Turaqty tildik ahýal qalyptasty

Osy oraıda memlekettik tildi oqy­tý­dyń ınfraqurylymy aıtar­lyq­taı keńeıe tústi. Qazaq tilinde oqy­typ, tárbıe beretin uıymdar men bala­baq­sha­lar sany da aıtarlyqtaı ósti. Sońǵy kezderi óńirde turatyn birqatar etnos ókili balalaryn qazaq tilindegi bala­baqsha men mektepterge bere bas­ta­dy. Bul memlekettik tildi oqytýdy ba­la­baq­sha­dan bastaý qajet degen qaǵıda jolǵa qo­ıyla bilgeniniń basty bir dáleli deýge bolady.

Oblystyq tilderdi damytý bas­qar­ma­sy janynan ashylǵan tilderdi oqytý ortalyǵynyń qyzmeti naqty nátı­je­lerge j­ol asha bildi. Etnos ókilderi kóp sho­ǵyrlanǵan alty aýdanda atalǵan orta­lyqtyń kýrstary jumys isteıdi. Sondaı-aq tilderdi úırenýge suranysty qanaǵattandyrýǵa qajetti is-tájirıbe qory men biryńǵaı júıe qalyptasty. Búgingi kúnge deıin ortalyq arqyly 15 myńǵa jýyq astam eresek azamat memle­kettik tildi, 1500-den astam adam aǵyl­shyn, 149 adam – orys tilin úı­re­tý kýrstarymen qamtyldy. Tildi úırenem deýshilerge jáne sheteldegi qazaq dıasporasynyń ókilderine ana tilin meńgerýi úshin ádistemelik jáne uıymdastyrýshylyq qoldaý kórsetý maq­satynda elektrondy oqytý baǵ­dar­la­ma­lary, qashyqtyqtan oqytý tehno­lo­gııa­sy, saıt, baspa oqý quraldary ar­qyly da tolyq múmkindikter jasaldy. Atap aıtqanda «til-aktobe.kz» aqparattyq saıtynda, VKontakte áleýmettik jelisindegi paraqshasyna sabaqtar ornalastyrylyp, óz betinshe til úırengisi keletinder qashyqtan oqytý tehnologııasy boıynsha dáris ala alady.

Uzaqmerzimdi jobalar qatarynda 2014 jyldan beri til oqytýshylary men ádiskerlerge kómekshi qural retinde «Tilderdi oqytý: izdenis jáne ádisteme» aqparattyq jýrnaly shyǵarylyp keledi. Sheteldegi qazaq dıasporasy ókilderiniń ana tilin úırenýi úshin ádistemelik jáne uıymdastyrýshylyq qoldaý kórsetý maqsatynda kórshiles Orynbor obly­syn­da turatyn qandastarymyzǵa til úırenýge baǵyttalǵan sharalar, ashyq sabaqtar júıeli túrde uıym­das­ty­ry­lyp, ádistemelik quraldar tegin ta­ra­ty­lyp keledi. Qazaq tili boıynsha tildik bilim deńgeıin baǵalaýdyń biryńǵaı jú­ıesi – «Qaztest» boıynsha testileý uıym­dastyryldy. 2012 jyldan bastap búgingi kúnge deıin synaqqa 22 myńǵa jýyq adam qatystyryldy. Memlekettik tilmen qatar oblystaǵy etnostardyń ana tilderin úırenýi júıeli júrgizilip keledi. 2006 jyldan beri jeksenbilik mektepterde etnos ókilderi memlekettik jáne ýkraın, nemis, koreı, cheshen, tatar, bashqurt, ázerbaıjan tilderin oqytý kýrstarymen qamtyldy.

Qazirgi tańda tutastaı elimiz boıynsha kemshin tustardyń biri – memlekettik tilde balalarǵa arnalǵan sapaly, ónegeli, tanymdyq jáne oqytý ádebıeti men tele­jo­balardyń tapshylyǵy. Tildi meń­ge­rem dep umtylǵan óskeleń ur­paq úshin qazaq tilindegi ónimder asa mańyzdy. Ol balalardyń, onyń ishinde ózge ult ókilderiniń qazaq tilin túsinip, erkin meńgerýine túrtki bolady. Osy rette mektepke deıingi bilim mekemeleriniń tárbıelenýshilerine, bastaýysh synyp oqýshylaryna arnalǵan qazaq tilindegi basylymdardy shyǵarý, BAQ-ta balalar men jasóspirimderge arnalǵan medıalyq mazmundy keńeıtý sııaqty sharalar qolǵa alyndy.

