Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, EQ
Sanaly ǵumyryn negizinen aǵartýshylyq pen jýrnalıstıkaǵa qatar arnaǵan S.Úsenov 1905 jyly Syrdarııa oblysynyń Shymkent ýezi, Sarykól bolysynda qarapaıym aýyl muǵalimi otbasynda dúnıege kelgen. 1917 jyly Shymkenttegi birinshi satyly mektepke qabyldanǵan daryndy jas talap óz bilimin onan ári ushtaı túsip, aldymen 1920-1923 jyldary pedagogıkalyq tehnıkýmda bilim alady. Al 1925 jyly Tashkenttegi muǵalimder ınstıtýtyn támamdaǵan Seıilbek jýrnalıstıkaǵa erte aralasty. Stýdent keziniń ózinde-aq zerektigimen kózge túsip, «Kedeıshil jas» gazetin basqardy. Bizdińshe, «Ustazy jaqsynyń ustamy jaqsy» degendeı, ınstıtýtta Q.Jandarbekov, Á.Qońyratbaev t.b. sekildi belgili tulǵalarmen birge oqyǵan Seıilbektiń balań shaǵynda bilim nárinen sýsyndatqan, kókirek kózin ashqan ustazdary da osal bolmaǵan. О́zi de «Qarańǵy qazaq kógine kún bolýdy» murat tutyp, eńbek jolyn muǵalimdikten bastaıdy. Iаǵnı ol 1925 jyly Shymkenttegi Qazaq pedagogıkalyq tehnıkýmynda oqytýshy, oqý bóliminiń meńgerýshisi, 1926 jyldan Ahmet mektebiniń (qazirgi Q. Sypataev atyndaǵy mektep) dırektory boldy. B.Momyshuly, Á.Tájibaev, Q.Jumalıev sekildi belgili ult tulǵalarynyń alǵashqy ustazy atandy. Bul týrasynda batyr Baýyrjannyń óz estelikterinde: «... Ol kezde mektepti basqaratyn kisini dırektor demeı, meńgerýshi deıtin. Bizdiń meńgerýshimiz, partııa múshesi Seıilbek Úsenov degen kisi edi. Tarıh, qoǵamtaný pánderinen dáris beretin ol kisiniń jasy shamalaýymsha 25-30-darda bolýy kerek. Orta boıly, reńdi, sabyrly kisi bolatyn» dep eske alatyny bar.
Al 1926 jyly Shymkent pedtehnıkýmyn basqarǵan jyldarda S.Úsenov ádebıetimizdiń alyptarynyń biri J.Aımaýytulymen de qyzmettes bolǵan. «Muǵalim – mekteptiń júregi» degen qanatty qaǵıdaǵa qylaýdaı daq túsirmegen, ultynyń qamqory, bala júreginiń baǵbany bola bilgen Júsipbek pen Seıilbekteı tulǵalardyń oqytýshylyq qyzmetin áli de bolsa tereńirek zertteýdi kerek etetini kúmánsiz. Áıtkenmen, bir eskere keterligi S.Qırabaev óz eńbeginde atap kórsetkendeı Aımaýytuly 1926 jyly Shymkent pedtehnıkýmyn basqarmaǵan. Bulaı deýimizge Ońtústik Qazaqstan memlekettik muraǵatynan tabylǵan tyń derek-dáıekter negiz bolyp otyr. О́ıtkeni osy pedtehnıkýmdaǵy Júsipbektiń qyzmetker retindegi jeke is paraǵynda onyń muǵalim bolǵandyǵy anyq kórsetilgen. Pedtehnıkým dırektory S.Sadyqbekovtiń qoly qoıylǵan ujymnyń jalpy tiziminde 14 pedagogtyń ishinde pedagogıka pániniń muǵalimi retinde Júsipbektiń de aty atalady. Osy muraǵattan alynǵan 1926 jyldyń shildesi kórsetilgen taǵy bir qujatta pedtehnıkým dırektory retinde Seıilbek Úsenovtiń qoly tur.
Osy jyly S.Úsenov Shymkent qalasyndaǵy Q.Spataev mektebiniń dırektory bolyp aýysyp ketkennen keıin pedtehnıkýmdy Sultanbek Sadyqbekov basqarǵan. Eń bastysy Júsipbek pen Seıilbek arasyndaǵy tyǵyz áriptestiktiń, etene jaqyndyqtyń, rýhanı bir baılanystyń bolǵany anyq.
Al Seıilbek Úsenov týrasynda qalam tartqandardyń biri – jazýshy Mamytbek Qaldybaı. Ol óziniń «Umytylmas kezdesýler» atty Baýkeń týraly essesinde batyrdyń alǵashqy ustazy S.Úsenov jaıynda az-kem málimet beredi.
Jalpy S.Úsenov 1928 jyldan 1929 jyldyń aqpanyna deıin Syrdarııa okrýginiń halyq-aǵartý bóliginde nusqaýshy bolyp qyzmet etse, osy jyldyń aqpan aıynan bastap Bostandyq aýdandyq partııa komıtetiniń hatshysy qyzmetine taǵaıyndalady. Al osy jyldyń qarashasynda Shymkentke qaıta shaqyrylyp, Syrdarııa okrýginiń «Lenın joly» gazetiniń redaktory qyzmetin atqarady. Budan buryn «Aq jolda» qalam tartyp ábden ysylǵan Úsenovke «Lenın jolyn» beldi basylymǵa aınaldyrý asa qıynǵa soqpaǵan sııaqty. О́ıtkeni, kezinde «Kedeıshil jasty» óz bıigine shyǵaryp, pedtehnıkýmdy basqarǵan jyldarynda «Jas talap» gazetin shyǵarýdy qolǵa alýy onyń jýrnalıstıkadan eshqashan qol úzbegendigin aıǵaqtaıdy. «Aq jolda» «Qosshylar uıymy jaıynan», «Eskerý kerek», «Kózińdi ashyp qara!» t.b. kóptegen maqalalary basylǵan S.Úsenov osy basylymnyń izbasary ispetti «Lenın jolyn» basqarǵan kezinde gazetti óńirdegi merzimdik basylymdardyń «qarashańyraǵyna» aınaldyrýǵa bel sheshe kiristi. О́ıtkeni búginde aǵa gazet sanatyndaǵy «Ońtústik Qazaqstannyń» kezinde «Lenın joly» degen atpen Syrdarııa okrýgtik komıteti men keńes atqarý komıtetiniń jáne kásipshiler keńesiniń baspasóz organy bolǵany, tipti, 1931-1932 jyldarda Qaratas, Qaraspan, Shaıan, Túlkibas, Arys aýdandaryna deıin tarap otyrǵany belgili. Degenmen de S.Úsenovtiń «Lenın jolyna» redaktor bolǵandyǵy jaıly málimetter tym az. Tipti joqtyń qasy deýge bolady. Tek «Ońtústikti kimder basqarǵan?» atty maqalada 1925 jyldyń shildesinde Tashkentten Shymkentke kóship kelgen «Aq jol» gazetiniń redaksııasy qazirgi Túrkistan kóshesindegi gýbernııalyq sot ǵımaratymen qatar qonystanǵan eken. Bul kezderi redaksııada aǵaıyndy Seıilbek, Áshir Úsenovter, Baqy Moldalıev, Táńirbergen Otarbaev, Ákimáli Baıjasarov, Janáli Barqıev, jas tilshiler – Turlybek Raıymbekov, Imanáli Yrsymbetov, Álihan Súleımenov syndy tilshiler qyzmet atqarǵany aıtylady.
Al 1930 jyldyń kókteminen Syrdarııa okrýgtik komıtetiniń mádenı-aǵartý bóliminiń meńgerýshisi bolǵan. Osy jyldyń mamyr aıynan bastap Syrdarııa okrýgtik komıtetiniń jaýapty hatshysy (birinshi hatshysy) qyzmetin de ýaqytsha atqarǵan S.Úsenov 1931-1932 jyldary Moıynqum aýdanynda da jaýapty hatshysy (birinshi hatshy) qyzmetin abyroımen alyp júrdi. Degenmen qaıratkerdiń munan keıingi qyzmeti negizinen baspasózge qatysty boldy. Ol aldymen 1932-1934 jyldary Almatyda «Sosıaldy Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetiniń bas redaktorynyń orynbasary qyzmetinde bolǵan.
Jaqsynyń artynan qashanda sóz ermeýshi me edi. Osy qyzmette júrip Seıilbek «asa mańyzdy saıası-sharýashylyq naýqanda» qatelikke jol berdi degen jalamen aldymen partııa qatarynan shyǵarylsa, ile-shala basylymnyń buqaralyq jumystar bóliminiń meńgerýshiligine tómendetiledi. Degenmen týmysynan taǵdyrdyń teperishin kóp tartyp, syn saǵattarda da mort synbaı, qaıta qaıratyna minip, ózine tapsyrylǵan jumysqa bar kúsh-qaıratyn sarp etip daǵdylanǵan qalamger kóp uzamaı partııalylyǵyn qaıtaryp alyp, 1934 jyldyń sáýirinen 1936 jyldyń tamyzyna deıin «Qaraǵandy proletarıaty» gazetinde redaktor boldy. Jalpy ómirde keń, kópshilikpen tez til tabysa biletin, jastardyń janashyry retinde únemi aty atalatyn S.Úsenovpen jaqyn aralasyp, syılasqan jandar qatarynda ádebıetimizde esimi kópke málim S.Seıfýllındi, I.Jansúgirovti, M.Jumabaevty, S.Erýbaevty bóle-jara kórsetýge bolady. Al Sattar Erýbaev Seıilbek «Qaraǵandy proletarıatyn» basqaryp otyrǵan jyldarda osy gazetke kelgen bolatyn. Naqtyraq aıtsaq, Sattar Erýbaev aldymen 1934 jyly VK(b)P Qazaqstan ólkelik komıteti «Qaraǵandy proletarıaty» gazetiniń komsomol betiniń redaktory qyzmetine taǵaıyndalady da, iskerligi men shyǵarmashylyǵy S.Úsenovtiń nazaryna iligip, 1934-1935 jyldary basylym redaktorynyń orynbasary qyzmetine kóteriledi. Ony avtordyń ózi de moıyndap, «Qaraǵandy meni jazýshy etetin boldy» dep aıtqany bar eken. Soǵan qaraǵanda Seıilbek Úsenov shyǵarmashylyq adamdaryna yńǵaıly basshy bolǵanǵa uqsaıdy. Iаǵnı, bizdiń paıymdaýymyzsha, Úsenov Shymkentte Aımaýytulynyń «Aqbilekti», Qaraǵandyda Sattardyń «Meniń qurdastarymdy» jazýyna da qolaıly jaǵdaı týdyrǵan bolýy kerek.
Qalamgerdiń qazaqsha-orysshaǵa birdeı jetiktigi de onyń jýrnalıstıkada tabysty bolýyna septigin tıgizgeni anyq. Iаǵnı S.Úsenov osy «Qaraǵandy proletarıaty» basylymyn basqara júrip, osy qalada orys tilinde jaryq kóretin «Bolshevıstskaıa kochegarka» (Qazirgi oblystyq «Indýstrıalnaıa Karaganda») gazetine de 1935 jyldyń 18 qańtarynan 16 sáýirine deıin redaktorlyq etedi. Degenmen onyń qoly qoıylǵan maqalalar kemde-kem. О́ıtkeni «qaraǵaı basyn shortan shalǵan» aýmaly-tókpeli zamanda Seıilbek syndy ult mańdaıyna bitken marǵasqalardyń deni ózekti máselelerdi arqaý etken ótkir maqalalaryn búrkenshik atpen jarııalap otyrǵan.
Eń bastysy, ómir báıgesinde Alash zııalylarymen jıi joly túıisip otyrǵan Seıilbek te Beıimbet Maılın Qaraǵandyǵa at basyn burǵanda qýanyshyn irke almaı, etene aralasyp júrgen eljandy jazýshyǵa arnap ózi basqaryp otyrǵan «Bolshevıstskaıa kochegarka» gazetine «Kazahskıı pısatel Beımbet Maılın v Karagande» degen maqalasyn 1934 jyldyń 12 jeltoqsanynda basady. Tipti Beıimbetke degen erekshe qurmeti bolar, «Qaraǵandy proletarıatynda» onyń «Hat» degen áńgimesin gazettiń qatarynan birneshe sandarynda jarııalap otyrǵan.
Baıyppen úńilsek, «Sosıaldy Qazaqstanda» óz súrleýin qaldyrǵan Seıilbek Úsenovtiń de aldyn kórip, aqyl-keńesin alyp, ómir-teńizde óz jolyn jańylmaı tapqan qalam ıeleri de az emes eken. Solardyń biri – Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri – Málik Qaraqulov. 1925-1927 jyldary Qyzylordada basylǵan «Eńbekshi qazaq», «Lenınshil jas» gazetteriniń aımaqtaǵy tilshisi qyzmetin atqarǵan M.Qaraqulov 1932 jyldyń basynda óńirimizdegi basylym «Lenın joly» gazetine tilshi bola júrip, «Sosıaldy Qazaqstan» gazetine de eldiń tynys-tirshiliginen habar beretin shaǵyn maqalalar berip turǵan. Al 1934 jyly ol Almatyda ótken tilshilerdiń respýblıkalyq sezine delegat retinde kelip, sezden soń «Sosıaldy Qazaqstan» gazetiniń óńirlerdegi jýrnalısteriniń basyn qosqan keńestiń de kýási bolady. Sol keńeste gazettiń tilshiler bóliminiń meńgerýshisi ári jerlesi S.Úsenovpen de jaqyn tanysyp, onyń usynýymen «Lenın joly» gazetinen basy bútin bosaıdy da, «Sosıaldy Qazaqstannyń» Maqtaaral, Arys, Keles, Qyzylqum aýdandaryndaǵy menshikti tilshisi atanady.
Osy bir umytylmas kúnderdi jadynda qaıta jańǵyrtqan ol «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde shyqqan «Túıe mingen tilshi edik» atty maqalasynda:
«Redaksııanyń tilshiler bóliminiń meńgerýshisi Seıilbek Úsenov maǵan: «Turatyn jeriń Maqtaaral aýdanynyń ortalyǵy Slavıansk bolady» dep túsindirdi de, ólkelik partııa komıtetimen kelisilgen buıryqty oqyp berdi. Ol kolhozdar áli nyǵaımaǵan, aýyl-seloǵa mashına túgili traktorlar da jańa ǵana kele bastaǵan kez bolatyn. Qaı jermen bolsa da jol qatynasy nashar, atarba degenderdiń ózi ilýde bireý ǵana. Ol biz sııaqtylarǵa tıe de bermeıdi. Osyndaı qıynshylyqtar kezinde aýdanaralyq menshikti tilshi qyzmetin atqara berdim. Maqtaaral aýdanynyń ortalyǵyndaǵy Slavıansk MTS-niń saıası bólimi shyǵaratyn kóp tırajdy gazettiń redaktory Ádilbaı Omarov meniń respýblıkalyq gazettiń menshikti tilshisi mindetin atqarýyma kóp kómektesti. «Sosıaldy Qazaqstan» gazeti úshin keıbir materıaldy sol ekeýmiz birlesip ázirleımiz. Meniń ózimdegi transporttyń túri – sonaý «Lenın joly» gazetiniń redaksııasynda istep júrgende syılyqqa alǵan velosıpedim. Jaqyn jerlerge sonymen yzǵytam. Saryaǵashta turǵanda 25 kılometr jerdegi Besqubyr MTS-i saıası bóliminiń bastyǵy Júsipbek Arystanovqa baryp qaıtatynmyn.
Tilshi degen bir orynda turmaıtyn, elgezek bolýy kerek qoı. Al transporttyń jaǵdaıy jańaǵydaı. Kolhozdarǵa barý kerek bolsa, birde aýpartkomnyń, birde MTS dırektorynyń (olarda da saldyrlaǵan bir-birden ǵana eski mashına) kóligine ilesemiz. Nemese kolhozdan kolhozǵa bolsa at, bolmasa esek, ógiz, túıe sııaqty sol kezdiń tegin «taksıin» minemiz» deıdi.
Iá, rasynda da Seıilbek Úsenovteı qarymdy qalam ıesiniń qoldaý-kómegimen qazaq baspasózi tarıhynda aty qalǵandar jeterlik. Bizdińshe, M.Jumabaev, S.Seıfýllın, B.Maılın, I.Jansúgirov, S.Erýbaev, J.Aımaýytuly syndy halqymyzdyń dara tulǵalarymen qyzmettes bolýy, rýhanı baılanysyn qandaı jaǵdaıda da úzbeýi Seıilbektiń de saıası qýǵyn-súrgin qurbany bolýyna alyp kelgen sebepterdiń biri bolsa kerek. Sol sebepti de Seıilbek Úsenov syndy eńbegi ushan-teńiz tulǵalardyń rýhanı murasy, qaıratkerlik qyzmeti, Alash zııalylarymen tyǵyz qarym-qatynasy keńirek qarastyrylyp, tereńirek zerttelgeni jón dep bilemiz.
Seıdehan ÁLIBEK,
M.Áýezov atyndaǵy OQMÝ-dyń kolledj dırektory,
tarıh ǵylymdarynyń doktory
