Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
1945 jyly Máskeýde ótken Jeńis sherýine qatysqan. Soǵystan keıingi jyldary týǵan jerinde jaýapty qyzmetter atqardy, aýdandyq partııa komıtetiniń hatshysy, «Qazaq SSR-niń 50 jyldyǵy», «Qaraózek» jáne «Komsomol» keńsharlarynyń dırektory, oblystyq atqarý komıtetiniń bólim meńgerýshisi qyzmetterin atqardy. Burynǵy «Qazaq SSR-niń 50 jyldyǵy» keńshary qazir Naǵı Ilııasovtiń esimimen atalady.
Burynǵy oblys basshysy Sálimgereı Toqtamysov týraly «Qaltyratqan karta» atty maqala jazylǵan kezde Keńes Odaǵynyń Batyry Naǵı Ilııasov aǵamyz jaıynda jaǵymsyz derekter kezdesip, qatty kóńilim qalǵan edi. Bala kezimizde Naǵı aǵamyzben maqtanatynbyz. Rasyn aıtqanda, batyr aǵamyzdyń erlik úlgisimen talaı urpaq tárbıelendi. Jastar úlgi tutyp júrgen aǵamyzǵa joǵary laýazym ıeleriniń úlken minberden «jýlık ı prohodımes» dep aıtqandary, árıne, janǵa batty. Bul keshe qan maıdanda erlik kórsetken batyr aǵamyzǵa beıbit kúnde jabylǵan jala bolatyn.
«Qaltyratqan karta» atty maqala 1962 jyly «Pravda» gazetinde jarııalanǵan «Bıtaıa karta» feleton negizinde jazylǵan bolatyn. Gazet tilshileri F.Brese men H.Qarjaýbaev Jalaǵash aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy B.Tasybaevtyń bergen túsinikteme hatyna súıenip, oblys basshysy S.Toqtamysovtyń kómekshisi Álimbetov, basqarma bastyǵy Adamov jáne Jalaǵash aýdandyq atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary Ilııasovpen, ıaǵnı qol astyndaǵy qyzmetkerlerimen birigip, karta oınaǵanyn syqaq tilimen qatty synǵa alǵan eken. Ilııasov aǵamyz týraly bylaı delingen: «...Vseh doljnosteı etogo ıgroka ne perechest. Skajem tolko, chto hozıaıstvovanıe Ilıasova v kachestve dırektora «Zagotskotookorma» oboshlos gosýdarstvý v 1.092.800 rýbleı ýbytka ı v 141 tysıachý rýbleı rastrat ı hıshenıı. No daje eto sokrýshıtelnoe bankrotstvo ne pomeshalo Ilıasový zanıat eshe odný rýkovodıashýıý doljnost: on stal zamestıtelem predsedatelıa Djalagashskogo raııspolkoma».
Máskeýlik jýrnalısterdiń pikiri boıynsha oblys basshysynyń kartaǵa qumar ekenin bilip, qaramaǵyndaǵy qyzmetkerler arnaıy karta oıynyn uıymdastyryp, oǵan qasaqana utylyp turatyn kórinedi. «Osyndaı arsyz joldarmen oblys basshysynyń qamqorlyǵyna ıe bolyp, olardyń qyzmetteri joǵarylap otyrǵan», deıdi tilshiler. Olar feletonda bylaı dep jazady: «Lıýdı stalı zamechat, chto lıýbov Salımgereıa Toktamysovıcha prı podbore kadrov neızmenno sopýtstvýet tem, kto aktıvno proıgryvaet emý v kýlys...». Dálel retinde Adamov pen Ilııasovtiń burynǵy atqarǵan qyzmetterin túgendep shyǵady.
