Temirtaýda qazaq baspasózi joq

Hosh deıik. Sonda, jobamen alǵanda 60 myńnan astam qarakóz turatyn Temirtaýda – álemge aty ketken alpaýyt kásiporny bar asta-tók baı qalada qazaq tilinde shyǵatyn gazet degen atymen joq kórinedi. Tup-týra, «Aspannan kıiz jaýsa da, qulǵa ultaraq buıyrmaıdy» degenniń keri...

Qazir ǵoı, metallýrgter qalasynda «Novyı Temırtaý», «Magnıtka plıýs», «Metallýrg», «Ve­chernıaıa gazeta», «Temırtaýskıı rabochıı» syndy resmı tilde jaryq kóretin jeti-segiz basylym bar. Osy tilde aqparat taratatyn «Sfera» degen telearna men «Radıo-102» degen radıo tolqyny da jumys isteıdi. Álbette, oqyrman, tyńdarman jáne kórermen qaýymnyń qajetin ashyp, orys tilinde aqparat taratatyn áriptesterimizdiń jankeshti eńbegine qurmetpen qaraımyz. Tek, osylardyń arasynda Alash qaıratkeri Ahmet Baıtursynuly «Halyqtyń kózi, qulaǵy hám tili» dep áspettegen gazettiń memlekettik tildegi nusqasynyń joqtyǵy ǵana janǵa batady...

Tarıhyna tereń súńgimesek te, bergi, ıaǵnı ótken ǵasyrdyń 89-90-jyldaryn sholyp ótsek, bul Te­mirtaýda «Temırtaýskıı rabochıı» gazetiniń ishi­nen qalalyq «Qazaq tili» qoǵamynyń yqpalymen «Zamandas» degen arnaýly bir bet qazaq tilinde shyǵa bastapty. Bul ıgi istiń basy-qasynda atalǵan uıymnyń tóraǵasy Tileýken Smaǵulov degen azamat júrgen eken. Sodan araǵa 11 jylǵa jýyq ýaqyt salyp, 2001 jyldyń maýsymynda qazaq tilinde «Temirtaý» qoǵamdyq-saıası gazeti paıda bolǵan.

Qoldaǵy bar derekke júginsek, qazaq gazetiniń shyǵýyna qaladaǵy atqarýshy bıliktiń tikeleı qatysy bolmapty. Basylym taza jekemenshik negizde jaryq kórgen. Al bul istiń bastaýynda Temirtaýdyń betke ustar zııaly qaýym ókilderi Tileýberdi Smaǵulov, Qasym Botanov, Asqar Sársekenov, Amanjol Aqyn bastaǵan azamattardyń turǵany belgili. Gazettiń quryltaıshysy aqyn Qasym Botanov, al redaktory jýrnalıst Amanjol Aqyn bolǵan.

Qaladaǵy jar degende jalǵyz qa­zaq gazetine baılyǵy shoıyn bolyp aqqan Temirtaýdan jetim burysh buıyrmaı, redaksııa úsh jylǵa jýyq ýaqyt Qasym Botanovtyń jekemenshik stomatologııasyn panalaǵan. Gazettiń barlyq kommýnaldyq shy­ǵynyn aqyn­nyń tis emhanasy osylaısha moınyna alǵan eken.

Obaly neshik, sol ýaqyttaǵy Te­mir­taý qala­synyń ákimdigi tarapynan gazetke qoldaý jasalǵan. Atap aıtqanda, ba­­sylymǵa jekemenshik bolsa da, mem­le­kettik tap­­­­syryspen qarjy bólip otyrǵan. Bu­ǵan qosa redak­sııaǵa jeke dara bas­pana alýǵa qarajat berilgen, ózge de memlekettik uıymdardy uıystyryp, qyzmettik qoǵam­dyq kólikpen qamta­masyz etipti. Baspasózge jazylý naý­qandarynda da birshama kómek kór­se­tilgen eken.

«Temirtaý» gazetiniń baǵyty qo­ǵam­dyq-saıası bolǵan. Aptasyna bir ret, 1000 dana tırajben shyǵyp otyrypty. 2001 jyldyń maýsymynan bastap shamamen 2010 jyldarǵa deıin oqyrmanǵa adalynan qyzmet etken.

