Osyǵan baılanysty arhıv mamandary, tarıhshylar men arhıv isiniń janashyrlary óz pikir-usynystaryn bildirýde. Belgili jýrnalıst Jaqsybaı Samrat pen ǵalym Sábıt Shildebaı bul máseleniń ar jaǵynda bir shıkiliktiń jatqanyna nazar aýdartsa, Májilis depýtaty Nurlan Dýlatbekov arhıv qujattaryn jekemenshik áriptesterge berý Ulttyq arhıv qoryn talan-tarajǵa salý dedi. Al tarıhshy Almas Júnisbaı bul sheshim – tarıhqa, halyq jady men memleketke qastandyq dep málimdedi.
Bul maqalalarda memleket qazynasyn jekemenshiktiń qolyna berýge bolmaıtyny, arhıvtegi búkil qujatty sıfrlaýdyń maǵynasyzdyǵy, arhıv isinde kásibı basshynyń joqtyǵy, arhıv qujattaryn jarııalaýdy óz deńgeıine kóterý máseleleri týraly tujyrymdy pikirler aıtylǵan.
«Sıfrly fabrıka» jobasyn usynyp otyrǵan arhıv isi salasyndaǵy ýákiletti organ «memlekettik organdardyń ishki qyzmetin sıfrlandyrý» máselesin (sıfrovızasııa) qujattardy sıfrlaý (osıfrovka) degen tar uǵymmen ǵana shekteıtindeı. «Sıfrly fabrıka» jobasynyń maqsaty – Qazaqstan Respýblıkasy memlekettik arhıvteriniń qujattaryn daıyndaýdy, skanerleýdi, sandyq formatqa kóshirýdi uıymdastyrý, 12 óńirde (13) muraǵattaý ortalyǵyn ashý. Olardyń bıýdjetten surap otyrǵan tólemi – 96 mlrd 120 mıllıon teńge desek, bul tólemder sıfrlaý qyzmetine jumsalynyp, joba aıasynda 1,6 mlrd bet kóleminde ulttyq muraǵat qoryn sıfrlaý josparlanǵan eken.
Mundaıda on eki óńirde muraǵattaý ortalyǵyn ashý qanshalyqty mańyzdy, ondaı qosymsha mekemeler tap qazirgi jaǵdaıda kerek pe ózi degen suraqtyń týýy zańdy. Ortalyq memlekettik arhıvterdiń, jekelegen oblystyq arhıvterdiń muraǵat qoımalary búginde 100 paıyzǵa tolyp otyr, tipti keıbir arhıvtiń óz aldyna jeke ǵımaraty joq, birazy jaldap kún keshse, keıbiri ońtaılastyrylǵan ǵımarattarda otyr. Aýdandyq muraǵattar men fılıaldardyń is júzinde barlyǵy yńǵaılastyrylǵan jaılarǵa ornalasqan, olardyń qoımalary qujattardy turaqty saqtaý talaptaryna sáıkes kelmeıdi, órtten qorǵaý qurylǵylary joqqa tán. Elimizde áli kúnge deıin qujatty qalpyna keltirý zerthanalary joq. Arhıvte arnaıy oryndardyń tapshylyǵynan Ulttyq muraǵat qory qujattarynyń vedomstvolyq saqtaýda turǵany qanshama?! Olardyń saqtalýyna bolashaqta kim jaýap beredi?
Ashyq derekkózderdegi arhıv salasyna júrgizilgen keshendi taldaýlarǵa júginsek, 2020 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha elimizde Ulttyq arhıv qory men jeke quram boıynsha 24 000 000 eseptik birlikti saqtap otyrǵan 222 memlekettik arhıv jumys isteıdi, onyń 5-eýi – respýblıkalyq, 18-i – oblystyq, astana jáne respýblıkalyq mańyzy bar qalalar arhıvi desek, 32 qalalyq jáne 167 aýdandyq arhıv pen fılıaldary bar.
Halyqtyń, memlekettiń qujattyq jady saqtalǵan arhıvterdegi qujattardy qunttap ustaý, kóz qarashyǵyndaı saqtaý – memlekettik, jekemenshik arhıvterdiń, qoǵamdyq uıymdardyń, tipti kerek deseńiz árbir Qazaqstan azamatynyń, barlyq deńgeıdegi arhıv qyzmetiniń mindeti.
