Rýhanııat • 02 Maýsym, 2020

Ár aýyl­dyń óz «Groz­nyıy» bolǵan

44 ret kórsetildi

Biz úlkenge uıyǵan ulttyń urpaǵymyz. Sol úlkenniń tobylǵy sap­ty qamshynyń minsiz órimindeı sózi sot úkimindeı, mirdiń oǵyn­daı, sekseýildiń shoǵyndaı bolǵan bir zamandary. Ondaı sóz aıladan emes, daladaı darhan aqyldan shyǵatyny da belgili. Aqyl­dan shyqqan sózde aqaý da, kemdik te bolmaıdy, tek keńdik, taza tabıǵattaı tamyljyǵan kemeldik qana saltanat quryp tu­rady.

Iá, babalardan qalǵan baı­lyq­tyń biri – qarttar úlgisi. Jańa zaman, jańa zań, urpaq ózger­di, jas jańardy dep qart­ta­ryn qadirlemegen ult rýhyn óshirip alady. Mundaı tirlik uıalasyn qorǵamaıtyn, «Bóri qu­tyrsa birin-biri talaıdy», – dep urpaqtardy jetesizdikke jete­leýi múmkin. Dala zańynyń kepili sol qarııalar bolǵan. Oǵan arǵy-bergi tarıhqa kóz júgirtseń, taıǵa basqan tańbadaı aldyńnan shyǵady. Otbasynyń ıesi sekildi, olarda eliniń ıesi bola bilgen.

Ǵasyrlar jelisine qarasań ulty­­myzdyń bolat tuǵyry sa­nal­­ǵan qazynaly qarııalar «Qu­nanbaı – ol qazaqtyń Ivan Groznyıy»,  dep halyq batyry, uly Báýkeń – Momyshuly aıt­paqshy, ár aýyl­dyń óz «Groz­nyıy» sóz ustap ot­yrǵan. Ol bıligin bura tarpaı ádil, aq, adal júrgizgen. Teli men tentek asyp-tasyp ketse «groznyılardyń» qaharyna ili­nip, jan saýǵalaýǵa májbúr bol­ǵan.

Osy kúni bar kináni zamanǵa telip, qarııalyq qalypty ysyryp bara jatqandaımyz. Burynǵy el úlkenderi berekeni buzbaıyq, yntymaqty kúıretpeıik, kóńil kúıdiń ekpinimen, jalǵan na­mys­­tyń jeteginde ketip, qur sózdiń soıylyna jabyspaı, adam­dyq­tyń aldynda teń turaıyq, osyǵan bet buraıyq dese, qazirgi keıbir al­dyńǵy tolqyn jastar til al­maıdy, tilekti oryndamaıdy, ózderi bilermen deıdi. Qaı za­manda da urpaqtar arasynda bir-birine osyndaı kóńil tolmaýshylyq bolǵan. Keıingi tolqynnyń da óz aıtary joq emes, bar. Muny aqyl tarazysynda oılastyrmasaq, ultqa sor bop jabysýy múmkin. Iаǵnı, ata jolyn qysqartpaı, ana ónegesin «óltirip» almaı jalǵasaq, bir kezderi shaqshadaı bas sharadaı bola qoımaıdy.

Endeshe, álemdik úrdiske saı ómir súre otyryp, «Qazaq halqy – azbaǵan halyq, onyń talaby bireý salyp bergen tar sheńberdiń qyspaǵyna syıa almaıdy... Zaman osylaı bolǵan soń, amalyn taýyp, múmkindigi bolǵan jerde, qazaq halqynyń eldigin buzyp, bolashaǵyn búldirip jatqan jaýyzdyqqa qarsy kú­re­­se berý kerek. Sýǵa batyp bara jat­qan kisini kóre turyp, qol­ushyn bermeý aramdyq bolar edi», degen Y.Altynsarın sózin esten shyǵarmaı, urpaqtar sabaqtastyǵyn saqtasaq, atalar­dyń sara joly jalǵasady. Sonda ǵana dala zańymen ómir súrgen babalar rýhyn túletip, bar qalybyn joǵaltyp almaı jaqsy jaǵynan jalǵastyramyz. Iаǵnı olardyń ónegesimen maqtana otyryp, urpaqtar boıyndaǵy saqtalǵan sarqytyn úzbeı, oılana bilý muhıtyna aılandyrsaq, utylmaımyz, hantalapaı zamanda jutylmaımyz. Bul qazaqty joǵaltpaýdyń joly ǵana emes, altyn arqaýdy úzbeýdiń de tásili. Osy jahandaný úrdisinde qazaq bolmysyn búldirmeı saqtaıtyn qaǵıdanyń myqty altyn qazyǵy ekenin ár qaısymyz esten shy­ǵar­­masaq eken. Osyndaı ult isinde: «Al endi, qudaı basyma ne salsa da, men kúshimniń jet­keninshe týǵan elime paıdaly adam bolaıyn degen oımen, talabymnan eshýaqytta da qaıtpaımyn» (Y.Altynsarın) dese jastar, úlkender jaǵy B.Momyshuly qaǵıda etip ketken aýyl tutqasy aqsaqal, ulttyq rýhy, izgi qasıetteri mol abyz el bir­liginiń uıytqysy bolsa, «Bul jal­pyadamzattyq ári dala demokratııasynan bastaý alatyn, ata-babamyzdan daryǵan, ejelden qanymyzǵa sińgen qundylyq bolatyn. Ony joǵaltyp alý adamzat úshin de, ult úshin de ózin ózi joǵaltyp alýmen birdeı» (Qasym-Jomart Toqaev) bolary shúbásiz shyndyq.

 

NUR-SULTAN

 

Sońǵy jańalyqtar

Ult mádenıetiniń uly janashyry

Elbasy • Búgin, 16:00

Rýlge ıe bola almaı qaldy

Aımaqtar • Búgin, 09:52

Eńsesi bıik elorda

Búgin, 06:51

Egemen eldiń ordasy

Elbasy • Búgin, 06:31

Kóshpeli mobıldi brıgada

Koronavırýs • Búgin, 06:28

6 myń adam qarjylaı kómek alady

Qoǵam • Búgin, 06:23

«Dombyra» oqý quraly jaryqqa shyqty

Rýhanııat • Búgin, 06:18

El birliginiń kepili

Elbasy • Búgin, 06:08

Negizsiz qymbattaýy retteledi

Prezıdent • Búgin, 06:05

Ýaqyttan ozǵan kóshbasshy

Elbasy • Búgin, 06:02

Uqsas jańalyqtar