Ádebıet • 05 Maýsym, 2020

Portret (Úshtaǵan)

152 ret kórsetildi

Gogol portreti

Aıtyla bergen sóz de aqjemdenedi. Ári-beriden soń yǵyr qylady. Bul portret jaıly san myń sóz aı­tyl­­ǵan. Sondyqtan Gogoldiń «Port­re­tindegi» jaıma bazardan, jarqyn daýystardan, jas jigittiń jadaǵaı tur­mysynan, tipti portrettiń ózi­nen, ondaǵy álgi jan shoshytar kóz­den, jasyryn qalaýlardan, altyn mánettiń syńǵyrynan, óń men tústen, bár-báriniń janynan janaı ótip, bir­den jaldamaly páterde Lızanyń port­retin salyp otyrǵan jas jigittiń ústinen túseıik. Bul povestegi bizge mysal bolar obraz da osy. Bul bizdiń kórýimiz.

Chartkov, durys aıtasyz, asa daryndy jas sýretshi edi. Ony professor da baıqaǵan. Balaýyz shamdaı balqyp otyrǵan boıjetkenniń júzine sýretshi bajaılap qarap úlger­genshe Gogol «balaýyzymyzdy» «qa­tyryp» tastaıdy. Peterbýrg salon­darynyń mánerimen. Mádenıet máselesi. Avtordyń ke­ıip­kerdiń is-áreketine aralasa berýi óte qyzyq ári yńǵaısyzdaý eken. Onyń talǵamymen de talasady. Birese Tısıandy, birese Rafaeldi shyǵarady. Chartkov jas sulýdyń balǵyn tánin baǵamdaǵansha, ony bátkerde qylyp, «talantty sýretshi bolsa, mynany baıqar edi» degendeı replıkalarmen retsiz shúı­ligedi. Chartkovty asa talantty dep basynda kelisip alsaq ta, solaı etedi. Sonyń bárine qaramastan, jas sýretshi sulýdyń  muzdaı músini, muńaımas keskininiń arǵy jaǵynan kóz astyndaǵy kókshil reńkti, bolmashy ǵana sarǵysh boıaýdy, tipti onyń mańdaıyndaǵy záredeı ǵana ántek bórtkendi kórip úlgergeni sol edi, Lızanyń anasy arqyly ony salýǵa tyıym salyp qoıdy. Jas sýretshi bir obrazdy ekinshi obrazǵa kóshirý ar­qyly ǵana aldamshy jol tapty. Po­vesti oqyp otyrǵanda avtordyń sıýjetke sheksiz erkin aralasýy, ásirese ke­ıipkerin keketip, kımeleı berýi meni tańdandyrǵan edi. Sóıtsem, onyń syry bar eken. Uly jazýshy jıvopısti janyndaı jaqsy kórgen. Sýretshilermen birge dańqty salondar men mýzeılerde, ásirese Rımde saıahat qurǵan. «Siz sýretti jaqsy salady ekensiz ǵoı» degenge, «Páli, siz ony bilmeýshi me edińiz?» dep pańdana jaýap bergen. Sondyqtan da Chartkovtyń sharshatýyna shydammen qaraýǵa týra keledi.

Biraq dál sol jerde, óziniń emes, avtordyń ıdeıa­syna baǵynýdyń sal­darynan bizdiń asa daryndy jas sýretshimiz kórkem kóshirme ja­saýshyǵa aınalyp júre berdi. Áde­bıette bolsa, ony grafoman der edi. Tavtologııanyń talantty ókili. Aqyry – arzan ataq, abyroısyz, azapty ólim. Onyń bárine biz aınalyp ótken alǵashqy portrettegi shaldyń kózin, keıipkerdiń jasyryn jan qa­laýyn jazyqty etip shyǵardy. Osy arqyly avtor talant ólimin, ári qaraı talant óltirý oıynyn kórsetedi. Jaý­dyrma maqtaý, jaǵalaı qoshemet.

Al Nıkolaı Vasılevıchtiń eshte­ńesi ketken joq, Rımnen uly sýretshige aınalǵan Chartkovtyń jas kúnindegi joldasyn oraltty. Múmkin, Rımnen ózi de solaı oralǵysy kelgen bolar? Múmkin, bul da uly jazýshynyń jasyryn jan qalaýy bolǵan shyǵar?!.

 

Ýaıld portreti

1

Sýyq tústi sur jigitke, sulýlyq pen jastyqtyń, tá­kapparlyq pen tek­ti­liktiń, kúnásizdik pen kirshiksiz taza­lyqtyń sumdyq úılesimindeı, suq­tana kóz salǵan zamandastary, ara­da on segiz jyl ótkennen keıin de, ot pen sýdy qatar keshkennen keıin de sol qalpynda saqtalyp qalǵanyn kórgende, árıne, saıtan kórgendeı sho­shynady. Esesine portreti, «pil súıe­gi men alqyzyl raýshan kúltesiniń ún­desýindeı» beınesi qaraýlyq pen qatygezdik, kúná men qylmys, ar­syz­­­dyq pen azǵyndyq, eskirý men qar­­taıýdyń bárin ózine alyp, ózine ju­typ, tozyp, tuldanyp, kún astynda qal­­ǵan kók ógizdiń talysyndaı tartylyp, shirýge aınalady. Jalpy, osy aralyqtaǵy oqıǵa jelisi oqyrmanǵa jaqsy tanys.

Oskar Ýaıldtyń «Dorıan Greıdiń portreti» ýaqytynda qaǵytpa oıdyń, qyjyrtpa sózdiń qaqpaqylynda júrse de, tym asqaq áspettelgen ertegige balansa da, úsh aptanyń ishinde jazylyp, úsh ǵasyrǵa dabyrasy jetken týyndy boldy. Jańa da kóne sımvol-obraz retinde ádebıette qaldy.

О́mirdiń mánin raqat pen lázzattan ǵana izdeýge úndeıtin gedonıstik aǵym­nyń arbaýyna túsip, jetegine ergen jelókpe jas – jıyr­maǵa endi shyqqan jigitti aıaý da, aıaý­syz áshkereleýge tyrysý da, tipti qyzǵaný men qyzyǵý da, sýretshiniń qasireti, sulýdyń ólimi úshin jazǵyrýǵa oqtalý da – jazýshy sheberligi týdyrǵan janama áserler. Shyǵarmany oqý barysynda týatyn yza men jekkórýshilik, tańdanys pen tosyrqaý sezimderin keshe otyryp, eń bir izgi moraldyq qundylyqtardyń, asa bir názik estetıkalyq sezimderdiń (ásirese on toǵyzynshy ǵasyrda) ja­­pa shekkeni úshin jazýshyny kiná­laý­ǵa asyǵar oqyrmannyń oıyn oqyp qoı­ǵandaı, avtor: «Ár adam Do­rıan Greı­den óz kúnásin kóredi. Al Dorıan­nyń kúnási nede ekenin eshkim de anyq bilmes. Kúnásin bildim degen kisiniń ózi odan óz kúnásin ǵana tany­maq», deıdi.

Al bizdiń ǵasyrda Dorıannyń kúná­lary degen kitapsha bolǵan bolsa, qaı bettegi qaı sózdiń asty qaramen syzylar eken?! Jaqsy, bizdiń izdegen oıy­myz keıipkerdiń kúnálarynda emes, portrettiń ózinde. Ár adamnyń, osy taqyryptyń aıasynda qarasaq, ózine ǵana tán Bezıl Hollýordy da, lord Genrıi de bar. Ol arman, qalaý, maqsat, ińkárlik, mahabbat, qumarlyq, qyzyǵýshylyq, taǵy da basqa sezimder men qundylyqtardyń beınesinde bolýy múmkin. Sol sezimderimiz sýretshi Bezıl sekildi bizdiń portretimizdi salady. Oskar Ýaıldtyń sımvoldyq obrazynyń túpki ıdeıasyna úńiler bol­saq, bizdiń portretimizde bizdiń beı­nemiz emes, basqa adamdardyń beı­nesi turar edi.

Bizdiń portretimizde kimniń beınesi tur jáne biz kimniń portretimiz? Qaı­sy­bir bulǵaq bozjigit, áke maly­na mas­tanǵan, oqýdan qýylyp, qylmys jasap, quryqqa ilingen bolsa, onyń portreti – ákesi. Qaısybir bula boıjetken burys joldy boılap, bylǵanar bolsa, onyń portreti – anasy. Olar tozbaıdy, ata-ana tozady, olar qartaımaıdy, ata-ana qartaıady.

Bizdiń árbirimiz otbasymyzdy asy­­­raý úshin ala tańnan qara keshke deıin ju­mysta júrsek, jardyń syry, ba­la tár­­bıesinen jyraqtap qalsaq, ıa qyz­­metke, ıa ónerge bas qoıa ketsek, qyz­dyrmalatyp qyzyq qýyp, qy­dy­rympaz serilikti sán kórsek, biz­diń portretimiz – úıdegi jar men bala. Biz tozbaımyz, olar tozady, biz qartaımaımyz, olar qartaıady.

Eldiń qyzmetinde júrgen qaı­rat­ker, ıa sheneýnik, tipti osy bárimiz ant pen sertten adasyp qalar bolsaq, pa­ryz ben boryshty umytar bolsaq, bizdiń portretimiz – halyq. Biz tozbaımyz, halyq tozady. Biz qartaımaımyz, halyq qartaıady. Bul adasýlar men umytýlar, qyzyq pen qumarpazdyq – bizdiń lord Genrıimiz. Qoǵamdaǵy ár adam – bir-biriniń portreti. Qaısybir iste de kimdi qurbandyqqa shalǵaly tur­ǵanymyzdy oılaý ǵana bizdi qutqara alar kúsh.

 

Otarbaev portreti

1

Bir demdik áńgime. Taqyrybynan qysqa. Biraq sol bir demdi qushyrlana tartqanda – kók almanyń ıisindeı jastyq albyrttyǵy azdap basyńdy aınaldyrǵandaı bolyp, qaıta shyǵar­ǵanda – káriliktiń keńsirigińdi tutqan óksigimen birge kózińnen bir tamshy jas ta ytqyp shyǵyp ketedi. Dem arasyndaǵy ómir, adam taǵdyry, áýlet taǵ­dyry. Talqany shyqqan taǵdyrlar. О́ksigen óz ómiri. Muratyna jetpegen jigit. Adasyp qalǵan armandar. Biri – Sibir ormanynda, taǵy biri – súrleý ǵana baratyn aýylda.

Áńgimeniń óne boıynda Mona Lıza únsiz jymııady, Monshaq – únsiz jy­laıdy. Ol (júrek) árqashan únsiz jylaıtyn edi ǵoı. Sıqyrly kúlki men jabaıy kóz jasy. Sıqyr – óner, jabaıylyq – ómirdiń ózi.

Raqymjan Otarbaevtyń portreti («Mona Lıza» áńgi­mesi) – salynbaǵan sýret. Sol bos keńistik – jasalǵan qateliktiń sýreti. Bir qateliktiń, meıli ol eń bir adal ári ańǵal oıdan, tipti beıkúná ázilden týsa da, búkil ómirińdi búlingen sýretteı eteriniń mysaly. Salynbaǵan sýret – qos ǵashyqtyń birge súrilmegen ómiri. Ol qatelik sóz keıpinde bolýy da múmkin edi, ál­de­kim jetkizgen ádiletsiz sóz, jas su­lýdyń gúlzaryn jaıpap óter dúleı sóz, biraq ol portret retinde berilgen. Sóz – únsiz portret. Únsizdik keıde as­qan sheshen shyǵady. Sondyqtan da Mona Lıza – Monshaqtyń jasyryn qorqynyshy, qulaǵynan ketpes beıdaýa tynyshtyqtyń ashy úni. Áńgimeden moral izdeýdiń ózi ábestik shyǵar, ol támsil ne ertegi emes qoı, degenmen sala almaǵan sýret – aıta almaǵan sóz, aıta almaǵan sóz – barýǵa batyly jetpegen erlik. Otarbaev ózi de otty kisi edi ǵoı, qoıylǵan qońyr daýsymen qara sózdi qoısha órgizip, «jigitter, keshikpeńder!» deıtin sekildi: qaı sharýada da.

Baıqaısyz ba, biz mysalǵa alǵan úsh shyǵarmanyń da (roman, povest, áńgime) keıipkerleri – on jeti-on segiz­degi boıjetkender, jıyrmanyń ústine shyqqan jas jigitter. Úlken ómirdiń tabaldyryǵynda turǵan taǵ­dyr­lar. Alǵashqy qadamda súrindi. Súrindirdi.

 

Sońǵy jańalyqtar

Qazaq jáne shet tilin meńgerýge shaqyrady

Rýhanııat • Búgin, 15:27

О́kpeni KT-dan aqysyz ótkizý nege qıyn?

Medısına • Búgin, 12:35

Ilıa Ilın aýrýhanaǵa tústi

Aımaqtar • Búgin, 11:55

Dollardyń búgingi baǵamy belgili boldy

Ekonomıka • Búgin, 11:35

Chernogorııamen oınaıdy

Fýtbol • Búgin, 07:55

Ult aspaby ulyqtaldy

Rýhanııat • Búgin, 07:54

Immýndyq plazmanyń alǵashqy donory

Medısına • Búgin, 07:47

Tabıǵat-anany búldirmes bolar...

Rýhanııat • Búgin, 07:46

Qyzylordada 160 otbasy baspanaly boldy

Aımaqtar • Búgin, 07:45

Kóp qarǵa men aq qarǵa

Ekologııa • Búgin, 07:45

Indet, indetpen kúres – mindet!

Medısına • Búgin, 07:39

Qala rýhy

Rýhanııat • Búgin, 07:37

Abaıdyń eńseli eskertkishi

Aımaqtar • Búgin, 07:30

Dem berýshisi – «Kóńil tolqyny»

Kúres • Búgin, 07:23

Ulttyq parkterdi qoldaý qory quryldy

Ekologııa • Búgin, 07:22

Janǵa saıa jasyl beldeý

Ekologııa • Búgin, 07:13

Astanadan qanat qaqqan...

Rýhanııat • Búgin, 07:08

Eki aqynnyń jyryndaǵy elorda

Rýhanııat • Búgin, 07:01

Mereıi ústem Malıka

О́ner • Búgin, 06:40

Biz – volontermiz!

Qoǵam • Búgin, 06:40

Mercedes ókili top jardy

Sport • Búgin, 06:35

Adaldyń aty ozady

Ekonomıka • Búgin, 06:34

Ottegi óndiretin seh salynady

Ekologııa • Búgin, 06:28

Qaýly oryndalýymen qundy

Aımaqtar • Búgin, 06:25

Jaǵdaıdy turaqtandyrýdy kózdeıdi

Aımaqtar • Búgin, 06:23

Aq jeleńdi jandar marapattaldy

Medısına • Búgin, 06:19

Astanadan qanat qaqqan...

Rýhanııat • Búgin, 06:15

Uqsas jańalyqtar