Aqıqatyn aıtý kerek, bul basylym Temirtaý qala­synyń rýhanııatyn damytýda til, dil jáne din máselesin batyl kóterip, qoǵamdyq sananyń silki­nýine kóp eńbek sińirdi.

Osy basylymda jumys istegen, qazirgi ýaqytta oblystyq «Ortalyq Qazaqstan» gazetinde qyzmet etetin jýrnalıst Qyzǵaldaq Aıtjanova bylaı deıdi: «Men bul gazetten 2005 jyly sáýirde kettim. Odan ke­ıin «Temirtaý» gazeti qarjylyq qıyn­dyqtarǵa baılanysty toqtap, Te­mir­taýdaǵy aqsaqaldar alqasy qo­ǵam­dyq uıymynyń janynan qazaq tilinde «Qurysh qala» dep atalǵan gazet shyǵa bastady. Bul gazettiń redaktory Rýza Aldasheva boldy. Budan keıingi gazetterdiń taǵdyry maǵan beımálim. Bir biletinim – qalalyq ákimdik qazaq tildi gazetke qoldaý kórsetýdi toqtatqan».

Qalanyń burynǵy basshylarynyń qazaq gazetine degen ala-qula bolǵan kózqarasyn qazir aıttyń ne, aıtpadyń ne, odan endi eshteńe ózgere qoımas. Al bú­gingi basshylyq bul týrasynda ne deıdi? Osy maqsatta biz «Temirtaýda qa­zaq gazeti nege joq?» degen suraqty Temirtaý qalasy ákiminiń áleýmettik já­ne ıdeologııa salasy bo­ıynsha oryn­basary Mıras Quttybaıǵa qoı­dyq.

«Birinshiden, memlekettik tildi da­mytýda BAQ-tyń orny erekshe, – de­di Mıras Quttybaı. – Temirtaý qala­synda memlekettik tilde shyǵatyn ga­­­zettiń joǵy da ras. Qazirgideı aqpa­rattyq tehnologııa tez damyp jatqan ýaqytta gazet shyǵarý degen tıimsiz sharýa dep oılaımyn. Sebebi men ózim gazetke jazylmaımyn, ózime kerek aq­pa­rat­ty «Ortalyq Qazaqstan» bolsyn, «Egemen Qazaqstan» bolsyn, osy gazetterdiń saıttarynan oqımyn. Sondyqtan gazet shyǵarý keshegi kún­niń belgisi dep bilemin. Ekinshiden, gazet shyǵarý – ol bıznes. Eger, bıznesmender tarapynan qazaq tilinde gazet ashylyp jatsa, memlekettik grant berýge, qalalyq bıýdjetten qarjy bó­lýge múmkindik bar. Úshinshiden, mem­lekettik tilde qalalyq saıt ashylsa, nur ústine nur bolýshy edi».

Temirtaý qalasy ákiminiń orynbasary osylaı degen soń, Qaraǵandy oblysyndaǵy ishki saıasattyń eki tiz­gin, bir shylbyryn ustaǵan Erlan Qusaıynǵa habarlasyp, osy ta­qy­­­ryp boıynsha pikir bildirýin ótin­dik. «Túrli taqyryptyq saıttar, áleýmettik jeliler, aqparattyq agenttikter kúsh ala beredi. Ol – anyq dúnıe. Zaman talaby. Biraq gazet te kóshten qalmaýy tıis dep oılaımyn. Básekege qabiletti, zamanaýı format, mazmundy materıal kerek. Biraq Temirtaýǵa gazet shyǵarý úshin tikeleı bıýdjetten qarjylyq qoldaý jasaı almaımyz», dep toq eterin aıtty ob­lystyq ishki saıasat basqarmasynyń basshysy Erlan Qusaıyn kúlbiltege salmaı.

Qarap tursańyz, joǵaryda pikir bildirgen eki laýazymdy tulǵanyń aıt­qany bir jerden shyǵyp otyr. Sózderiniń jany da bar. Bú­gin­gideı aqparattyq tehnologııa aqqan jul­dyz­daı jyldamdyqpen damyp jat­qanda, qaǵaz basy­lym­darynyń bary­nyń ózi qalt-qult etip kúnin áreń kó­­rip júrgen myna zamanda jańa gazetke dep bıýd­jetten qarjy suraý býyn­syz jerge pyshaq urǵanmen birdeı ekendigi ras.

Dese de, bul máseleni taza tuqyr­typ, aıaqasty qaldyrýǵa bolmaıdy degen oıdamyz. Ulttyń tili­niń, rý­hanııatynyń bolashaǵyna alań kóńil­men kóz júgirtkende, bul shetin másele týrasyndaǵy kóz­qarastyń shekarasyn keńinen alyp oılanbasa bolmaıyn dep tur. Osy turǵydan alyp qaraǵanda, alpys myń qazaqqa bir gazettiń aýadaı qajet eken­digin amalsyz moıyndaısyń...

Temirtaýda qoǵamdaǵy ózgeristerge beıjaı qara­maı, óziniń kózqarasyn batyl túrde bildirip júretin Qýanysh Tynybek degen jas jýrnalıst jigit turady. Biz osy taqyrypqa baılanysty onyń da pikirin bilgen edik. «Osydan eki-úsh jyl buryn bir kásipkerler aqsha tabý maqsatynda qazaqsha-orys­sha aralastyryp, «Otan-Zaman» degen gazet shyǵardy, – deıdi Q.Tynybek. – Osy gazettiń úsh-tórt sa­nyn shyǵarýǵa tikeleı atsalys­tym. Til máselesi jaıyna qalyp, ol kisilerdiń maqsaty tek qana aqsha ta­bý ekendigin baıqaǵannan keıin, men osydan eki jyl buryn ol basylymnan ketip qaldym. Qazir bul gazet shyǵyp jatyr ma, joq pa, ony men bilmeımin. О́z basym bul basylymdy Temirtaýdaǵy eshbir mekemeden kórgen emespin. Esep úshin úsh-tórt danasyn shyǵaryp júrýi de múmkin. Biraq men bir adamnyń ol gazetti oqy­dym degenin estigen emespin...».

Taıaýda Temirtaýda turatyn jýrnalıst Sholpan Sanaqbaı óziniń feısbýk paraqshasynda Qaraǵandy oblysynyń ákimi Jeńis Qasymbekke joldaǵan hatyn jarııalady. Janaıqaıǵa toly osy hatta mynadaı joldar bar: «Ob­lys ortalyǵyna jaqyn qu­ryshty qa­la Temirtaýda birde-bir qazaqtildi gazet joq. Jalǵyz kabeldik arna TTK-nyń qazaq tildi redaksııasynda bar-joǵy úsh adam jumys isteıdi. О́tken jyly bir aralas gazet ashyldy. Alaıda onyń ashylǵanynan jabylýy tez boldy. Sebep bireý – qarjy joq. Jarnamadan túsken qarjy gazet shyǵynyn ótegenimen, ol jerde eńbek etken bizderdiń aılyǵymyzǵa jetpedi. Elbasymyz Nursultan Ábish­uly Na­zar­baev eńbek jolyn bastaǵan qala úshin bul úlken uıat dep oılaımyn. Ári táýelsizdik alǵanymyzǵa 30 jylǵa jýyqtady. Osyny ózińiz nazarǵa alsa­ńyz eken...».

Sh.Sanaqbaı Temirtaý qala­synda memle­kettik tildiń aqsap tur­ǵanyn qazaq tilinde birde-bir basy­lymnyń joqtyǵymen tikeleı baılanystyrady. Munysy ras, endi.

Hatynyń sońyn ol bylaısha aıaq­taǵan: «Bul isti qolǵa alsańyz, biraz adam jumyspen qamtylatyn edi. Ári Qazaqstan magnıtkasynyń 60 jyl­dyǵy, Temirtaý qalasynyń 75 jyldyǵy qarsańynda metallýrgter qalasyna syı jasaǵan bolar edińiz».

Oblys basshylyǵy tarapynan bul hatqa áli jaýap bolmaǵan tá­rizdi. Osydan bir apta buryn ha­bar­lasqanymyzda, Sholpan Sanaqbaı ákimdikten jaýap kútip júrgenin aıt­qan bolatyn. «Ańshynyń keshikkeninen súıin» degen. Bálkim, Temirtaýda tý­ǵan tildiń jantaıyp turǵan týyn tú^­zeýge jaraıtyn jobanyń týýyna septigi tıer jaǵymdy jańalyq estilip qalar... Biz de kúteıik!

Qaraǵandy oblysy,

Temirtaý qalasy