«Kelgen-di» dep bekerge aıtyp otyrǵanym joq.
Aqparat maıdanynyń qabyrǵaly qaıratkeri, belgili kósemsózshi Aıaǵan Sandybaı myrza usynǵan, sııasy keýip úlgirmegen, «sý jańa» «Shuǵyla-nurdy betke alyp...» («Idý po lınıı sveta..») atty jýan jınaqty paraqtap shyqqan soń uzaq jylǵy ustanymymnan aınydym degenim artyq aıtqandyq bolsa da, aqıqaty sol.
Abaı atamyzdyń maqamyna salsaq, «osy jurt Aıaǵandy» biledi. Bilmegende she? Qalyń jurttyń ishinde Aıekeń, ásirese, qalamger qaýymǵa jaqsy málim. Ol – Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Jýrnalıstıka akademııasynyń akademıgi, birqatar memlekettik marapattyń ıesi. Elge, qoǵamǵa, qaýymǵa sińirgen eńbegin buldamaı, jarnamalamaı, keýde soǵyp, tós qaqpaı, keri tartqandy beri tartyp, súbeli sózin, quıqaly pikirin tegeýrindi tutqalardy sheńgeldegen tarpań tulǵalarǵa arnamaı, ımandylyqty kúıttep, ult qamyn jegen qalamger sóz saptaǵan kóptiń biri emes, biregeıi. Biraz ýaqyt «Astana aqshamy» gazeti bas redaktory laýazymynda ekpindi eńbek etip, Qazaq telegraf agenttiginiń (QazTAG) bas redaktory, «Qazaqstan» ulttyq teleradıokompanııasynyń birinshi vıse-prezıdenti, Baspasóz jáne buqaralyq aqparat mınıstriniń orynbasary retinde sheneýniktiń shekpenin ıyǵyna ilgen Aıaǵan Sandybaı qoǵammen baılanys – «public relations» salasynda da ózindik soraby bar maıtalman maman. «Qazmunaıgazdyń» PR departamentine, Prezıdent baspasóz qyzmetiniń salalyq sektoryna basshylyq jasaǵan tájirıbe-tálimi ekeýmiz birlesip jazyp, Nur-Sultan men Almatyda jaryq kórgen «Jarnama. Jurtshylyqpen baılanys. Brendıng» jáne «El brendıngi» syndy joǵary oqý oryndaryna arnalǵan oqýlyqtarymyzdy ómirge ákelýde molynan kádege asty. Qazaq, orys tilderinde birdeı silteıtin ol, sonymen qatar «Júrekti qaıtip jubatam» («Chem poradovat serdse…») degen kósemsóz jınaǵynyń avtory. Qalamyn serik etip, shabytyn shaqyratyn qaıratker qazirgi tańda júzjyldyq tarıhy bar jalpyulttyq saıası-qoǵamdyq «Mysl» jýrnalynyń bas redaktory. «Shuǵyla-nurdy betke alyp...» kitaby shyǵarmashylyq qyzmettegi basshynyń tynymsyz tirligi týǵan el týraly tolǵanyspen ushtasqan ilkimdi izdenistiń jemisindeı.
Jańa kitapqa aq jol tilegen Qazaqstannyń halyq jazýshysy Ivan Shegolıhın «Aıaǵan Sandybaıdyń týyndylary avtor ustanymynyń bekemdigimen, maǵyna-mániniń tolymdylyǵymen ári tiliniń shuraılylyǵymen erekshelenedi» dep jazsa, buqaralyq aqparat quraldary salasyndaǵy Prezıdent syılyǵynyń ıegeri, Memleket basshysy janyndaǵy Qoǵamdyq senim ulttyq keńesiniń múshesi Mıhaıl Dorofeev «Aıaǵan О́tenuly ocherk janryna jan bitirip, jýrnalıstıkada faktiler men sandar, josparlar men esepter tasasynda qalatyn adamdy asqaqtatty» degen júrekjardy pikirin bildiredi. Bul – ásire maqtaý, asyra dáripteý emes. Derek pen dáıekke súıengen dara baǵa. Alys-jaqyn shetelderge taraıtyn «Izvestııa», «Moskovskıı komsomoles», «Komsomolskaıa pravda» syndy basylymdar, «Kazahstanskaıa pravda», «Ekspress K» sııaqty ortalyq gazetter betinde jarııalanǵan kósemsózderi, taldaý-zertteý maqalalary, suhbattary arqyly óz oqyrmanyn taýyp, aqparattyq keńistigimizdiń salıqaly sóz sarbazy retinde tanylǵan Aıaǵan О́tenulynyń jańa kitabynyń túıindemesi «jınaq zamanymyzdyń kókeıkesti túıtkilderine-saıasat pen ekonomıka, til men dil, ulttyq mádenıet, baspasóz máselelerine arnalǵan», dep tujyrymdaıdy. Tólegen aqyn jazǵandaı, «syzdaǵan barlyq jaranyń aýzynda» júrgen jýrnalıstiń judyryqtaı júregin bulqyndyrǵan kúrmeýi bekem túıinder oqyrman qaýym sanasyna salmaq salady, tolǵandyrady. Osy oraıda aldymen oıǵa oralatyny A.Sandybaıdyń «Qazaqstannyń soltústigi shynymen qatal ólke me?» («Tak lı sýrov kazahstanskıı Sever?») atty týyndysy.
