Ádebıet • 02 Maýsym, 2020

«Oqyǵan azamattyń» derti...

182 ret kórsetildi

Qazaq oqyrmany Áýezovtiń atyn estigende eń aldymen «Abaı joly» romanyn eske alady. Uly aqyn men dańqty jazýshynyń esimderi bir ǵasyrdyń bederinde bite qaınasyp úlgerdi. «Abaı jolyn» eshqashan oqymaǵan, oqy­maıtyn oqyrman da Abaı ómiriniń ár kezeńin Áýezovke «súıenip» aıtyp bere alatyn jaǵdaıǵa kelsek, bul qos alyptyń halyq jadynda áli talaı ǵasyrlar boıy birge saqtalatynynyń kepili. Biraq óz basyma qazaqtyń klassık jazýshysynyń «Abaı jolyna» deıin jazǵan shyǵarmalary jaqyn. Jıyrmanyń o jaq, bu jaǵynda ne oı baqqyzǵan otyzyn­da jazǵan áńgime, povesterin sonshalyqty tushynyp oqımyn. Onyń ishinde «Qaraly sulý» men «Qorǵansyzdyń kúni», «Kókserek» pen «Qarash-Qarash oqıǵasy» qatarly máńgilik ólmeıtin shy­ǵar­malarynyń jóni bólek. Qara­ly sulýdyń qumarlyq bılegen jany men Ǵazızanyń tap­tal­ǵan ary, Qurmashtyń ja­zyq­syz ólimi men Baqtyǵuldyń qaıt­paǵan kegi ádebıet deıtin sıqyr­ly álemge emes, ómir atty tyl­symnyń naq ózine jeteleıdi. Jazý­shy ózi ómir súrgen dáýirdiń shyn­dyǵyn, adamdardyń bolmysyn, minez-qulyqtary men ádetterin, turmysyn has sýretkerge tán realıstik ádispen jasaǵan. Ol bergi dáýirdiń danyshpandary sııaqty «sıtatalardy sapyryp» otyrmaıdy. О́z dáýirine óz kózimen qaraıdy. Býyrqanǵan myń boıaýly tirshiliktiń ishinen ózine kerek boıaýlardy tańdap alyp sózben sýret salady. Sol úshin onyń keıipkerleri tiri sııaqty. Shynynda da «Kinámshil boıjetken» bir qalada jaldap al­ǵan páterinde áli de ómir súrip jat­qandaı. «Sónip-janýdaǵy» áıelin ózine teń kórmeı tastap ketken tákappar Syzdyq qalada jeńiltek bıkelermen oınap-kúlip ómir súrip júr me eken! Solardyń ishinde bizge keıipkerleri dáýirmen birge jasasa beretin sııaqty kórinetin bir áńgime – «Oqyǵan azamat».

 

«Oqyǵan azamat» bizdiń zama­ny­­myzda da ózekti. Eki myńjyl­dyqtyń asýynan attap ótken biz de oqý-bilimge qatty mán be­re­miz. Tehnıka men tehnologııa ǵarysh­tyq jyldamdyqpen da­myp, áleýmettik psıhologııa kúr­deli ózgeriske túsken, negizgi qun­dylyqtardyń biri retinde oqý-bilim aldyńǵy qatarǵa shyqqan osy qoǵamnyń da «tiregi» – mansaby bar, shama-sharqynsha aqparatpen qarýlanǵan, birqansha til biletin, jan-jaǵyna juǵymdy oqyǵan azamat. Onyń jeke basynyń aza­mattyǵy, adamgershiligi, ımany ekinshi kezektegi másele. Sol úshin oqyǵan azamat jaıynan sóı­legende biz eń aldymen onyń Garvar­dta ma, Oksfordta ma, áıteýir bir jerde alǵan bilimin, onyń qoǵamdaǵy «baılanystaryn» aıtýdy jón kóremiz...

