Ádebıet • 05 Maýsym, 2020

«Aqbilek». Jan jarasy...

218 ret kórsetildi

Júsipbek Aımaýytovtyń «Aqbilegi» – kóp taldanǵan roman. Qazaq ádebıetindegi eń alǵashqy psıhologııalyq shyǵarma degende til ushyna birden oralatyn da osy «Aqbilek». Bas keıipkerden bastap janama keıipkerlerdiń de ishki álemin jarqyrata kórsetýde Aımaýytov sheberligine bas ıesiń.

Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»

Ádebıettanýda narrator, narratologııa degen uǵymdar paıda bolmaı turyp Alash urandy ádebıettiń ókili baıanshynyń basty qasıetin «Aqbilekte» tamasha kór­­setti. «Kúnikeıdiń jazyǵynda» da av­tordyń emes, narratordyń qyzmeti basym. Iаǵnı shyǵarmaǵa avtorlyq jeke kóz­qarasyn tyqpalamaı, bolǵan oqıǵany keıipkerlerdiń ózderine aıtqyzyp, ári qaraı da baıanshynyń qyzmetin qol­dana­tyn Júsipbekteı sheber jazýshy az. «Qa­ratory, orta boıly, qoshqar tumsyq, túl­­ki murt, shúńirek kóz jigitpin. Jasym jıy­r­manyń jeteýine shyǵyp tur. Atym – Bekbolat» nemese «Men tańqy muryn, badyraq kóz, shunaq qulaqtaý, kirpi shash, qyrys mańdaı, qarasur jigitpin. Jasym 35-te. О́zim Muqash bolǵaly aýzym asqa, aýym atqa jaryǵan emes» dep ke­ıipkerlerge óz jaıyn, óziniń maq­sat-muraty men arman-ańsaryn jaıyp sal­ǵyzýdy qazaq prozasynyń tarıhynda al­ǵashqylardyń qatarynda Aımaýytov bas­tady. Bul sheberlik keıipkerdi kózben kórgendeı áser beretini óz aldyna, onyń minez-qulqy, dúnıetanymy, nıeti, bári-bári aıqyn. Aqbilek qyzdyń basynan ótken aýyr da azapty oqıǵanyń, onyń ári qaraıǵy shym-shytyryq ómiriniń negizgi sebepshileri bizdińshe úsh adam. Jazýshy pák qyzdyń basynan ótken oqıǵany qazaq dalasyndaǵy jaǵdaılarmen baılanystyra otyryp baıandamas buryn, eń aldymen sol úsheýin jeke-jeke «sóıletedi».

 

Bekbolat

О́ziniń aıtýynsha ákesi neshe jyldaı elý­­­basy, aýylnaı, bı bolǵan jigit onnan asqan soń-aq qoly bos jigitterdiń boqaýy­zyn, bylapyt áńgimesin tyńdaı júrip erjetedi. Joldastaryna erip oıyn-saýyq quryp, nasybaı atýdy, myltyq atýdy, qus salyp, ıt júgirtýdi úırengenin, odan qalsa ákesi aıttyrǵan Jamanbalanyń shotpaq qara qyzyn mensinbeı, Mamyrbaıdyń Aqbilegin elden tańdap aıttyrǵanyn da maqtana baıandaıdy.  Boıjetken qalyń­dyǵyna, ıaǵnı Aqbilekke joldastaryn ertip jasyryn kezdesýge kele jatyp, taý bókterinen jolaýshylardyń aldyn oraı qashqan or qoıandy qýyp júrip, birtalaı ýaqytty tekke ótkizedi. Qyz aýlyna taıana bergende shýlaǵan ıttiń, «apataılaǵan» Aqbilektiń daýsyn, at tuıaǵynyń dúbirin estip, zorlyqshylardy qýa jónelgenimen, oń ıyǵynan jaralanyp, kózi qaraýytyp, joldastarynyń janynda qala beredi.

Aqtar qashqan, qyzyldar qýǵan, el ishi ábigerge túsip, kimdi jaqtaımyz, kimdi dat­­taımyz,  aldaǵy tirshilik áldeqalaı bo­lar eken degen almaǵaıyp shaqta qan­nen-qapersiz ıt júgirtip, qus salyp, su­lý qyzdy qushýdy ǵana maqsat etken maq­tanshaq Bekbolattyń qalyńdyǵyn orys­tar kóz aldynda tartyp áketkende  qaırat qyla almaǵany, joldastarynyń da ózi sııaqty yrqyl-jyrqyldan uzap kórmegen jandar ekeni bir epızodtyń ózinde belgili bolady.

 

Ofıser

«Erkin, qyzyq ómirdi, jan tynyshtyqty kim jaqsy kórmeıdi?Adam tilegenin isteý­ge erikti bolsa, turmys osyndaı bolar ma edi? Bireý yrysty, bireý sorly bolar ma edi? Adamda erik joq. Dúnıede taǵdyr bar, lajsyz ómirge kóný bar: taǵdyr degen sondaı, bostandyq, erkindik degen joq». Bul ofıserdiń sózderi.

Tambov gýbernııasyndaǵy baı alpaýyt­tyń kishi balasy úkimetti qara jumysshy men qara soldatty joqtaǵan bolshevıkter alyp ketken soń qul-qutanǵa baǵynǵysy kelmeı, soǵysyp, jeńilip, qashyp bara jatyr. Altaıdyń bir tyǵyryǵynda qyzyl­dardan jan saýǵalap, mańaıdaǵy qazaqqa shabýyldap, azyqqa mal, baspanaǵa kıiz, tósenish, ydys-saıman alyp tirshilik qyp jat­qan bulardyń qarasy jetpis shaqty adam.

Ofıser «biz de áıel qushqymyz keledi» deıdi. Biraq onyń oıynsha qazaq nadan bolǵan soń jatyrqaıdy, jırenedi, qazaq qyzy orys jigitin súımeıdi. Sońynda «biz ázir tirimiz. Tirshilik degen – arpalysyp kúneltý degen sóz. Endeshe, biz tirshilik qyp júrmiz» dep oı túıedi. Ol ózderiniń zor­lyqshyl áreketterin osylaı aqtaıdy. Aq­bilekti az kún áıel qylǵan, sońynda óltirip ketpekke bel baılaǵan ofıser tir­shilik úshin eshkimdi de aıamaıdy.

 

Muqash

Sóz basynda jaıy belgili bolǵan, aýzy asqa, aýy atqa jarymaǵan Muqashtyń da ómirlik fılosofııasy bar. «Oıǵa alǵanyn istemegen jigit jigit pe!». Sarań, jaman Tó­leýbaıdyń qozysyn baqqanda dambaly borsha-borsha, shekpeni órim-órim bolyp, jalbańdap, keıip, jylamsyrap júretin Muqash Badyǵuldyń jylqysyn baqqanda kózi ashylyp, ózi aıtqandaı «kisi bolady».  Jylqy juttan keıin esikte júrgisi kelmeı, parahodqa jumys qylýǵa jaldanyp, О́skemen, Zaısan, Semeıdi kóredi. Azyn-aýlaq oryssha úırenedi. Elge kelip, bolshevıkter týraly baıdyń malyn, artyq qatynyn, jerin kedeıge tartyp áperedi degen ósekterdi estigen soń, «balshabaıdyń jásheıkesine jazylyp, besatardy moınyna salyp» shyǵa keledi. Is munymen biter me? О́zine qyryn qaraǵan kisilerdiń úıin tintip, qorqytyp, kór-jer alyp, aq­tardan qalǵan qarýlardy izdestirip, qa­zynanyń múlkine de qol sala bastaıdy. El ishinde «shoqynyp ket­ti» degen atqa qalady. Ústinen  aryz boraıdy. Munyń negizgi maqsaty – bolys bolý. Sol jolda eshteńeden tartynbaıdy. Biraq Aqbilek­tiń qaladaǵy aǵasy Tó­legen Muqashtyń ús­tinen jazylǵan aryzdardy alyp, keńsege tapsyrady. Osy jerde Muqash kektenedi. Tiri bolsa, aldyna keltirem dep ishteı sert baılaıdy. Sondaǵy oılaǵany – jaýynyń qaryndasynyń aryn taptatý. Orystarǵa. Ol óziniń merezdigin, kekshildigin, satqyn­dyǵyn bylaısha aqtaıdy: «О́miri baıdan, kúshtiden qorlyq-zorlyq kórip keldim. Áli de solardan kórip otyrmyn. Endi olardy men nesine aıaıyn?».

«Aqbilek» – psıhologııalyq turǵy­dan óte kúrdeli roman. Baı men kedeı­diń arasyndaǵy tap tartysy, zııaly jas­­­­­­tardyń top-topqa bólinip arazda­sýy, jańa úkimet ornaǵan tustaǵy qa­zaq aýylyndaǵy ózgerister, qala qazaq­ta­­­ry­­nyń orysshyldyǵy túrli arnalar ar­­qyly shyǵarmadan kórinis tapqan.  Aı­nalyp kelgende Aqbilek arqyly qur­dymǵa tús­ken qazaqtyń óz beınesin ta­nısyń.

 

Sońǵy jańalyqtar

Indetpen kúres jalǵasa beredi

Qoǵam • Búgin, 11:54

Atyraýǵa 470 túrli dári-dármek keldi

Aımaqtar • Búgin, 11:23

Búgin – Jalpyulttyq aza tutý kúni

Vıdeo • Búgin, 10:59

COVID-19-dan barlyǵy 375 adam qaıtys boldy

Koronavırýs • Búgin, 08:54

Shırek fınaldyń jerebesi tartyldy

Fýtbol • Búgin, 07:42

Alǵashqy qadam sátsiz bastaldy

Sport • Búgin, 07:38

Jaýapkershilik tanytaıyq

Pikir • Búgin, 07:35

Ekologııalyq bilim berý mańyzdy

Pikir • Búgin, 07:33

Tabıǵatty aıalaýǵa úıreteıik

Ekologııa • Búgin, 07:30

Otandyq óndiris kólemi artady

Medısına • Búgin, 07:19

Atyraýǵa jedel járdem kerek

Aımaqtar • Búgin, 07:13

«Bireýdiń kisisi ólse, qaraly ol»

Qoǵam • Búgin, 07:05

Jańa pán engizýdi quptaımyn

Pikir • Búgin, 07:05

Jahandyq IJО́ 5,5 paıyzǵa tómendeıdi

Ekonomıka • Búgin, 06:55

Qarǵa adym jer muń bolǵan...

Qoǵam • Búgin, 06:40

Aınalma jol azaptan qutqarady

Qoǵam • Búgin, 06:37

Aııa Sofııada azan shaqyrylady

Rýhanııat • Búgin, 06:35

Jahan koronavırýs qursaýynda

Álem • Búgin, 06:30

Uqsas jańalyqtar