Qoqan ezgisine qarsy shyqqan batyr

Búginde osy aýyldyń irgesinde Mu­sabek batyr jáne Sapaq datqa degen oman aryqtar soraby áli de aıqyn kórinip jatyr. Osydan-aq olardy el qadirlegenin ári esimderin óshpesteı etip tańbalaǵanyn kóremiz.

HVIII ǵasyr men HIH ǵasyrdyń basynda qazaq halqynyń Ońtústik óńiri Qoqan handyǵynyń bıliginde bolǵany belgili. Qoqan handyǵy tek osy aımaq qana emes, Jetisý men Syr boıynyń aralyǵyndaǵy qazaq eline tize batyryp, ar-namysty aıaqqa taptap, jasamaǵan zulmaty, zábiri qalmady. Alym-salyqty eselep arttyrdy. Bul azdaı qazaq qyzdarynyń abyro­ıyn tógýi halyqtyń ashý-yzasyn týdyryp, narazylyǵyn kúsheıte bastady. Osyǵan tózbegen Musabek batyr men Sapaq bı Qoqan handyǵynyń ozbyrlyǵyna qarsy sharýalar kóterilisin uıymdastyryp, kúreske shyǵady. Shyn máninde Musabek batyrdyń esimi elge jastaıynan belgili bolyp, halyq aýyzyna erte ilindi. Batyr qansha jerden júrekti bolǵanymen jalǵyz jorytpaıdy. Onymen birge Jamanqara, Mádeli, Táken, Rysqulbek,Baıbaq, Beles tárizdi batyrlar tize qosa, ıyq tirese júrip shaıqasty. Ult-azattyq kóterilisiniń kóshbasshysy Musabek batyr jaıly patsha ókimetiniń ózara qatynas hattarynda da atap kórsetiledi. Máselen, Máskeýdegi memlekettik áskerı-tarıhı mýzeıdiń qujattarynda (1442 kir. 4-is. 49 paraq) Qoqan handyǵyna qarsy Musabek batyr men Qonys batyr bas­taǵan jasaqtardyń daıyn turǵany baıan­dalady. Sonymen qatar polkovnık Chernıaev basqarǵan ekspedısııalyq otrıadtyń Sholaqqorǵannan jazylǵan málimdemesinde aıtylady. (1443 kir. 9-is. 218-220 better).

Musabek batyrdyń ákesi Qaldarbek te óz zamanynyń aıtýly tulǵasy. Ol jaýgershilik zamanda dushpan qolynan qaza tabady. Qaldarbektiń Jandarbek, Sapaq, Musabek jáne Aıdarbek degen tórt uly jetim qalady. Qaldarbektiń jaý qolynan qaza tabýy aıanyshty da ǵıbaratty. Ol bylaı sýretteledi.

Jaz aılarynda Qaldarbek te jaıy­lymǵa shyǵyp, bıe baılap, qymyz iship, tirshiliktiń tynymsyz kóshimen bir­­ge óz arnasymen birge aǵyp kele ja­tyr edi. Eshqandaı qaýip-qaterden habar­syz, kúıki tirliktiń jetegimen kún ke­ship jatqan-dy. Qaıdan, qalaı shy­ǵa kel­geni belgisiz, tosynnan tap ber­­gen jaýdyń ekpini qatty bolady. Úıi­nen júgire shyqqan qamsyz batyrdyń bir­neshe jerinen naıza túırep óltirgen dushpandar aıaýshylyq tanytpady. Ba­tyr­dyń úlken uly Jandarbektiń aýzyna qum quıyp, ony qamshynyń sabymen nyǵyzdap, qol-aıaǵyn kisendep tastaıdy. Musabek pen Sapaqtyń mo­ıyndaryna syryq salyp, ózderimen birge ala ketedi. Bul kezde olardyń jasy 12-13 shamasynda eken.

Osy ýaqytta Aıdarbek anasymen bir­ge kórshi aýylǵa qydyryp ketken edi. Aıdarbektiń jaý qolynan aman qalý syry osy.

Shapqynshy jaý bir jerlerge kelgende attarynan túsip, aýyz ashýǵa qam jasaı bastaıdy. Osy kezde Sapaq qyrandaı sańq etip:

– Jaqsylar, meniń bir aryzym bar, – deıdi.

– Aryzyń bolsa aıt, – deıdi tonaýshy toptyń ishindegi bir eresegi.

– Sizderdiń óltirgenderińiz me­niń ákem. Al aýyzyna qum tyǵyp ketken­de­rińiz aǵam. Sol aǵam kisendeýli kúıi kelmeske ketken shyǵar. Al inim ekeýi­mizdi tutqyn etip áketip bara jatyrsyz­dar. Musylmanda «jaý da bolsa tuqy­myn qaldyr» degen bátýá bar emes pe? Sondyqtan myna inime bostandyq be­rińiz­der. Al ózimdi talaýlaryńa tastadym, deıdi Sapaq.

Ýájdi sózge toqtamasqa bolmaıtyn da edi. Jaý da bolsa sóz uǵarlyq úlkeni bar eken, Sapaqtyń aıtqany maqul bolady. Musabek bosatylyp, keri qaıtady.

Sol kezdiń adamdary jaz aılarynda sý tapshy bolatyndyqtan qumdy tereń etip qazyp, muz kómip tastaıdy eken. Sapaq qaıtyp bara jatqan inisine «muzdy arshyp alyp, baýyryńnyń aýyzyndaǵy qumdy tazala, jany qalar» depti. Mu­sabek aýylǵa oralǵanda Jandarbek basyn kóterip, eki ıyǵynan demalyp jatyr eken. Mańaıda eshkimniń joq ekenin bilgen ol bar kúshin salyp bosanbaq bol­ǵanda kisen baılanǵan jýsan tamyrymen julynyp ketipti. Al qolynyń bir qabat terisi sypyrylyp qalǵan. Musabek kóılegin jyrtyp, aǵasynyń sydyrylǵan qolyn baılaıdy. Sosyn onyń aýzyndaǵy qumdy saýsaǵymen jaılap túsiredi. Qu­myn arshyp alǵan ol aǵasynyń aýyzyn muzben shaıady.

Bul kezde qoqandyqtar qazan kóterip jatyr edi. Shapqynshylar orazalaryn ashyp bolǵan soń Sapaqtyń aldyna tamaq ákeledi. Sonda Sapaq:

– Aǵalar, ólgen maldyń aıaǵyn shesh­peıtin be edi? Men de bir ólgen janmyn ǵoı, – deıdi.

Taǵy da sózden tosylǵan tonaýshylar tutqynnyń aıaǵyndaǵy kisendi aǵytady. Sapaqtyń kózi qoqandyqtar toqtaǵaly bir jýsannyń túbine arqanymen baılaı salǵan boz aıǵyrǵa túsip otyr edi. At ıesi qylyshyn erdiń basynda qaldyrypty. Qol-aıaǵy bosaǵan Sapaq atylyp baryp boz aıǵyrǵa qarǵyp minedi. Sol boıy tebinip qalyp quıǵyta jónelgende alań­syz otyrǵan jaý qapy qalyp ah urady. Degenmen bireýi ábjildik tanytyp, so­ńyna túsedi. Biraq Sapaqpen jekpe-jekke túsýden qaımyǵyp keri qaıtady.

Ol qaıtyp kelgende Jandarbek te esin jıǵan edi. Aǵaıyndylar aýyl-eline habar aıtyp, ákelerin aq jýyp arýlap jerleıdi.

Olardyń kókirekterinde Qoqan han­dyǵynyń ozbyrlyǵyna degen kek te osylaı qalǵan edi.

Musabek jas kezinde-aq óz qatar­lastarynyń aldy bolyp ósedi. Aqyldy da zerek bala alysqanda aıla taptyrmaı, beldeskende bel úzetin balýan da edi. Kóbine aqylyna júginetin. Kedeı-kepshiktiń sózin sóılep, baryn solarmen bólisken. Bul kezde Qoqan handyǵynyń begi Myrza bı tóńirektegilerge túgeldeı tizesin batyryp turǵan. Qoly júrip, dáýir­lep turǵan bı qara halyqtan tartyp alǵan­dary men baı-bolystardan jınaǵan jyly-jumsaǵyn arbamen Qoqan hanyna úzbeı jóneltip turatyn. Kerýendi bolsa-bolmasa da qarýly jasaq kúzetedi. Mu­sabek bastaǵan jigitter Qazyǵurt asýy­nyń ár qıyrynda olarǵa tutqıyldan sha­býyl jasap, elden tonaǵan dúnıe-múlikti keri qaıtaryp otyrǵan. Osyndaı shabýyldar kezinde olar tutqynǵa túsken jigitter men kúńdikke aıdalǵan qyzdardy da bostandyqqa shyǵarady.

1858 jyldyń basynan Qoqan bas­qynshylary jaýyzdyq áreketterin bu­ryn­ǵydan da kúsheıtip, taǵylana tústi. Ásirese qyzdan zeket alýlary halyqtyń zyǵyrdanyn qaınatty. Myrza bı kóktem shyǵa Ordabasyǵa kelip, otaý tigip, osqy­rynyp jatyp aldy. Tý bıeniń qazy-qartasy, saba-saba qymyz ony mas etti. Túnemelikke qasyna kúnde bir qyz aldyrýy endi shekten shyqqandyq edi. Buǵan yzaly halyq tóze almady. Kóz jastaryn kól etken turǵyndar Musabek batyrdyń aldyn qurǵatpaıtyn boldy. Onyń ústine Qoqanǵa aıdalyp bara jat­qan eki qyzdyń « Saqtaǵanyn sart jegen, Musabek batyr qaıdasyń?» degen zarly sózin estigeli qanyna qaraıyp júrgen.

Jaýdan ósh alýdyń birden-bir joly Myrza bıdi jasaýyldarymen birge jer jas­tandyrý edi. Myrza bı qosynyna sha­býyl jasaý úshin otyz-qyryq júrekti jigit kerek. Musabek olardy tapty da. Árıne Qoqan hany olardyń bul qylyq­taryn keshirmesi anyq. Sonda da ult namysy úshin atqa qonǵan erler alǵan betterinen qaıtqan joq. Tań alageýimnen «Alataýlap» tutqıyldan shabýyl jasa­ǵan olar jaýdy qapy qaldyrdy. Boıynda alapat kek bar Musabek kelgen boıda úıi­nen uıqyly-oıaý shyqqan Myrza bıdiń basyn narkeskenmen shaýyp túsirdi. Ol jel terbegen kári aǵashtaı teńselip baryp sylq qulady. Bul kezde Musabektiń serik­teri Jamanqara, Beles, Mádeli, Baıtaq, Táken,Rysqulbek te qarap qalmaǵan edi. Otaýdy kúzetken otyzdan astam jasaýyl jaırap qaldy. El-jurtynyń ashý-yzasymen tutanǵan erler kegi osylaı qaıtty.

Árıne Qoqan hany muny keshirgen joq. Ońtústik qazaqtarynyń qoqandyq bas­qyn­shylarǵa qarsy kúresi sátsizdikke ushyrady. Munyń ózindik syry da bar. Qazaqtarda qylysh, naıza joqtyń qasy edi. Baryn qoqandyqtar sypyryp alǵan. Qoqan hany jazalaýshy qarýly jasaqtar shyǵaryp, kóterilisti aıaýsyz janshyp basty. Adamdar Aqmeshitke qaraı údere kóshti. Búgingi Jańaqorǵan, Shıeli, Te­reń­ózek aýdandary aýmaǵyna baryp bas saýǵalady.

Degenmen, olardyń ult azattyǵy jo­lyn­daǵy kúresi umytylǵan joq. Má­se­len, HVIII ǵasyrda jyr dúldúli Maı­lyqoja:

Sary dalany shań qylǵan,

Qoqannan olja mol qylǵan.

Myrza bıdi óltirip,

Batyrlyǵyn dań qylǵan,

Musabek batyr jandardan, dep jyrlasa, zamanynyń júırik aqyny Molda Musa Baızaquly (Ýıkıpedııa-ashyq ensıklopedııasynan alynyp otyr) qypshaq Býdabaı aqynmen aıtysqanda:

Qońyratta bilemisiń Musabekti,

Solardaı bolar ediń bolsań tekti.

О́ltirip Myrza bıdi namys úshin,

Qoqannyń handyǵynan alǵan kekti,– degeni «Ǵasyr jylnamasy» kitabynda, basqa da ádebıetterde bar.

 Budan bólek, Mádeliqoja, Nuraly, Súıinbaı, Molda Musa Baızaquly, Jam­­byl jyrlarynda osy ult-azat­tyq kú­resi kórinis tapty. Sáken Seı­fýl­lın­­niń úzeńgiles dosy, Ábilda Táji­baev pen Baýyrjan Momyshulynyń us­­­tazy Táńirbergen Otarbaev 1935 jy­­­ly «Sosıaldy shashý» atty jına­ǵy­­­na «Ordabasy oqıǵasy» degen áńgi­me­sin engizdi. Osy tarıhı áńgimede Musa­bektiń Myrza bıdiń basyn qalaı kesip alǵany jan-jaqty sýretteledi. Hanǵalı Súıinishálıev, Ábjappar Jylqyshıev, Námet Súleımenov, Eleýsiz Qulym­betov, Shynalbaı Ýálhanuly, Mombek Ábdákimuly sııaqty tarıhshylar men jazýshylar da Musabek batyr jóninde tarıhı shyǵarmalar,zertteýler, ma­qa­lalar jazdy. Solardyń ishinde Jam­­byl Jabaevtyń «Han men aqyn» das­­tany, Ábjappar Jylqyshıevtiń «Daýyldan keıingi joryq» povesi, Námet Súleımenovtiń «Musabek batyr» poemasy, professor Hanǵalı Súıinishálıevtiń zertteý maqalalary shoq­tyǵy bıik shy­ǵarmalar. Árıne Sapaq datqa, Jaman­qara, Rysqulbek, Beles, taǵy basqalary jóninde bólek-bólek tolymdy týyndylar jazýǵa bolady. Bul joly Musabek batyr haqynda ǵana qarastyryp otyrǵan­dyqtan, maqa­lamyzdy osy aradan územiz.

Sóz sońynda aıtarymyz, halqynyń azattyǵy men namysy úshin kúresip ótken osyndaı batyrlarymyzdyń esimderi eskerýsiz qalmaýy kerek. Elbasy Nur­sultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵ­dar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdar­lama­lyq maqalasynda: «Bizdiń babalarymyz ǵasyr­lar boıy ushqan qustyń qanaty tala­tyn, júgirgen ańnyń tuıaǵy tozatyn ulan-ǵaıyr aımaqty ǵana qorǵaǵan joq. Olar ulttyń bolashaǵyn, keler urpaǵyn, bizdi qorǵady. San taraptan suqtanǵan jat jurtqa Atamekenniń qarys qadamyn da bermeı, urpaǵyna mıras etti» degenin umytpaǵanymyz jón. Bıyl Qoqan ezgi­sine qarsy kúrestiń kóshbasshysy Musa­bek batyrdyń týǵanyna 205 jyl tolyp otyr. Osy oraıda Námet Súleımenovtiń « Júrse de aty shyqqan batyr bolyp, Kórmegen baı-jýanǵa jaqyn qonyp. Eskert­kish bolarlyqtaı bul adamda, Jaqsy isi aıtylmaǵan jatyr tolyp» de­geni eske túsedi. Iá, osy dataly jyl­ǵa oraı batyrdyń aıtylmaı kelgen erlik­teri men esimin jańǵyrtsaq quba-qup bolar edi...

Bektas AHMETOV,

Ordabasy aýdanynyń qurmetti azamaty,

Birlik aýylynyń bıi

Túrkistan oblysy