2014 jyldan bastap mektep jasyna deıingi balalardyń dúnıetanymyn damytýǵa jáne tilderdi úırenýine yqpal etý maqsatynda úsh tilde tanymdyq «Kúnshýaq» jýrnaly shyǵarylyp keledi. 2018 jyldan bastap balalardyń tildik mashyqtaryn jetildirý baǵytyndaǵy kópshilik sıpattaǵy qural retinde «Kunshuak-aktobe.kz» saıty ashyldy. Tilderdi alǵash úırenýshiler úshin sózdikter men sýretti tapsyrmalar ázirlengen. «Men úsh tilde sóıleımin» balalarǵa arnalǵan úsh tildegi tilashar jaryq kórdi, «Altyn sandyq» ertegiler jınaǵy, «Ǵajaıyp matematıka» atty halyqtyq elementteri bar ertegiler men sandarǵa baılanysty maqal-mátelder, «Balalarǵa bazarlyq» kómekshi qural­da­ry shyǵaryldy. Tildik ortany qa­lyp­tastyrýda buqaralyq aqparat qural­darynyń atqarar róli zor. Onyń shyǵar­ma­shylyq álýetin paıdalana otyryp, júzege asyrylǵan memlekettik tildi nası­hattaý, til saıasatyn túsindirý sıpa­tyndaǵy túrli formattaǵy jobalar oblys jurtshylyǵyna usynylyp, kóp­shi­lik pen til janashyrlary tarapynan qoldaý tapty.

Memlekettik til saıasatynda mańyzdy máseleniń biri – onomastıkalyq ju­mys­tar. Jalpy, onomastıka dese buqa­ra halyqtyń sanasynda bireýdiń esimin belgili bir nysanǵa, eldi mekenge nemese kóshege berý degen birjaqty pikirler týyndap qalady. Shyntýaıtyna kelgende, bul baǵyttaǵy san qyrly jumystardy tek osymen shekteı salýǵa bolmaıdy. Memlekettiliktiń nyǵaıyp qalyptasýynda baıyrǵy jer, sý, eldi mekenderdiń tarıhı ataýyn qaıtarýdyń orny aıryqsha. «Jer tarıhy – el tarıhy» demekshi, ulan baıtaq jerimizdegi barlyq jer-sý ataýlarynyń ejelgi tarıhy bar. Ony burmalaýǵa bolmaıdy. Osylaısha Táýelsizdikke qol jetkizgen 1991 jyldan beri oblysta 146 eldi meken tarıhı ataýlarymen qaıta qaýyshty.

2014 jyldan beri óńirdiń topo­nı­mııalyq a­taýlary, jer bederi, tabıǵat, jer-sý, janýarlar ataýlary, ósimdikter týraly málimetterdi qamtıtyn qazaq, orys, aǵylshyn tilderindegi «Týǵan ólke» ensıklopedııalyq anyqtamalyqtyń aýdandar boıynsha serııasy shyǵaryldy. Osyǵan deıin eldi mekender men qala kósheleri ataýlarynyń kóbi el tarı­hy­na eshqandaı qatysy joq bógde ataýlarmen atalyp kelgenin aıta ketken jón. Búgingi kúni qazirgi talaptarǵa saı kóshelerge ataý berý jumystary júr­gi­zil­ýde. 2014-2019 jyldar ara­ly­ǵy­nda Aqtóbe qalasy bo­ıynsha 42 kóshe qaıta atalyp, 515 kóshe men 24 shaǵyn aýdanǵa ataý berildi. Aýdandar boıynsha 22 eldi meken, 75 quramdas bólik qaıta atalyp, 137 quramdas bólik ataý ıelendi.

– Alaıda sheshimin tappaı júrgen máseleler de jetkilikti. Birinshi kezekte memlekettik tildi mindetti túrde bilýi tıis azamattar sanattaryn jáne tildi bilý kólemin aıqyndaý, til máselesindegi normatıvtik quqyqtyq bazaǵa ózgeris engizý isiniń ózektiligi men qajettiligi áli de kúrdeli kúıinde qalyp otyr. Til tuǵyryn tuǵyrly etý máselesin ár qazaq ózinen bastaýy tıis.

«Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jań­ǵy­rý» baǵdarlamasy jarııalanǵan kez­den beri óńirde qazaq tilin latyn gra­fıkasyna kóshirýdiń qajettiligi men mańyzdylyǵyn jan-jaqty túsin­di­rý jumystary qolǵa alynǵanyn aıta ketken jón. Oblysta jyl saıyn memlekettik tildiń mártebesin kó­te­rý men qoldanys aıasyn keńeıtýge ar­nal­ǵan ártúrli formattaǵy sharalar ótkizý dástúri qalyptasty, dedi oblystyq tilderdi damytý bas­qar­ma­synyń basshysy G.Tólebaeva.

AQTО́BE