1962 jyly 21 qańtarda Qazaqstan KP Ortalyq komıtetiniń Bıýrosy «Pravda» gazetinde jarııalanǵan feletonǵa baılanysty arnaıy otyrysyn ótkizip, Qyzylorda oblystyq partııa komıtetiniń jumysyndaǵy eleýli kemshilikter jóninde qaýly qabyldaıdy. Bıýro usynysy boıynsha 1963 jyly 10 qańtarda Qyzylorda oblystyq partııa komıtetiniń V Plenýmy ótedi. «Qyzylorda oblystyq partııa komıtetiniń jumystaryndaǵy eleýli kemshilikter jóninde» kún tártibinde ekinshi másele bolatyn. Alaıda Qazaqstan KP Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy I.Iýsýpovtyń usynysy boıynsha birinshi bolyp qaralady. Plenýmdy oblystyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy Shýsharın ashyp, habarlamany Iýsýpov jasaıdy. 1960-1962 jyldar aralyǵynda oblys kólemindegi jemqorlyq pen talan-tarajǵa túsken qoǵamdyq dúnıe-múlik týraly naqty derekter keltiredi. «Na obektah narodnogo hozıaıstva oblastı vyıavleny rastraty ı hıshenııa na sýmmý 755.592 rýblıa. Prı etom bolshaıa chast rashıshennogo ımýshestva ı skota spısyvaetsıa na ýbytkı», deıdi respýblıka basshysy. – Krýpnye zloýpotreblenııa vyıavleny v sosteme tresta «Zagotskotootkorm», gde dopýskalıs mnogochıslennye fakty zameny vzroslogo skota na molodnıak, sokrytııa ot ýcheta polýchennogo prıploda. Pod vıdom otovarıvanııa narıadov zdes skot razdavalsıa raznym lısam po optovym senam ı daje besplatno».
«Zagotskotootkorm» mekemesindegi urlyq pen ysyrap etý qylmystaryna burynǵy basqarýshysy Naǵı Ilııasov kináli bolyp shyǵady. Plenýmda qabyldanǵan qaýlyda bylaı delingen: «Bıýro obkoma partıı ne tolko ne prınıalo reshıtelnyh mer k presechenııý faktov rashıshenııa gosýdarstvennogo dobra v sısteme tresta, no po sýshestvý vzıalo pod zashıtý jýlıka ı prohodımsa, byvshego ýpravlıaıýshego trestom «Zagotskotookorm» Ilıasova, kotorogo pozdnee predsedatel oblıspolkoma tov.Ospanov protashıl daje na rýkovodıashýıý sovetskýıý rabotý».
Osydan keıin N.Ilııasov qyzmetinen bosatylady. Kóp keshikpeı partııa qatarynan shyǵarylyp, quqyq qorǵaý organdary oǵan qarsy qylmystyq is qozǵaıdy. N.Ilııasov estelikteriniń birinde bylaı deıdi: «Shyndyǵy sol, qoǵamnyń mal-múlkine, aqsha-qarajatyna sýyq qoldaryn aıanbaı suqqan oblys jáne aýdan basqarýshy iri laýazym ıeleri birigip, uzaq ýaqyttan beri oblystyń mal bordaqylaý tresi boıynsha óreskel oryn alyp, irge tepken qylmysty, sol treske dırektor bolyp kelisimen ózim ashyp, materıaldaryn tıisti organdarǵa bersem de, ony maǵan aýdaryp, 1962 jyly 19 qazanda Ońtústik Kraıkomnyń bıýrosynda partııa bıletimdi alyp, úı-múlkimdi qattap, ózimdi qylmystyq jaýapqa tartty...».
Jas kezinen adal eńbek etip, ádildik izdep shyndyqpen kúresken Naǵı Ilııasov osylaı qýǵynǵa ushyraıdy. Biri bilse, biri bile bermeıtin shyǵar, kezinde «Qaraózek» sovhozyna Ilııasov aǵamyz dırektor bolyp, keıinge qalyp qoıǵan sharýashylyqty respýblıka kóleminde birinshi orynǵa shyǵarady. Keńsharda malshylarǵa turǵyn úı, maldaryna jańadan qora salyp berdi. Ortalyqqa basqa sharýashylyqta joq balalar baqshasy, qonaq úıi (!), klýb, aýrýhana, ashana, monsha, shashtaraz, sheberhana jáne elektr stansasy salynady. Keńshar tájirıbe mektebine aınaldy. Basqa aldynǵy qatardaǵylarǵa qaraǵanda, N.Ilııasov basqarǵan sovhozdyń kórsetkishi artyq bolmasa, kem bolmaıdy. Osyndaı jetistikke jetken keıbir sovhozdyń dırektorlary Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyn alyp jatty. Áńgime bolyp otyrǵan jyldary Syrdarııa aýdanyna qarasty «1 Mamyr» keńsharynyń dırektory Orynbasar Báıimbetov Eńbek Eri ataǵyn aldy.
Báıimbetov aǵamyz «Paryz» atty kitabynda bylaı deıdi: «Jyl qortyndysymen aýdanymyzdyń meni Eńbek Qyzyl Tý ordenine usynǵanyn estip qýanyp qaldym...Sóıtsek aýdannyń usynysy oblysqa barǵanda Lenın ordeni bolyp ózgerip, ony bekitý jónindegi usynys Almatydan Máskeýge qaraı ketedi... Máskeýdegi komıssııa meniń qujattarymdy Almatyǵa taǵy qaıtarypty. SOKP Ortalyq Komıtetinde otyrǵandar: «Usynys qaıta qaralsyn. Kórsetkishteri kóńilden shyǵyp tur. Qarsy bolmasańyzdar – Eńbek Eri ataǵyna usynaıyq», depti. Keńes dáýirinde Eńbek Eri ataǵyn alý úshin aldymen Lenın ordenimen nagradtalýy kerek. Bul joly belgilengen tártip buzyldy. «Orden, medal jóninde biraýyz ótinish salǵan joqpyn», – deıdi Báıimbetov.
Árıne Eńbek Eri baqyt qusy tárizdi. Árkimniń basyna qona bermeıdi. Burynǵy Syrdarııa aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Qonysbek Qazantaev aǵamyz saıası oıyndardyń kesirinen Eńbek Eri ataǵyn ala almaǵan. Qazantaevpen birge jumys istegen, soǵys jáne eńbek ardageri Kóbeısin Isaev «Qajyrly eńbektiń ıesi bolatyn» atty maqalasynda bylaı deıdi: «Q.Qazantaev Otanynyń kóptegen joǵarǵy nagradalaryna, sonyń ishinde úsh Lenın ordenine ıe boldy. Osyǵan baılanysty, sosıalızm zamanyndaǵy ádilettilik burmalanatynyn aıtyp keteıin, óıtkeni men tárbıe salasynyń adamymyn ǵoı. Bir jumys salasynda joǵarǵy kórsetkishke jetip Lenın ordenimen nagradtalsa, sol salada sol jetistikti ekinshi ret qaıtalasa taǵy Lenın ordeni men Sosıalıstik Eńbek Eriniń altyn juldyzy qosyp tapsyrylýy kerek».
Alaıda Qazantaev eki emes, úsh ret Lenın ordenimen marapattalyp, biraq Eńbek Eri ataǵy berilmegen. «Muny dosqa az qurmet dep otyrǵanym joq. Biraq jarty ǵasyrdan artyq Otanyna ómirin qıyp adal qyzmet jasaǵan, úzdiksiz shań jutyp eńbek etken, eldi asyraǵan asyl azamat jurtpen tıisti baǵasyn almaǵanyna renjımiz de», – deıdi Isaev.
Eline aıanbaı eńbek etken Naǵı Ilııasov aǵamyz da joǵarǵy ataqtan úmitti bolǵan sekildi. Alaıda ataq almaq túgili, qýǵynǵa túsken. Qujattarǵa qaraǵanda, Ilııasov óziniń taǵdyr tálkegine túskenin Qazaqstan KP Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy I.Iýsýpovten kóredi. Keıin respýblıka basshysy bolǵan D.A.Qonaevqa jazǵan hatynda bylaı deıdi: «12 oktıabrıa 1962 goda, voprekı trebovanııam normy partıınoı jıznı, Iýjno-Kazahstanskıı kraıkom partıı, po ınısıatıve ı nastoıanııý sekretarıa tov.Iýsýpova I.Iý., snıal menıa s raboty, ısklıýchıl ız rıadov KPSS s prıvlechenıem k ýgolovnoı otvetstvennostı, byl proızveden obysk ı opısano vse ımýshestvo. Etım pısmom ne sobıraıýs povlııat na sýdbý tov. Iýsýpova I.Iý., po ego metodý radı karery. Iа hochý rasskazat, chto v rezýltate nezakonnyh deıstvıı tov. Iýsýpova I.Iý., za poslednıe dva goda perejıl nevynosımo tıajelye moralnye, polıtıcheskıe ı fızıcheskıe trýdnostı...». Osy hattyń sońynda mynadaı joldar bar: «Iа lıchno znakom s tov.Iýsýpovym s 1948 goda, ı znal ego prestýpno-amoralnyı postýpok...».
Sonymen joǵary laýazym ıeleriniń tapsyrysy boıynsha júrgizilgen aldyn ala tergeý kezinde Ilııasov aǵamyzǵa eki aıyp taǵylady. Birinshisi, «salaqtyq, ıaǵnı uqypsyz qaraýy saldarynan óz mindetterin laıyqty oryndamaǵan» deıdi. Sonyń saldarynan «Zagotskotootkorm» tresinde urlyq pen ysyrap etý jappaı oryn alyp, memleketke 1 mln 72 myń 800 somǵa zııan kelgen eken. Ekinshisi, 1960-1962 jyldar aralyǵynda qyzmet ókilettigin teris paıdalanyp, Jetikól «otkorm» sovhozynan 4 sıyr men 1 jylqy jáne Jańaqorǵan «otkorm» pýnktinen bir túıeni memleket baǵasymen trest qyzmetkerlerine satyp, sharýashylyqqa 705 som 79 tıynǵa zııan keltirgen kórinedi.
Qyzylorda oblysynyń sot alqasy 1966 jyly 14 mamyrda M.Enıkeev («Zagotskotoootkorm» tresiniń 1958-1960 jyldary bolǵan basshysy. – Á.B.) pen N.Ilııasovtiń qylmystyq isin qarap, ádetten tys úkim shyǵarady. Úkimde bylaı delingen: «Kak ýsmatrıvaetsıa ız prılojennyh k delý dokýmentov (tom №2,3,5,6) Ilıasov predprınımal vse mery zavısıashıesıa ot nego po svoevremennomý vyıavlenııý zloýpotreblenıı ı bezhozıaıstvennostı. Materıaly (bolee 50 dokladnyh) bez zaderjkı peredavalıs ım v partıınye ı sledstvennye organy. On takje stavıl vopros o prıvlechenıı vınovnyh lıs k otvetstvennostı ı vozmeshenııý materıalnogo ýsherba. Krome togo, svoevremenno podnımal voprosy o podbore ı rasstanovke kadrov, no otvetstvennye organy ostavlıalı ıh bez vnımanııa. Kak ýstanovleno v sýdebnom zasedanıı, nekotorye rashıtıtelı sosıalıstıcheskoı sobstvennostı, nesmotrıa na neodnokratnye trebovanııa so storony admınıstrasıı tresta, dlıtelnoe vremıa ostavalıs na prejnıh doljnostıah, ı prı podderjke mestnyh rýkovodıteleı raıonnoı organızasıı, sovershalı bolee tıajkıe prestýplenııa».
Sot Ilııasovtiń is-áreketinde «salaqtyq» sıpatyndaǵy qylmystyń quramy bolmaǵanyn anyqtap, bul jóninde aıyp taǵýdan bas tartady. Ekinshi «qylmysyna» baılanysty sot qabyldaǵan úkimde bylaı delingen: «Hotıa Ilıasovym ne byl prıchınen sýshestvennyı ýsherb hozıaıstvý, on svoımı deıstvııamı dal povod otdelnym materıalno otvetstvennym lısam k rastranjırovanııý gosýdarstvennyh sredstv.., to est Ilıasova prıznat vınovnym po state 143 ÝkKazSSR (qyzmet ókilettigin teris paıdalaný. – Á.B.), no na osnovanıı statı 288 ÝPK KazSSR ne naznachıt merý nakazanııa (!)». Rasyn aıtqanda, quqyq qorǵaý jáne arnaıy qyzmet organdarynda qyryq jyldaı jumys istep, mynadaı sot úkimin kezdestirgen joq edim. Sot ádil bolýǵa tyrysqan, biraq partııa yqpalynan shyǵa almaǵan sekildi.
Batyr aǵamyz ádildik izdep Máskeýge eki-úsh ret barady. Áýeli SOKP OK-niń qabyldaý bóliminde N.S.Hrýshevtiń atyna aryz jazyp beredi. Biraq ol aıaqsyz qaldy. Ekinshi ret barǵanda KSRO Qorǵanys Mınıstri, Keńes Odaǵynyń Marshaly Malınovskııdiń kómekshileriniń biri qabyldap, ádilettilikti qalpyna keltirýge ýáde beredi. Sóıtip, SOKP Ortalyq Komıtetine shyǵyp, Qazaqstan boıynsha ınspektory Arzýmanıan Ilııasovtiń isin baqylaýǵa alady. Munymen shektelmeı N.Ilııasov KSRO Bas prokýrory R.A.Rýdenkoǵa aryz jazyp: «Iа glýboko ýbejden, chto moıa sýdba v Kazahstane obrechena na nezakonnyı ıshod dela. V sılý ızlojennyh v dannom zaıavlenıı vseh faktov, ýbedıtelno proshý moıý sýdbý reshıt v Generalnoı prokýratýre SSSR», deıdi.
Aıta ketý kerek, ádildikti Máskeýden izdegen jalǵyz N.Ilııasov aǵamyz emes. Kezinde jazýshy Muhtar Áýezov «ultshyl» atanyp, qýdalanǵan kezde baspana izdep Máskeýge barǵan. Máskeý aralasqannan keıin baryp Jalaǵash, Qarmaqshy, Syrdarııa, Tereńózek jáne Jańaqorǵan aýdandaryndaǵy «Zagotskotookorm» trest bólimsheleriniń basshylary jumystarynan bosatylyp, birqatary qylmystyq jaýapqa tartylady. «KSRO jáne Respýblıka prokýratýrasy, Memleket qaýipsizdik komıteti jáne Ishki ister mınıstrliginen bir top jaýapty adam kelip, oblystyq ishki ister basqarmasynda, oblystyq prokýratýra jáne trest boıynsha jabylyp qalǵan qylmystyq isterdi qaıta kóterdi. Nátıjesinde, oblystyq ishki ister basqarmasynyń bastyǵy Baqbergenov, orynbasarlary Mýsaev pen Ahmetov, oblystyq prokýratýranyń tergeýshisi Ermekov jumystan bosatyldy. Kóp uzamaı naǵyz qylmyskerler men olardyń qorǵaýshylary (nebári 40 adamdaı) túgeldeı jazalandy» , deıdi esteliginde N.Ilııasov.
Osydan keıin Qazaq SSR Joǵarǵy sotynyń qylmystyq ister jónindegi sot alqasy Ilııasov aǵamyzdyń qylmystyq isin qaıta qarap, onyń is-áreketinde qylmystyń quramy bolmaǵanyn anyqtaıdy. Sóıtip «Prıgovor Kyzylordınskogo oblastnogo sýda ot 14 maıa 1964 goda – otmenıt ı delo proızvodstvom prekratıt za otsýstvıem sostava prestýplenııa», dep sheshim qabyldap, bul iske úzildi-kesildi túkte qoıady.
N.Ilııasov 1987 jyly qaıtys boldy. Sońynan «Jaýynger joly», «Sovhoz – fabrıka rısa» atty kitaptary, kóptegen jazbasy qaldy. Solardyń biri «О́mir jolynyń dokýmentteri jaıly anyqtama» dep atalady. Bul jazbalarynda aǵamyz «taǵdyr maǵan úsh baqyt, úsh ómir» syılady deıdi. «Otyzynshy – asharshylyq jyldary balalar úıine ornalasyp, aman qaldym. Tashkenttegi pedagogıkalyq ýchılısheni bitirip, salaýatty ustaz bolyp elge oraldym. Bul – maǵan taǵdyr syılaǵan birinshi baqytym ári birinshi ómirim. Uly Otan soǵysy kezinde úsh ret jaralansam da, eń joǵarǵy, ári qurmetti Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alyp, aman-esen elge oraldym. Bul – ekinshi baqytym, ekinshi ómirim. Jalǵan aıyptar taǵylyp uzaq ýaqyt qýdalandym, partııa qatarynan shyǵaryldym, qylmystyq jaýapkershilikke tartyldym. Biraq ádilettilik túbegeıli meniń jaǵymda bolǵandyqtan, qylmys jasaýshylar da, olardy qyzǵyshtaı qorǵaýshy myqtylar da tıisti jazalaryn aldy. Soǵys kezinde alǵan partııa bıletimdi, daq túsirmeı, burynǵy taza kúıinde qaıtyp aldym. Bul – meniń úshinshi baqytym jáne ómirim». Mine, batyr aǵamyz ótken ómirin osylaı baǵalaıdy.
Keńes Odaǵynyń batyry Naǵı Ilııasovtiń ómiri men eńbek joly, soǵys jyldaryndaǵy erlik isteri keıingi urpaqqa ónege bolatyny sózsiz. Bıylǵy jyly Naǵı Ilııasovtiń 100 jyldyǵy. Bul datany Syr jurtshylyǵy joǵary deńgeıde atap ótedi degen senimdemiz.
Ámirhan BÁKIRULY,
Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń Qurmetti ardageri,
otstavkadaǵy polkovnık