«Shoqan Ýálıhanov, Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatov jáne basqa ulttyń rýhanı basshylary, kórnekti tulǵalary dúnıege kelip, tirlik keshken óńirdiń týmasy retinde soltústiktiń qataldyǵy jónindegi paıymnyń parasat aýylynan alystyǵyn aıtqym keledi» degen avtor «ıá, qystyń keı kúnderi termometr qyryqtyń mınýsyn kórsetedi. Alaıda mundaı aıaz on kúnnen ári aspaıdy. Qalǵan ýaqytta aýa raıy qalypty» dep túıindeıdi. «Sońǵy jyldary eńbekke qabiletti adamdardy ońtústik pen batys aımaqtardan kóshirý baǵdarlamasy týraly sóz bola qalǵanda, soltústiktiń klımaty tilge tıek etiledi. Shyndyǵynda, soltústik qatal emes. Muny jýyrda ońtústikten Soltústik Qazaqstan oblysyna kóship kelgen 130 otbasy rastaıdy. Kóship kelip, eńbekke aralasýdy qalaıtyndarǵa olar osy jerdiń ásemdigi, jasyl ormandary, aına kólderi, mal sharýashylyǵymen jáne eginshilikpen aınalysýǵa qolaıly alqaptary jaıynda áńgimelep bere alady. О́kinishke qaraı, halqy az soltústik oblystardyń turǵyndary qalalarǵa aǵylýda. Máselen, tek Soltústik Qazaqstan oblysynda ǵana 170 aýyl ómir súrýdi doǵardy. Dál osyndaı jaǵdaı kórshi oblystarda, onyń ishinde eldiń negizgi astyqty aımaǵy sanalatyn Qostanaı oblysynda da oryn alǵan» dep, Aıaǵan О́tenuly el ekonomıkasyna eleýli áser etip otyrǵan demografııalyq túıtkildi túıindeı ketedi. Áleýmet kókeıindegi osynaý máselege beıjaı qaraı almaıtyn oqyrman avtordyń «tyń jerlerde boı kótergen keńsharlar men ujymsharlardy zamanǵa oraı qalpyna keltirý» jónindegi pikirine kelisedi dep oılaımyn. Sondaı-aq onyń «osy úrdistiń arqasynda memlekettik til men ulttyq mádenıettiń máseleleri de sheshimin tabar edi», degen oıy da qoshtaýǵa turarlyq.
Búgingi qazaq qoǵamynda ázirge sheshimi tabylmaı turǵan túıtkilderdiń biri – til máselesi. Sondyqtan da Aıaǵan О́tenulynyń «Memlekettik tildi qorǵaý» («Apologııa gosýdarstvennogo ıazyka») jáne «Birlik tili týraly» («O ıazyke edınstva») maqalalary oqyrmandy beıjaı qaldyrmaıdy. Belgili orys syqaqshysy Mıhaıl Jvaneskııdiń «Qazaqtar bar kezde men orys tiline qaıǵyrmaımyn!» degen ázil-shyny aralas pikirin tilge tıek ete otyryp, avtor mynadaı tereń mándi mysal keltiredi. «Máselen, dep jazady ol, qazaq tildi turǵyndary kóp ońtústik jáne batys óńirlerde ajyrasýlar bizdiń soltústik oblystardaǵydan eki ese az eken. Bul faktini tek áleýmettik faktorlarmen túsindirýge bolmaıdy. О́ıtkeni soltústikte ómir súrý deńgeıi ońtústikten tómen emes. Biraq respýblıkanyń ońtústiginde olar negizinen bir tilde sóıleıdi, bul olardyń ulttyń rýhanı, adamgershilik jáne basqa qundylyqtar men basymdyqtarynyń mánin tereń túsinýine yqpal etedi».
Avtor tujyrymymen kelispeý qıyn. «Birlik tili týraly» maqalasynda aıtylatyn myna derek pen dáıek te kóńil aýdartady: «Respýblıkada balalardyń 90 paıyzy qazaq tilinde oqytatyn mektepterge barady… Al orys tildi mektepter sany jyldan-jylǵa azaıyp keledi. Bul tabıǵı qubylys. Balalarynyń bolashaǵyna alańdaıtyn ata-analar endi memlekettik tilde oqytatyn mektepti tańdaýda. Olar memlekettik tildi bilgen adam ózin ózgelermen teń ustaıtynyn sezinedi».
Degenmen, «Qazaqstan táýelsizdik alǵannan beri memlekettik tilde eki-aq zań jazylǵanyn, kóptegen depýtat, halyq qyzmetshileri memlekettik tildi bilmeıtinin» dáıektegen Aıaǵan Sandybaı «osyǵan oraı jalpy halyq sanaǵy qarsańynda memlekettik qyzmetshiler men kvazımemlekettik mekemeler qyzmetkerleri memlekettik tildi bilý jóninen nege emtıhan tapsyrmasqa? Til bilmeıtin sheneýnikter qalaısha memlekettik qyzmette bola alady? Bul túsiniksiz tirlik!» dep oryndy saýal tastap, «memlekettik tildiń mártebesi jalpy qoǵamǵa jáne ár adamǵa baılanysty» ekendigine toqtalady.
Osy oraıda Aıaǵan Sandybaıdyń jınaqtaǵy mynadaı batyl usynys-talaptaryn qaıtalap ótýdiń esh artyqtyǵy joq sekildi. Onyń jazýynsha, respýblıkamyzda Reseı basylymdarymen birlesken medıajobalar júzege asyrylýda. Al sol Reseıdiń Máskeý men Sankt-Peterbýrg sııaqty bas qalalarynda qazaq dıasporasynyń 10 myńnan astam ókili turady. Osy aǵaıyndarymyzǵa arnap joǵarydaǵydaı jobalardy nege usynbasqa dep oı tastaıdy ol. Taǵy bir túıindi pikiri «Egemen Qazaqstan – О́zbekstan», «Jas Alash – Qyrǵyzstan», t.b. medıajobalaryn nege óristetpeımiz?» – degenge saıady. Rasynda da oılanatyn másele emes pe? О́zge memlekettiń ıdeologııalyq ekspansııasyna «erýlige-qarýly» jaýap qaıtarar sát kelse, naq osy bıznes-ıdeıa, pıar-usynystyń kúni týady dep oılaımyz.
Endi Aıaǵan Sandybaıdyń oqyrman retinde ózimdi eleń etkizgen bir týyndysyna toqtalaıyn. «Arman Evnıevtiń eren úlgisi» («Presendent Armana Evnıeva») degen maqalasynda avtor «respýblıka Aýyl sharýashylyǵynyń birinshi vıse-mınıstri Arman Evnıevtiń qyzmetinen ketýi bizdiń oıymyzsha, erekshe nazar aýdarýǵa laıyq» dep jurtshylyq nazaryn aýdaryp, «onyń is-áreketiniń tórkini jeke tulǵanyń ózin-ózi taný problemalaryna ǵana baılanysty emes, sonymen birge ulttyq basqarý júıesiniń jaǵdaıyn da keremet sýretteıdi» dep pikirin túıindeıdi. Agrarlyq salany basqarý máselesi boıynsha shet elderde uıymdastyrylǵan birqatar bas qosýlarda osy joldardyń ıesi Polshada tirkelgen halyqaralyq jýrnalıst retinde maqala keıipkerimen kezdesip, suhbattasqan-dy. Zamanaýı menedjmenttiń súbeli salasy jobalardy basqarý boıynsha bilikti maman sanalatyn A.Evnıevtiń ustanymy el múddesinen týyndaıtynyna da kóz jetkizgen-di. Osy oraıda «salyq tóleýshilerdiń kúsh-jigerin, ýaqyty men qarjysyn tolassyz hattar men esepterge, nusqaýlar men tusaýkeserlerge, «is» talqylanatyn «sheksiz jınalystarǵa», «otyrystarǵa», «dóńgelek ústelderge» jumsaý» orynsyz ekendigi jáne «odan da qyzmetten ketip, bızneske kirisken jaqsy» degen Evnıev sheshimi el erteńin oılaǵan azamattyń ǵana qolynan keletini týraly avtor tujyrymyna den qoıǵan-dy.
Qalamger Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń el tizginin qolǵa alǵan kezeńine oı júgirtip, «Úmit etken jylymyz» («God nadejdy nasheı») atty taldaý maqalasynda aqparattyq saıasat máselelerin de tilge tıek ete ketedi. «Ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń budan júz jyl burynǵy «gazet – bul halyqtyń kózi, qulaǵy hám tili» degen tolǵamy búgin de ózekti» deı kelip, avtor «eger memleket pen qoǵam arasynda tolyqqandy tikeleı jáne keri baılanys bolmasa, sóz ben isti aldamshy áreketter, alaıaqtyq, sybaılas jemqorlyq almastyrýy múmkin. Mundaı aqparattyq baılanysty baspasóz ǵana qamtamasyz ete alady, jamıǵatqa jaǵymdy jańalyqty taratyp, kóleńkedegi qubylystarǵa bılik nazaryn aýdarady. Suǵanaq qol, sýmaqaı sheneýnikter ótkir de batyl baspasózdiń mańynan júrmeıdi» dep túıindeıdi, «estýshi memleket» tujyrymdamasynyń mańyzdylyǵyna toqtalady.
Toqsan aýyz sózdi túıindeı kele belgili kósemsózshi Aıaǵan Sandybaıdyń qazaq baspasózine sińirgen eńbegine toqtalmaqpyn. Elimizdiń «BAQ týraly» tuńǵysh Zańyn daıyndap, ázirleýge qosqan onyń súbeli úlesin kórsetýimiz, aqparattyq salany damytýǵa yqpal etken kóptegen jobaǵa, sonyń ishinde jýrnalısterdiń tól merekesin belgileýge, BAQ salasyndaǵy Prezıdenttik syılyqtyń taǵaıyndalýyna, Qazaq Aqparat agenttiginiń qaıta jandanýyna bastamashy bolýyn aıryqsha atap ótýimiz kerek. Toqsanynshy jyldardyń orta tusynda jabylyp qalǵan «Qoǵammen baılanys» mamandyǵy respýblıka Bilim jáne ǵylym mınıstriniń keńesshisi Aıaǵan О́tenulynyń qolǵa alýynan keıin qaıta jalǵasyn taýyp, sodan beri ýnıversıtetimiz PR-menedjerler daıarlaýdy júzege asyryp keledi. Sondaı-aq joǵaryda atap ótkenimizdeı, onyń qalamynan týyndaǵan birneshe oqýlyq pen ádistemelik quraldardyń bolashaq jýrnalıstıka, baspa jáne qoǵammen baılanys mamandarynyń ıgiligine aınalǵany da san qyrly talanttyń taǵy bir aıǵaǵy syndy. Al kezinde «Qazaqstan» telearnasy arqyly qalyń kórermenge jol tartqan «Ǵajapstanǵa saıahat» dep atalatyn kópserııaly mýltıplıkasııalyq fılmi bastamashylarynyń biri ári bas redaktory retindegi, onyń aıqyn qoltańbasyn ańǵarý jáne qıyn emes.
Aqsaqal jazýshy Ivan Shegolıhın óz alǵysózinde A.Sandybaıdyń «tiliniń shuraılylyǵyn» aıryqsha atap ótkeni týraly jazdyq. Osy rette Aıaǵan О́tenulynyń orysshany sol luǵatty ana tilim dep esepteıtin aǵaıyndardan da artyq biletininiń hám álem ádebıetiniń ozyq úlgilerinen tereń sýsyndaǵanynyń bir mysalyn keltire ketsem be deımin. Sekseninshi jyldardyń sońy. Túrik ádebıetinen Ázız Nesın, Iаshar Kemal men Nazym Hıkmet sııaqty «progresshil» qalamgerlerdi ǵana oqýǵa ruqsat berilgen tus. Ol kezde sol Nazym Hıkmettiń oryssha, qazaqsha aýdarmalaryn túrikshemen salystyra qarap júrgen edim. QazTAG-taǵy bir kezdesýde osy týraly aıtyp, aqynnyń qazaqshaǵa Qaırat Jumaǵalıev, orysshaǵa Davıd Samoılov aýdarǵan «Mavi gözlü dev» («Kógildir kózdi alyp») atty óleńin tilge tıek ettim. Sol kezde osy Aıaǵan О́tenuly «Byl velıkan s golýbymı glazamı//On lıýbıl jenshıný malenkogo rosta...» dep taqpaqtaı jónelgende, tańdaı qaqqanymdy nesine jasyraıyn.
Qalamger Aıaǵan Sandybaıdyń búgingi bolmysymyzdan bastaý alyp, aqıqatpen sýarylǵan jańa kitaby rýhanı qorjynymyzdyń bir básiresi bolady degen úmittemiz. El erteńine degen alań sezimniń dittegeni baıandy bolashaq, kemel keleshek. О́ıtkeni ol shuǵyla-nurdy betke alyp barady...
Jetpisbaı BEKBOLATULY,
Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory
