El taryqpasyn desek...

Taǵy bir boljam – ol koronavırýstyń ár túrli zattarǵa qoný arqyly memleket shekaralarynan ótý qaýpi bar. Iаǵnı vırýstyń azyq-túlik taýarlary arqyly adam­darǵa juǵýy múmkin. Eger mundaı jolmen aýrýdyń taraýy anyqtalsa, kóp­tegen memleket shekarasyn ja­ýyp, ımport-eksport operasııalarynyń shektelýi ǵajap emes. Sol kezde ár eldiń azyq-túlik qaýipsizdigi ózekti bola túspek. Jaman aıtpaı, jaqsy joq degen, mundaı jaǵdaıdy túp­kilikti eskergen jón sııaqty.

Jaqynda ótken Úkimet otyrysynda da azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý jáne taýar tasymaldaý júıesin qurý týraly sóz boldy.

Úkimet otyrysy azyq-túlik qaýip­sizdigin qamtamasyz etý dep atalǵanymen, alǵa qoıǵan maqsaty agrarlyq jáne taǵam óner­kási­biniń sapaly taýarlarymen tur­ǵyndardy tolyq qamtamasyz etý eken. Bul eki túsiniktiń bir-birinen aıyrmashylyǵy bar. Endi soǵan toqtalaıyq.

Halyqaralyq túsiniktemede, dáli­rek aıtsaq 1996 jyly 13 qarashada qabyl­danǵan Rım deklarasııasynda: «Azyq-túlik qaýipsizdigi – barlyq adamnyń udaıy belsendi jáne salamatty ómir súrýi úshin as-aýqat fızı­kalyq jáne ekonomıkalyq tur­ǵydan jetkilikti mólsherde qol­jetimdi bolýy», delingen.

AО́K jáne aýyldyq aýmaq­tardy damytýdy memlekettik retteý týraly zańyna sáıkes, (8.07.2005j.) elimizdegi azyq-tú­lik taýarlarynyń jyldyq ón­dirisi fızıologııalyq tutyný nor­malaryna sáıkes halyqtyń jyldyq qajettiliginiń 80 paıyzynan tómen bolmaýy kerek.

Al fızıkalyq jáne ekonomı­kalyq qoljetimdilik degenimiz ne? Naq­ty aıtsaq, azyq-túlik taýarlaryna fızıkalyq nemese naq­ty qoljetimdilik degenimiz azyq-túlik taýarlarynyń kez kelgen ýaqytta jáne halyqtyń qa­jettiligin qanaǵattandyrý úshin únemi jetkilikti bolýy. Al eko­nomıkalyq qoljetimdilik – azyq-túlik taýarlaryn tutynýdyń fı­zıologııalyq normalaryna sáıkes satyp alý múmkindigi. Iаǵnı tamaq jetkilikti jáne arzan bolyp, ony halyqtyń satyp alatyn múm­kindiginiń bolýy.

Úkimettiń alǵa qoıǵan maqsatyn qam­tý, jabdyqtaý degen sózdi bil­diredi. Iаǵnı halyqty ózimizde shyǵarylatyn taýarlardan bólek, ımporttalǵan taýar­larmen de qamtamasyz etý degen sóz. «Al­dyńa as qoıdym, qaıdan kelgenine mán bermeńiz» degen tujyrym. Al bul «qamtamasyz etýdiń» qaýpi bar. Joǵaryda aıtylǵandaı, eger koronavırýs ınfeksııasynyń sal­darynan ımporttyń joly jabylǵan jaǵdaıda qıyndyq bolýy múmkin.

Úkimet otyrysynda usynyl­ǵan kestede 19 ónim boıynsha ón­diris pen tutyný balansy kór­setilgen. Onda halyqaralyq stan­dartqa sáıkes, on ónimniń altaýy ǵana bar – nan, kartop, kún­baǵys maıy, jumyrtqa, qant, sút. Qalǵan on úshi azyqtyń bas­qa túrleri bolyp tabylady. «Aıran» jáne «Syr, irimshik» dep bólek kórsetilgen taǵam standart bo­ıynsha bir tamaqtyń túri, ıaǵnı «Sıyr sútinen daıyndalǵan ashytylǵan suıyq sút ónimderi». Al tuz «О́zge de ónimder» tobyna kiredi, onda taǵy 7 ónimniń túri bar. Kestede kórsetilgen eksport jáne ımport degen baǵandardyń óndiris pen tutyný balansyna esh qatysy joq. Muny tal­dap otyrǵan sebebimiz, Úkimet deńgeıinde azyq-túlik qaýipsizdigi júıeli kórsetilmeı, tek kóz aldaý bolyp ketkeni.

Azyq-túlik taýarlary degeni­miz – adamnyń paıdalanýǵa arnal­ǵan aýyl sharýashylyǵy ónimderi, balyq ónimi jáne olardyń qaıta óńdelgen ónimderi, sondaı-aq aýyz sý men tuz. Úkimet taldaýynda tuz bar, al nege aýyzsý joq? So­nymen qatar Qazaqstanda adamdardyń sýdy taǵam retinde paıdalanýdyń normasy bekitilmegen.

Tutynýdyń fızıologııalyq norma­lary – saý adamnyń fı­zıo­logııalyq qajettiligi tolyq qana­ǵattanatyn taǵam­dyq ónim­derdiń azyqtyq jáne ener­ge­tı­kalyq qundylyǵyn eskere otyryp, Úki­met bekitken ta­ǵam­­dyq ónimderdi tutynýdyń ǵy­lymı negizdelgen normalary delingen. Mundaı normany 2016 jyly Ekonomıka mınıstrligi bekitken bolatyn, sondyqtan ony Úkimettiń ózi bekitkeni abzal. Bul – zań talaby.

Azyq-túlik qaýipsizdigin qam­ta­ma­syz etýdiń negizgi baǵyt­tarynyń biri – azyq-túliktiń ishki resýrstaryna qa­tys­ty qaýip­sizdiginiń monıtorıngi já­ne azyq-túlik taýarlaryna suranys pen­­ usynysty boljaý. Osy eki baǵyt ne­ge oryndalmaıdy, nege monıtorıng júr­­gizilmeıdi? Júrgizilse, nege jarııa­ly­lyq joq degen suraq týady.

Suranysqa sáıkes, ıaǵnı fı­zıologııa­lyq normaǵa saı, tamaq­tyń 10 toby men oǵan kiretin azyq­tyń 63 túrinen elimizde óndi­riletin ónim kólemi, ha­lyqqa nege aıtylmaıdy?! Nege baǵa saıasatynda memle­kettik retteý tetikteri nashar?!

О́zimizde artyq óndiriletin ónim ústine syrttan taýar tasylady. Mysaly, jýa byltyr 916 myń tonna óndirilgen, ol paıdalaný normasynan úsh ese artyq. Soǵan qarmastan 124,2 myń tonna ımport­talǵan. Sol sııaqty ımporttalǵan kartop – 10,4 myń tonna, sábiz – 20,8 myń tonna, kúnbaǵys maıy – 85 myń tonna, qyryqqabat – 58,1 myń tonna... Qazaqstanda burynǵy jyldary 4 mlrd dollarǵa syrttan taǵam tasylatyn, sonyń ishinde Al­maty qalasy bo­ıynsha 2,5 mlrd dollarǵa tek azyq ımporttalady.

Álemniń tek 7 eli – ózin ózi azyq-túlik­pen 100% qamtamasyz etip otyr, 75 elde bul kórsetkish 70-80%. Al 1 mln halqy bar 50 el ózin azyq-túlikpen 50-60% qam­tamasyz etýde. Sondyqtan Qazaqstan 7 eldiń qataryna kire qoımas, degenmen óz deńgeıimizdi bilip otyrý durys she­shim qabyldaýǵa jol ashady. Azyq-túlik­tiń ishki resýrsyn nyǵaıtý úshin aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrligi men ákimdikter ýaqyt ótkizip almaı, bar kúshin jumsaıdy dep senemiz.

Atamurat ShÁMENOV,

ekonomıka ǵylymdarynyń doktory