalyp qalǵan. Alaqandaı elge tym jaqsy nátıje. Al bizdegi baspadan jaryq kórip jatqan kitaptardyń tıraj sany myń danadan aspaıtynyna ýaqyt óte kózimiz úırenip keledi.
***
Keıde bizge Jer sharynyń betindegi barsha adam kitap oqýdy súıetin sekildi kórinedi: bireý – zamanaýı prozany, endi bireý – fantastıkalyq shyǵarmalardy, bireý – klassıkany oqyǵandy unatady. Tipti, súıip oqymasa da, áıteý árip tanıtyny haq. Biraq, biz qatelesippiz. Saýatsyzdyq hám qara tanymaý – áli de báz baıaǵydaı túıtkildi problema qalpynda eken. О́kinishke qaraı, álemdegi ár besinshi eresek adam oqı da, jaza da almaıdy. Bul statıstıka kóbinese Ońtústik jáne Batys Azııa, sondaı-aq Sahara shólinen ońtústikke deıingi Afrıka elderinde kórinedi.
P.S.: Bizdiń halqymyzdyń baǵy shyǵar, bir ýaqyttarda japa-tarmaǵaı bárimiz kitap oqyǵan ǵajap zaman boldy. Qazir de óz nıetimiz buzylyp oqymaı júrgenimiz bolmasa, kitap oqýdyń ne ekenin bilemiz. Sóıtsek, «kitap oqymaıdylap» qońyr áýenge salyp júrgenimiz de bir jaqsy dáýren eken. Qara qurlyqtaǵy afrıkalyqtardyń klassıka oqymaq turmaq, óz aty-jónin jaza almaıtyny birtúrli kóńil qulazytady. Sonda, olar kórkem ádebıet oqymaı hám ondaǵy keıipkermen birge jany tolqymaı, jaqsy shyǵarmadan lázzat almaı qalaı ómir súredi?
***
Kitap oqýdy jan-tánimen jaqsy kóretin qaýymnyń arasynda bıblıokleptomanııa degen bir aýrý bar. Bul aýrýǵa shaldyqqandar eshqashan kitapty satyp almaıdy, ıakı surap áýre bolmaıdy: urlap alady. Jáne osy tirliginen dym uıalmaıtyndary hám eshqashan qoıa almaıtyndary qyzyq. Álemdegi áıdik kitap urlaǵyshtardyń biri hám biregeıi Stıven Blýmberg bolypty. Ol 300 kitaphanadan jıyrma myńnan astam táýir kitaptardy jymqyrǵan (osydan soń kitap urlaý da óner shyǵar degen oı keldi). Osy bir «qasıetti» maqsatqa jeter jolda Stıven kitaphanaǵa jeldetý júıesi nemese lıfti shahtasy arqyly kirgen. Stıvenniń tar jolda taıǵaq keship júrip jetken kitaptaryn kórer me edik, shirkin...
***
Mine, qyzyq! Brazılııa túrmelerinde sottalýshylardy kitap oqýǵa yntalandyratyn arnaıy baǵdarlama bar. Ereje boıynsha, ár oqylǵan kitap jaza merzimin 4 kúnge azaıtady. Sonda, eń kóp degende, jazasyn óteýshi kitap oqyp, bir jylda jalpy merzimnen 48 kúndi qysqartyp, beıbit ómirge jospardaǵydan az-kem erterek shyǵýǵa múmkindigi bar. Moıyndaý kerek, keı elderde túrmedegi bylaı tursyn, bostandyqtaǵy halyqty oqýǵa shaqyrýǵa, jalpy ádebıettiń, rýhanııattyń damýyna eshqandaı amal-shara jasalmaıdy (máselen, biz). Sondyqtan, brazılııalyqtardyń bul jobasy kimge de bolsa, úlgi bolarlyq hám qyzyǵarlyq bastama. «Jaqsydan úıren (-eıik)» deımiz.
***
Endigi sózime, bálkı, siz tańǵalarsyz. Degenmen, tyńdańyz. Shartaraptaǵy satylyp jatqan kitaptardyń 70 paıyzyn áıelder alady eken. Demek, qazirgi tańda álemniń ajary – áıelder qaýymy kóp kitap oqıtyn bolǵandyqtan, ózi sulý (rýhanı turǵyda), ózi ıntellıgent hám mádenıetti de solar.
Sonymen...
Sóz sońynda kitap oqyp aty ańyzǵa aınalǵan tulǵalar haqynda aıtyp ótsek. Fransýzdyń áıgili ımperatory Napoleon Bonapart bir mınýtta 2000 sóz oqysa, Gorkıı – tórt myńnyń shamasynda, al Balzak jarty saǵatta 180-200 bettik romandy taýysqan. HH ǵasyrdyń basynda ómir súrgen kitaptanýshy Nıkolaı Rýbakın ómir boıynda 250 myńnan asa kitap oqypty. Al amerıkandyq ónertapqysh Tomas Edıson oqýda óte zerek bolyp, bir mezette 2-3 qatardan bir-aq oqyǵan. Mine, mashyq! Mine, talant!
