Tanym • 05 Maýsym, 2020

Seıilbek Úsenov jáne «Sosıaldy Qazaqstan»

72 ret kórsetildi

Týǵan tarıhymyzdyń «aqtańdaq» betterinde esimi qalsa da, el aýzynda ónegeli ǵumyry aýyzdan-aýyzǵa taralyp ańyzǵa aınalsa da, muraǵattarda eskerýsiz, eleýsiz jatqan arystarymyz jeterlik. Solardyń biri – 1932-1934 jyldary «Sosıaldy Qazaqstanda» bas redaktordyń orynbasary, tilshiler bóliminiń meńgerýshisi qyzmetin atqarǵan Seıilbek Úsenov bolatyn.

Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, EQ

Sanaly ǵumyryn negizinen aǵartý­shylyq pen jýrnalıstıkaǵa qatar arna­ǵan S.Úsenov 1905 jyly Syrdarııa ob­lysynyń Shymkent ýezi, Sarykól bolysynda qarapaıym aýyl muǵalimi otbasynda dúnıege kelgen. 1917 jyly Shymkenttegi birinshi satyly mektepke qabyldanǵan daryndy jas talap óz bilimin onan ári ushtaı túsip, aldymen 1920-1923 jyldary pedagogıkalyq teh­nıkýmda bilim alady. Al 1925 jyly Tashkenttegi muǵalimder ınstıtýtyn támamdaǵan Seıilbek jýrnalıstıkaǵa erte aralasty. Stýdent keziniń ózinde-aq zerektigimen kózge túsip, «Kedeıshil jas» gazetin basqardy. Bizdińshe, «Ustazy jaq­synyń ustamy jaqsy» degendeı, ıns­tı­týtta Q.Jandarbekov, Á.Qońyratbaev t.b. sekildi belgili tulǵalarmen birge oqy­ǵan Seıilbektiń balań shaǵynda bilim nárinen sýsyndatqan, kókirek kó­z­in ashqan ustazdary da osal bolmaǵan. О́zi de «Qarańǵy qazaq kógine kún bo­­lý­­dy» murat tutyp, eńbek jolyn muǵa­limdikten bastaıdy. Iаǵnı ol 1925 jy­­­ly Shymkenttegi Qazaq pedago­gı­ka­­lyq tehnıkýmynda oqytýshy, oqý bó­­liminiń meńgerýshisi, 1926 jyldan Ah­met mektebiniń (qazirgi Q. Sypataev atyndaǵy mektep) dırektory boldy. B.Momyshuly, Á.Tájibaev, Q.Jumalıev sekildi belgili ult tulǵalarynyń alǵash­qy ustazy atandy. Bul týrasynda batyr Baýyrjannyń óz estelikterinde: «... Ol kezde mektepti basqaratyn kisini dırektor demeı, meńgerýshi deıtin. Bizdiń meńgerýshimiz, partııa múshesi Seıilbek Úsenov degen kisi edi. Tarıh, qoǵamtaný pánderinen dáris beretin ol kisiniń jasy shamalaýymsha 25-30-darda bolýy kerek. Orta boıly, reńdi, sabyrly kisi bolatyn» dep eske alatyny bar.

Al 1926 jyly Shymkent pedtehnı­kýmyn basqarǵan jyldarda S.Úsenov ádebıetimizdiń alyptarynyń biri J.Aı­ma­ýytulymen de qyzmettes bolǵan. «Mu­ǵa­lim – mekteptiń júregi» degen qanatty qaǵıdaǵa qylaýdaı daq túsirmegen, ul­tynyń qamqory, bala júreginiń baǵbany bola bilgen Júsipbek pen Seıilbekteı tulǵalardyń oqytýshylyq qyzmetin áli de bolsa tereńirek zertteýdi kerek etetini kúmánsiz. Áıtkenmen, bir eskere keterligi S.Qırabaev óz eńbeginde atap kórsetkendeı Aımaýytuly 1926 jyly Shymkent pedtehnıkýmyn basqarmaǵan. Bulaı deýimizge Ońtústik Qazaqstan mem­lekettik muraǵatynan tabylǵan tyń derek-dáıekter negiz bolyp otyr. О́ıt­keni osy pedtehnıkýmdaǵy Júsip­bek­tiń qyzmetker retindegi jeke is pa­ra­­ǵynda onyń muǵalim bolǵandyǵy anyq kórsetilgen. Pedtehnıkým dırek­­tory S.Sadyqbekovtiń qoly qoıyl­ǵan ujymnyń jalpy tiziminde 14 peda­gog­tyń ishinde pedagogıka pániniń muǵa­limi retinde Júsipbektiń de aty atala­dy. Osy muraǵattan alynǵan 1926 jyl­dyń shildesi kórsetilgen taǵy bir qu­jat­ta pedtehnıkým dırektory retinde Seıil­bek Úsenovtiń qoly tur.

Osy jyly S.Úsenov Shymkent qa­la­syndaǵy Q.Spataev mektebiniń dırektory bolyp aýysyp ketkennen keıin pedtehnıkýmdy Sultanbek Sadyqbekov basqarǵan. Eń bastysy Júsipbek pen Seıilbek arasyndaǵy tyǵyz áriptes­tiktiń, etene jaqyndyqtyń, rýhanı bir baılanystyń bolǵany anyq.

Al Seıilbek Úsenov týrasynda qalam tartqandardyń biri – jazýshy Mamytbek Qaldybaı. Ol óziniń «Umytylmas kezdesýler» atty Baýkeń týraly essesinde batyrdyń alǵashqy ustazy S.Úsenov jaıynda az-kem málimet beredi.

Jalpy S.Úsenov 1928 jyldan 1929 jyl­­dyń aqpanyna deıin Syrdarııa ok­rýginiń halyq-aǵartý bóliginde nus­qaý­­shy bolyp qyzmet etse, osy jyl­dyń aqpan aıynan bastap Bostandyq aýdandyq partııa komıtetiniń hatshysy qyz­metine taǵaıyndalady. Al osy jyl­dyń qarashasynda Shymkentke qaıta sha­qyrylyp, Syrdarııa okrýginiń «Lenın joly» gazetiniń redaktory qyzmetin atqarady. Budan buryn «Aq jolda» qa­lam tartyp ábden ysylǵan Úsenovke «Lenın jolyn» beldi basylymǵa aınaldyrý asa qıynǵa soqpaǵan sııaqty. О́ıtkeni, kezinde «Kedeıshil jasty» óz bıigine shyǵaryp, pedtehnıkýmdy basqarǵan jyldarynda «Jas talap» gazetin shyǵarýdy qolǵa alýy onyń jýrnalıstıkadan eshqashan qol úzbegendi­gin aıǵaqtaıdy. «Aq jolda» «Qosshylar uıymy jaıynan», «Eskerý kerek», «Kó­­zińdi ashyp qara!» t.b. kóptegen ma­qa­lalary basylǵan S.Úsenov osy ba­sylymnyń izbasary ispetti «Lenın jo­­lyn» basqarǵan kezinde gazetti óńir­­degi merzimdik basylymdardyń «qa­ra­­sha­ńyraǵyna» aınaldyrýǵa bel she­she kiristi. О́ıtkeni búginde aǵa gazet sa­na­tyndaǵy «Ońtústik Qazaqstannyń» ke­zinde «Lenın joly» degen atpen Syr­­darııa okrýgtik komıteti men keńes at­qarý komıtetiniń jáne kásipshiler ke­ńesiniń baspasóz organy bolǵany, tipti, 1931-1932 jyldarda Qaratas, Qa­ras­pan, Shaıan, Túlkibas, Arys aýdandaryna deıin tarap otyrǵany belgili. Degenmen de S.Úsenovtiń «Lenın jolyna» redaktor bolǵandyǵy jaıly málimetter tym az. Tipti joqtyń qasy deýge bolady. Tek «Ońtústikti kimder basqarǵan?» atty maqalada 1925 jyldyń shildesinde Tashkentten Shymkentke kóship kelgen «Aq jol» gazetiniń redaksııasy qazirgi Túrkistan kóshesindegi gýbernııalyq sot ǵımaratymen qatar qonystanǵan eken. Bul kezderi redaksııada aǵaıyndy Seıilbek, Áshir Úsenovter, Baqy Moldalıev, Táńirbergen Otarbaev, Ákimáli Baıjasarov, Janáli Barqıev, jas tilshiler – Turlybek Raıymbekov, Imanáli Yrsymbetov, Álihan Súleı­menov syndy tilshiler qyzmet atqarǵany aıtylady.

Al 1930 jyldyń kókteminen Syrda­rııa okrýgtik komıtetiniń mádenı-aǵartý bóliminiń meńgerýshisi bolǵan. Osy jyldyń mamyr aıynan bastap Syrdarııa okrýgtik komıtetiniń jaýapty hatshysy (birinshi hatshysy) qyzmetin de ýaqytsha atqarǵan S.Úsenov 1931-1932 jyldary Moıynqum aýdanynda da jaýapty hatshysy (birinshi hatshy) qyzmetin aby­roımen alyp júrdi. Degenmen qaı­ratkerdiń munan keıingi qyzmeti ne­gizinen baspasózge qatysty boldy. Ol aldymen 1932-1934 jyldary Almatyda «Sosıaldy Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetiniń bas redaktorynyń orynbasary qyzmetinde bolǵan.

Jaqsynyń artynan qashanda sóz er­meýshi me edi. Osy qyzmette jú­rip Se­ıilbek «asa mańyzdy saıası-sha­rýa­­shylyq naýqanda» qatelikke jol berdi degen jalamen aldymen par­­tııa qatarynan shyǵarylsa, ile-sha­la basylymnyń buqaralyq jumys­tar bó­liminiń meńgerýshiligine tómen­de­ti­ledi. Degenmen týmysynan taǵ­dyr­­dyń teperishin kóp tartyp, syn sa­ǵat­tarda da mort synbaı, qaıta qaı­ra­tyna minip, ózine tapsyrylǵan ju­mysqa bar kúsh-qaıratyn sarp etip daǵ­­­­dylanǵan qalamger kóp uzamaı par­­­­tııa­lylyǵyn qaıtaryp alyp, 1934 jyl­­­­dyń sáýirinen 1936 jyldyń tamy­zyna deıin «Qaraǵandy proletarıaty» gazetinde redaktor boldy. Jalpy ómir­de keń, kópshilikpen tez til taby­sa biletin, jastardyń janashyry retinde únemi aty atalatyn S.Úsenovpen ja­qyn aralasyp, syılasqan jandar qata­rynda ádebıetimizde esimi kópke má­lim S.Seıfýllındi, I.Jansúgirovti, M.Ju­mabaevty, S.Erýbaevty bóle-ja­ra kórsetýge bolady. Al Sattar Erý­baev Seıilbek «Qaraǵandy proleta­rıa­tyn» basqaryp otyrǵan jyldarda osy gazetke kelgen bolatyn. Naqtyraq aıtsaq, Sattar Erýbaev aldymen 1934 jyly VK(b)P Qazaqstan ólkelik ko­mı­teti «Qaraǵandy proletarıaty» ga­ze­­tiniń komsomol betiniń redaktory qyz­metine taǵaıyndalady da, iskerligi men shyǵarmashylyǵy S.Úsenovtiń na­­­za­­ryna iligip, 1934-1935 jyldary ba­­sy­­lym redaktorynyń orynbasary qyz­­metine kóteriledi. Ony avtordyń ózi de moıyndap, «Qaraǵandy meni ja­­zý­shy etetin boldy» dep aıtqany bar eken. Soǵan qaraǵanda Seıilbek Úse­nov shyǵarmashylyq adamdaryna yń­ǵaıly basshy bolǵanǵa uqsaıdy. Iаǵnı, bizdiń paıymdaýymyzsha, Úse­nov Shym­kentte Aımaýytulynyń «Aq­bi­lek­ti», Qaraǵandyda Sattardyń «Meniń qur­dastarymdy» jazýyna da qolaıly jaǵ­daı týdyrǵan bolýy kerek.

Qalamgerdiń qazaqsha-orysshaǵa bir­deı jetiktigi de onyń jýrnalıstıkada tabysty bolýyna septigin tıgizgeni anyq. Iаǵnı S.Úsenov osy «Qaraǵandy proletarıaty» basylymyn basqara júrip, osy qalada orys tilinde jaryq kóretin «Bolshevıstskaıa kochegarka» (Qa­zirgi oblystyq «Indýstrıalnaıa Ka­raganda») gazetine de 1935 jyldyń 18 qańtarynan 16 sáýirine deıin redak­torlyq etedi. Degenmen onyń qoly qo­ıylǵan maqalalar kemde-kem. О́ıtkeni «qaraǵaı basyn shortan shalǵan» aýmaly-tókpeli zamanda Seıilbek syndy ult mańdaıyna bitken marǵasqalardyń deni ózekti máselelerdi arqaý etken ótkir maqalalaryn búrkenshik atpen jarııalap otyrǵan.

Eń bastysy, ómir báıgesinde Alash zııa­lylarymen jıi joly túıisip otyr­ǵan Seıilbek te Beıimbet Maılın Qaraǵandyǵa at basyn burǵanda qýany­shyn irke almaı, etene aralasyp júrgen eljandy jazýshyǵa arnap ózi basqaryp otyrǵan «Bolshevıstskaıa kochegarka» gazetine «Kazahskıı pısatel Beımbet Maılın v Karagande» degen maqalasyn 1934 jyldyń 12 jeltoqsanynda basady. Tipti Beıimbetke degen erekshe qurmeti bolar, «Qaraǵandy proletarıatynda» onyń «Hat» degen áńgimesin gazettiń qa­tarynan birneshe sandarynda jarııalap otyrǵan.

Baıyppen úńilsek, «Sosıaldy Qa­zaq­standa» óz súrleýin qaldyrǵan Se­ıilbek Úsenovtiń de aldyn kórip, aqyl-keńesin alyp, ómir-teńizde óz jolyn jańylmaı tapqan qalam ıeleri de az emes eken. Solardyń biri – Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri – Málik Qaraqulov. 1925-1927 jyldary Qyzylordada basylǵan «Eńbekshi qazaq», «Lenınshil jas» gazetteriniń aımaqtaǵy tilshisi qyzmetin atqarǵan M.Qaraqulov 1932 jyldyń basynda óńirimizdegi basylym «Lenın joly» gazetine tilshi bola júrip, «Sosıaldy Qazaqstan» ga­ze­tine de eldiń tynys-tirshiliginen habar beretin shaǵyn maqalalar berip turǵan. Al 1934 jyly ol Almatyda ót­ken tilshilerdiń respýblıkalyq sezine delegat retinde kelip, sezden soń «Sosıaldy Qazaqstan» gazetiniń óńir­lerdegi jýrnalısteriniń basyn qosqan keńestiń de kýási bolady. Sol keńeste gazettiń tilshiler bóliminiń meńgerýshisi ári jerlesi S.Úsenovpen de jaqyn ta­ny­syp, onyń usynýymen «Lenın jo­ly» gazetinen basy bútin bosaıdy da, «Sosıaldy Qazaqstannyń» Maqta­aral, Arys, Keles, Qyzylqum aýdan­daryndaǵy menshikti tilshisi atanady.

Osy bir umytylmas kúnderdi jadynda qaıta jańǵyrtqan ol «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde shyqqan «Túıe mingen tilshi edik» atty maqalasynda:

«Redaksııanyń tilshiler bóliminiń meń­gerýshisi Seıilbek Úsenov ma­ǵan: «Turatyn jeriń Maqtaaral aýdany­nyń ortalyǵy Slavıansk bolady» dep túsindirdi de, ólkelik partııa komı­te­timen kelisilgen buıryqty oqyp berdi. Ol kolhozdar áli nyǵaımaǵan, aýyl-se­loǵa mashına túgili traktorlar da jańa ǵana kele bastaǵan kez bolatyn. Qaı jermen bolsa da jol qatynasy nashar, atarba degenderdiń ózi ilýde bireý ǵana. Ol biz sııaqtylarǵa tıe de bermeıdi. Osyndaı qıynshylyqtar kezinde aýdanaralyq menshikti tilshi qyzmetin atqara berdim. Maqtaaral aýdanynyń ortalyǵyndaǵy Slavıansk MTS-niń saıası bólimi shyǵaratyn kóp tırajdy gazettiń redaktory Ádilbaı Omarov meniń respýblıkalyq gazettiń menshikti tilshisi mindetin atqarýyma kóp kómektesti. «Sosıaldy Qazaqstan» gazeti úshin keıbir materıaldy sol ekeýmiz birlesip ázirleımiz. Meniń ózim­degi transporttyń túri – sonaý «Lenın joly» gazetiniń redaksııasynda istep júrgende syılyqqa alǵan velosıpedim. Jaqyn jerlerge sonymen yzǵytam. Saryaǵashta turǵanda 25 kılometr jerdegi Besqubyr MTS-i saıası bóliminiń bastyǵy Júsipbek Arystanovqa baryp qaıtatynmyn.

Tilshi degen bir orynda turmaıtyn, elgezek bolýy kerek qoı. Al transporttyń jaǵdaıy jańaǵydaı. Kolhozdarǵa barý kerek bolsa, birde aýpartkomnyń, bir­de MTS dırektorynyń (olarda da saldyrlaǵan bir-birden ǵana eski mashına) kóligine ilesemiz. Nemese kolhozdan kolhozǵa bolsa at, bolmasa esek, ógiz, túıe sııaqty sol kezdiń tegin «taksıin» minemiz» deıdi.

Iá, rasynda da Seıilbek Úsenovteı qarymdy qalam ıesiniń qoldaý-kóme­gimen qazaq baspasózi tarıhynda aty qalǵandar jeterlik. Bizdińshe, M.Ju­mabaev, S.Seıfýllın, B.Maılın, I.Jan­súgirov, S.Erýbaev, J.Aımaýytuly syndy halqymyzdyń dara tulǵalarymen qyz­mettes bolýy, rýhanı baılanysyn qan­daı jaǵdaıda da úzbeýi Seıilbektiń de saıası qýǵyn-súrgin qurbany bolýyna alyp kelgen sebepterdiń biri bolsa kerek. Sol sebepti de Seıilbek Úsenov syndy eńbegi ushan-teńiz tulǵalardyń rýhanı murasy, qaıratkerlik qyzmeti, Alash zııalylarymen tyǵyz qarym-qa­tynasy keńirek qarastyrylyp, tere­ńirek zerttelgeni jón dep bilemiz.

 

Seıdehan ÁLIBEK,

M.Áýezov atyndaǵy OQMÝ-dyń kolledj dırektory,

tarıh ǵylymdarynyń doktory

 

Sońǵy jańalyqtar

Indetpen kúres jalǵasa beredi

Qoǵam • Búgin, 11:54

Atyraýǵa 470 túrli dári-dármek keldi

Aımaqtar • Búgin, 11:23

Búgin – Jalpyulttyq aza tutý kúni

Vıdeo • Búgin, 10:59

COVID-19-dan barlyǵy 375 adam qaıtys boldy

Koronavırýs • Búgin, 08:54

Shırek fınaldyń jerebesi tartyldy

Fýtbol • Búgin, 07:42

Alǵashqy qadam sátsiz bastaldy

Sport • Búgin, 07:38

Jaýapkershilik tanytaıyq

Pikir • Búgin, 07:35

Ekologııalyq bilim berý mańyzdy

Pikir • Búgin, 07:33

Tabıǵatty aıalaýǵa úıreteıik

Ekologııa • Búgin, 07:30

Otandyq óndiris kólemi artady

Medısına • Búgin, 07:19

Atyraýǵa jedel járdem kerek

Aımaqtar • Búgin, 07:13

«Bireýdiń kisisi ólse, qaraly ol»

Qoǵam • Búgin, 07:05

Jańa pán engizýdi quptaımyn

Pikir • Búgin, 07:05

Jahandyq IJО́ 5,5 paıyzǵa tómendeıdi

Ekonomıka • Búgin, 06:55

Qarǵa adym jer muń bolǵan...

Qoǵam • Búgin, 06:40

Aınalma jol azaptan qutqarady

Qoǵam • Búgin, 06:37

Aııa Sofııada azan shaqyrylady

Rýhanııat • Búgin, 06:35

Jahan koronavırýs qursaýynda

Álem • Búgin, 06:30

9 oıynshymen kelisimshartyn uzartty

Sport • Búgin, 06:30

Úkimet Atyraý oblysyna kómektesedi

Prezıdent • Búgin, 06:29

Uqsas jańalyqtar