Al Áýezovtiń «Oqyǵan azamaty» kim edi? Ol bir elge tirek bolatyn atpal azamat pa nemese tektiligimen, adamgershiligimen kóz tartatyn súıkimdi beıne me? Joǵa. Tyrnaqshanyń ishinde turǵany-aq kóp jaıdan habar beredi emes pe? Bul azamat aýyryp qaıtys bolǵan joldasynyń áıeline úılenip alǵany azdaı, onyń sheshesiniń ajalynan buryn ólýine sebepshi bolǵan Jumaǵul ǵoı. Oqıǵa bylaı bolady: Áńgimeniń basynda Maqsut atty jigit aýyryp ja­tady. Ol qaladaǵy oqyǵan azamat­tardyń biri, muǵalim, áıeli – qala­daǵy eń baı kisi Qondybaıdyń qyzy Qadısha. Kempir sheshesi men kishkentaı Jámıla atty qyzy bar. Maqsut qaıtys bolǵan soń onyń jaqyn joldastarynyń biri Jumaǵul jas jesir Qadıshaǵa úılenedi. Sol toıǵa olardyń ortaq dostary men joldastary da keledi. Jalǵyz Meıirhan esimdi jigit «Barmaý kerek. Bul nársizdik. Keshe Maqsuttyń toıyn toılap, búgin onyń qatyny men Jumaǵuldyń toıyn toılamaqshymyz ba?» deıdi. Qalǵandary bul jaıynda oılamaıdy. Ári qaraı oqıǵa jelisi boıynsha erli-zaıypty Jumaǵuldyń aýylyna ketedi. Jigittiń ata-anasy Ámire men Qamarııa bulardy qushaq ja­ıyp qarsy alady. О́ıtkeni ekeýi de uldarynyń Qondybaıdyń qyzyna úılengenine rıza. Biraq bulardyń ózderi de malsyz adamdar emes. Sonda da bolsa «malǵa mal qosylsa qut». Áýeli ákesi Ámire qyr qazaqtarynyń ishindegi áldileý bireýge Qadıshanyń sońynan kelgen kishkentaı qyz Jámılany atastyra jazdaıdy. Jámıla demekshi, qunyqqandar osy quıtaqandaı ǵana qyzdan keletin paıdany esepteıdi. Olar qalaǵa qaıtyp barǵan soń Maq­suttyń búkil jıǵan-tergenine Já­mı­lany zańdy jolmen murager etýdi oılastyrady.

Sońynda Jumaǵul men Qadısha qaladan izdep júrip jas balanyń qam­yn jeıtin keńseni taýyp, soǵan aryzdanady. Aqyry keńse Maq­suttan qalǵan mal-mú­lik­tiń bárin «jas balasy – Já­mı­la­ǵa aýysady, so­dan basqa ıe joq. Ol erjetkenshe «opekýn» Juma­ǵul bolady» degen buıryq shyǵa­rady. Sodan joǵarydan shyq­qan buıryqqa sáıkes burynǵy qu­dasy Qondybaı kempirge kisi salyp, «úı-múlkin Jumaǵul men Jámılanyń atyna jazdyryp, ózi solardyń qolyna kirsin»degendi aıtady. Kempir «kelin óziniń artynan kelgen dúnıe-múlikti túgel áketken, men kúıeýim­nen, balamnan qalǵan múlik­ke ıe bop otyrmyn» dep kelispeıdi. Sońynda kempirdiń esi aýysady. Jumaǵul kempirdiń dúnıe-múlkin tartyp almaqqa mılısııa­dan úsh soldat alyp barǵanda kempir «dúnıemdi ber­meı­min» dep júrip jany úzilip ketedi.

Asqan sheberlikpen jazylǵan osy áńgimeniń astary qabat-qabat. «Oqyǵan azamat» oqymaǵan nadan kempirmen «alysyp» júr. «Oqyǵan azamattyń» jan álemi jutań, esebi myqty. Sońynda ol dúnıe-múlikti tartyp alyp «jeńiske» jetedi. Onyń jaqtastary da kóp. Jalpy, negizgi áńgime osy jaqtastarynyń kóptiginde. Olardy beıne bir topan sý dersiń. Jolyndaǵylardy jaıpap ótedi. Aldymen adamgershilikti oılaıtyn «álsiz» adamdardy olar «zańdy jolmen» jeńip shyǵady. Zań da osy «oqyǵan azamattardyń» jaǵynda. Olar jalmaýyz sııaqty. Olar jalǵyz, jetim kempirdi mise tut­paıdy. Olar qolynan kelse jumyr jerdi jalmap qoıýǵa daıar. Bastysy olar eshkimnen qoryqpaıdy, uıalmaıdy, eshkimdi aıamaıdy. Jazýshy bir kezeńge ǵana tán olyqylyqty aıtyp turǵan joq. Minezdegi min, sanadaǵy kemistik, júrektegi yzǵar adamdy túrli aýrýǵa ushyratady. Sol túrli aýrý qoǵamdy iritedi. Dúnıe­qońyzdyq ta – dert. Bul dertińdi «oqyǵan» deıtin betperdeń jasyra almaıdy...  

Sońǵy jańalyqtar

Qaıyrymdylyǵyńnyń saýabyn bersin...

Aımaqtar • Búgin, 14:23

UBT-da 126 ball jınaǵan túlek

Aımaqtar • Búgin, 13:59

Júıeli jumystar qolǵa alynýy kerek

Parlament • Búgin, 13:45

Akademık Edil Erǵojın ómirden ótti

Qazaqstan • Búgin, 12:30

Amandyq Batalovtyń jaǵdaıy aýyr ma?

Aımaqtar • Búgin, 12:25

Elbasy Altaıǵa at basyn burǵan sát

Aımaqtar • Búgin, 10:48

Loýkoster quny qaltany qaqpaıdy

Aımaqtar • Búgin, 08:20

Jetinshi maýsymnyń jetistigi

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar