Sýyrly taý

Sýyrly taýdyń búginge deıin siz ben biz bilmeıtin qyr-syry kóp. Tamyljyǵan tabıǵat sulýlyǵy óz aldyna bir tóbe. Ejelgi qypshaqtar ony «Kó­gildir taý» ataǵan degen derek bar. Alystan qara­ǵan­da jotalary jolbarys jonyndaı bolyp jatatyn taý baty­synda Alakól, shyǵysynda Saýyr-Saıqanǵa deıin sozylyp jatyr. Jalpy uzyndyǵy 300-350 shaqyrym bolsa, eni 30-50 shaqyrym.

Tarbaǵataı jotasy soltústiginde Zaısan kóliniń basseınine, ońtústiginde Alakól, Sasyqkól jáne Balqash kólderine tıesili ózenderdiń sý aıryǵy bolyp tabylady. Budan bólek jotalardyń saı-salasyn, qoınaýlaryn qýalaı aǵatyn Boǵas pen Bazar, Shorǵa men Espe, Taıjúz­gen men ataqty Qandysý, Qusty, taǵy bas­qa úlkendi-kishili ózenderdiń birazy jamyraı kep jaısań kól Zaısanǵa quıady. Maral men Tastaý quzdarynyń eki qaınarynan ońtústik-batysqa qaraı aǵatyn Úrjar – ońtústik baýraıdaǵy eń úlken ózen. Úrjar ózeni jotanyń qalǵan bóligindegi sýdy jınaıdy jáne tolyq aǵyndy ózen bolyp Alakólge quıady. Onyń iri salasy – Qusaq, Eginsý, Aqtas ózenderi. Al ońtústiginde Terekti, Úrjar, Jalańash, Kóldeneń, Sholaqterek, Qýsaq syndy ózender taý­dyń etegindegi kúzet aımaǵynyń egis­tikterin sýarý úshin ketedi.

Eger onyń soltústik jaǵyn Tarbaǵataı jotasynyń batys silemderi Qaraýyltóbe, Aqtas (1316 m) jáne Aqsháýli (1618 m) taýlary alyp jatsa, ońtústik jaǵyn Tarbaǵataı jotasynyń ońtústik usaq shoqyly betkeıi men Alakól oıysynyń soltústik bóligi, al ońtústik-shyǵys bóli­gin Barmaq qumy men Qosaı shaǵyly, Kórpebaı (568 m), Baqty (1273 m), Arqaly jáne Arasan taýlary alyp jatyr. Osyǵan baılanysty aýdannyń jer bederi soltústik-shyǵystan ońtústik-batysqa qaraı edáýir eńis keledi.

Tarbaǵataı jotasynyń eń bıik jerleri Tastaý (2992 m) men Atbas  (2263 m) taýlary jáne Tikjoldana, Qyzasý, Aqshoqy, Kishi Syrǵanaq asýlary ornalasqan. Tarbaǵataı jotasy dalaly jáne shóldi aımaqta ornalasqandyqtan, mundaǵy ósimdikter jamylǵysy basqa taýly aımaqtarǵa: Soltústik Tıan-Shan, Jońǵar Alataýy, Altaı taýlaryna qara­ǵan­da aıtarlyqtaı erekshelenedi.

Tarbaǵataı taýynyń ormandary, sarqyrap aqqan ózenderi, jaıqalǵan qunarly jaıylymdary, jortqan ańy men ushqan qustary, jer qoınaýyndaǵy al­tyn, kúmis, mys, qalaıy, myrysh, taǵy bas­qa da qazba baılyqtary adam balasyn ejelden-aq ózine tartqan. Muny al­ǵash­­qy adamdardyń mekenjaılary, qola dáýi­­rindegi ken shyǵarý oryndary, tas­­tar­­ǵa salynǵan órnek-bederleri, tas sý­ret­ter men tańba belgileri dáleldep otyr. Tar­ba­ǵa­taı jotalaryndaǵy tasqa qa­shal­­­ǵan tamasha keskindi beıneler biz­diń za­many­myzǵa deıingi birinshi myńjyl­dyqta osy óńirdi mekendegen kóshpeli taıpa­lardyń tirshiligi, uǵymy, alǵashqy jazý túrleri jóninde jan-jaqty habardar etedi.

 Aımaqtaǵy ósimdikter túrleriniń quramy men taralý erekshelikteri bıiktik beldeýler boıynsha aıtarlyqtaı ózgerip otyrady. Jotanyń ońtústik betkeıinde butaly ósimdikter: ıtmuryn, tobylǵy jáne yrǵaıdyń birneshe túri ósedi. Jotanyń soltústik betkeıinde oral mııasy men arsha sekildi ósimdik túrleri kezdesedi. Bulardan basqa shaıqýraı, kıikoty, qaztaban, búldirgen, teńgejapyraq, súıelshóp jáne t.b. ósimdik túrleri keń taralǵan. Jotadaǵy jıi kezdesetin shóptesin ósimdikter: ýqorǵasyn, mııa, tarǵaqshóp, kúreńot. Jalpy, munda floranyń 1640 túri ósedi.

 Tabıǵatynyń ereksheligi, sarqyrap aqqan bulaqtary, taýynyń basynan teriskeı betine qaraı qaraǵaı, qaıyń, tal, terek, kúngeıine qaraı arsha, altyn tamyr, eńlikgúl, raýǵash syndy shópter kezdesedi. Jalpy, endi tabıǵaty sondaı kórkem. Tarbaǵataıdyń eń bıik shyńynda alty aı jazda qar jatady. Ań-qusqa keletin bolsaq, munda sileýsin, sýyr, maral, qońyr aıý, arqar, elik kezdesedi. Tar­baǵataı – tabıǵaty ańǵa da, qusqa da, paıdaly ósimdik-shópke de baı taý.

Jońǵar Alataýy men Altaı sekildi Tar­baǵataı jotasy da muhıt keńis­tigi­nen alshaq jatyr, osyǵan oraı oǵan «qur­lyq­tyq» klımat tán. Aýdannyń klımaty óte qu­byl­maly. Aýanyń ortasha aılyq tempe­ra­týrasy shildede maksımýmǵa jetedi (ońtús­tik betkeıinde +22.2ºS, +23.2ºS teń, al soltústik jáne batys betkeıde +21.2ºS). Eń ystyq aı shilde, keıde tamyz aı­lary­na sáıkes keledi. Ertede mońǵoldar sýyr­ly taý dep atap ketken Tarbaǵataı búgin­de ush­qan qus pen jortqan ańnyń mekenine aı­nalǵan, tasy tarǵyl, tarıhy tereń, ta­bı­ǵaty tamasha Tarbaǵataıdyń as­pan­men ta­lasqan bıik-bıik shyńdary, taý bıi­gi­nen qulap aqqan sarqyramasy men móldir bulaǵy, ný ormany kóńilge qýa­nysh uıalatyp, erekshe sezimge bóleıtin tabı­ǵat­ty bolashaq urpaqqa qaz qalpynda jet­kizý  – «Tarbaǵataı» memlekettik ulttyq ta­bı­ǵı parki qyzmetkerleriniń basty mindeti.

Aıgerim ShÁRIPQANOVA,

«Tarbaǵataı» MUTP Ǵylym, aqparat jáne monıtorıng bóliminiń ǵylymı qyzmetkeri