Aqparat kólemi men ony jetkizý jyldamdyǵy kún sanap ósken saıyn aqparattyq tehnologııalar saıasat, ekonomıka, ónerkásip, mádenıet pen óner, t.b qoǵamdyq ómirdiń barlyq salasynda keńinen paıdalanylýda. Qoǵam men memlekettiń ózara tıimdi is-qımylyn uıymdastyrý maqsatynda sıfrly transformasııalaýdy kózdeıtin Sıfrly memleketti qalyptastyrý táýelsiz Qazaqstannyń negizgi strategııalyq baǵyttarynyń biri bolyp otyr.
Elimizde sıfrly transformasııalaý isi 2002 jyly bastaý alǵan bolatyn. Elektrondy arhıv júıesiniń synamaly jobasyn engizý úshin tájirıbe alańy retinde Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti arhıvi men sol kezdegi Muraǵattar men qujattamany basqarý jónindegi komıtet (Almaty) tańdap alynǵan edi. Bul jóninde baspasóz betterinde sol kezderi jetkilikti jazyldy da. Bul – arhıv qujattaryn sıfrlaý, ıaǵnı qaǵaz negizdegi qujattardy sıfrly nysanǵa kóshirý, paıdalaný qoryn jasaý edi. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdent arhıvi muny kásibı turǵyda júıeli júrgizip keledi. Alaıda Muraǵattar men qujattamany basqarý jónindegi komıtettiń taratylýy, astananyń qonys aýdarýy, birneshe márte bir ǵımarattan ekinshi ǵımaratqa aýysýy, basshylardyń aýys-túıisi saldarynan synaq aıaqsyz qaldy. Soǵan qaramastan, Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq arhıvinde, Qyzylorda, Mańǵystaý oblystarynda, Nur-Sultan qalasynda, t.b. arhıv qujattaryn sıfrlaý isi jalǵasyn taýyp keledi, ıaǵnı memlekettik arhıvterdiń basym bóliginde sıfrlaý jumysy júrgiziledi, al jergilikti jerlerde arhıvterdiń jaǵdaıy oblys, aýdan basshylarynyń arhıv isin túsiný, qoldaý deńgeıine baılanysty bolyp otyr.
2006 jyly «Elektrondy úkimet» portaly qurylýyna baılanysty elektrondy qujattardy qabyldaý, saqtaý problemalary týyndaǵany málim. 2009 jyldan bastap Ulttyq arhıvte memlekettik organdardyń elektrondy arhıv júıesin qurý jóninde arnaıy másele kóterilgen bolatyn, alaıda sýbektıvtik sebepterge baılanysty bul joba da aıaqsyz qaldy. Aqparattyq qoǵamǵa kóshýdiń taǵy bir qadamyn 2013 jyly qabyldanǵan «Aqparattyq Qazaqstan-2020» baǵdarlamasynan ańǵarýǵa bolatyndaı. Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2013 jylǵy 7 aqpandaǵy №101 qaýlysymen «Aqparatty Qazaqstan-2020» memlekettik baǵdarlamasyn iske asyrý jónindegi 2013-2017 jyldarǵa arnalǵan is-sharalar jospary (birinshi kezeń) bekitildi.
Mundaǵy azamattardyń mádenıet mekemeleriniń obektileri men materıaldaryna qoljetimdiligin keńeıtý maqsatynda otandyq aqparattyq keńistikti damytý baǵyty boıynsha 212-214 tarmaqtar arhıv isin damytýǵa baǵyttalǵan edi. Bul tarmaqtar boıynsha «Elektrondy qujattar muraǵatynyń biryńǵaı júıesi» aqparattyq júıesin, onyń ishinde qujattardy aqparattyq izdeý fýnksıonaly bar Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq muraǵaty qorynyń qujattaryn avtomattandyrylǵan esepke alýdyń biryńǵaı júıesin jasaý», «Ulttyq elektrondy qujattar ortalyǵy» memlekettik kásipornyn qurý týraly usynystar ázirlengen. Usynystar ázirleý barysynda álemdik elektrondy arhıvter júıesiniń tájirıbesine taldaý jasaldy, Syrtqy ister mınıstrligi arqyly ekonomıkalyq damý tájirıbesi qyzyqtyratyn elderdegi (Ońtústik Koreıa, Germanııa, Fransııa, Fınlıandııa, Baltyq jaǵalaýy elderi jáne t.b.) elshilikterdiń kómegimen «Sıfrly arhıvter», «Sıfrly qoımalar» jóninde mol aqparat jınaqtaldy. Reseı, О́zbekstan, Polsha, Belarýs, Ýkraına elderiniń arhıv salasymen áriptestik yntymaqtastyq ornatý barysynda olardyń tájirıbeleri nazarǵa alyndy.
Elektrondy arhıv qujattarynyń joǵalý qaýpin aldyn alý maqsatynda memlekettik arhıvter men memlekettik organdar arhıvteriniń biryńǵaı korporatıvtik jelisin biriktirip, elektrondy sıfrly qoltańbamen kýálandyrylǵan elektrondy qujattardy saqtaýdy júzege asyratyn arnaıy qurylym – «Ulttyq elektrondy qujattar ortalyǵy» memlekettik kásipornyn ashý qajettiligi aıtyldy.
Bul ortalyq elektrondy qujattardy saqtaý; elektrondy qujattardy esepke alý, saqtaý jáne paıdalaný prosesterin avtomattandyrý boıynsha baǵdarlamalyq qamtamasyz etý; arhıv qujattaryn skanerleý ádistemesi, t.b. máseleler boıynsha ádistemelik materıaldar men standarttar daıyndaýǵa tıis edi.
2014 jyldyń basynda Ulttyq arhıv janynan «Ulttyq elektrondy qujattar ortalyǵy» memlekettik kásipornyn qurý jóninde usynys (suratylǵan qarajat 1,6 mlrd teńge) tıisti qujattarymen ázirlenip, Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetine qaraýǵa engizilgen. Artynsha 2014 jyly 7 naýryzda Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi taratylyp, muraǵat isi men qujattama salasyndaǵy fýnksııalar men ókilettik Baılanys jáne aqparat agenttigine berildi, 2014 jylǵy 6 tamyzdaǵy memlekettik basqarý júıesine jasalǵan reformalar nátıjesinde Úkimet qurylymy ózgerdi, muraǵat isi men qujattama salasy Mádenıet jáne sport mınıstrligine qaıtaryldy. Sóıtip daıyn jobalar tek «joba» kúıinde qala berdi.
«Aqparatty Qazaqstan-2020» memlekettik baǵdarlamasynyń negizgi erejeleri qaıta qaralyp, Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2017 jylǵy 12 jeltoqsandaǵy №827 qaýlysymen «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasy bekitildi.
«Memlekettik organdardyń ishki qyzmetin sıfrlandyrý» boıynsha 2020 jyldyń jeltoqsanyna deıin «Elektrondy qujattardyń biryńǵaı arhıvi» aqparattyq júıesin qurý jáne engizý» (58 tarmaq) josparlanyp, respýblıkalyq bıýdjetten tıisti qarajat bólindi. Iske qosylýyna sanaýly aılar qalǵan bul Aqparattyq júıeniń tehnıkalyq kemshilikteri de, tutynýshylar tarapynan eskertýler de jetkilikti.
Árıne, uzaq izdenister, arhıv pen IT-mamandarynyń jumysy oń nátıje beredi dep sengimiz-aq keledi.
О́kinishke qaraı, qoǵamda «arhıv salasynyń esh qıyndyǵy joq, bul jumysty kez kelgen adam atqaryp kete alady» degen jańsaq túsinik qalyptasqan, túıtkildiń bári osydan týyndaıdy. Qazaqta «Shymshyq soısa da, qasapshy soısyn» degen naqyl sóz bar, sol aıtpaqshy, arhıv qyzmetiniń ózindik ereksheligin, kúrdeliligin eskere otyryp, arhıv isiniń qyr-syryn biletin arnaıy mamandar, muraǵatshy-sarapshylardy jumys tobyna qospaı is túzelmeıdi.
Qazir arhıvterdi aqparattandyrý úrdisin retteıtin maqsatty baǵyttalǵan jáne úılestirilgen ádistemelik jáne baǵdarlamalyq baza joqtyń qasy, memlekettik arhıvterdiń basym bóliginde jańa tehnologııalardy paıdalaný jáne engizý máselelerimen aınalysatyn qurylymdyq bólimsheler de joq.
Memlekettik arhıvterdiń basym kópshiligi elektrondy qujattar men elektrondy málimetter bazasyn saqtaýǵa beıimdelmegen, kompıýter qurylǵylarynyń tozyǵy jetken, tipti arnaıy ǵımarattary, tıisti qural-jabdyqtary joq, qujattardy saqtaý tártibi saqtalmaǵan.
Bul máseleler búgin ǵana sóz etilip otyrǵan joq. Jahandyq syn-tegeýrinderge laıyqty jaýap beremiz desek, eń aldymen, arhıvterdi arnaıy ǵımarattarmen qamtamasyz etý, qarqyndy tehnologııalyq ózgeristerge saı materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtarmen qamtamasyz etý, adamı kapıtaldyń sapasyn arttyrý, ıaǵnı áýeli kásibı mamandardy qalyptastyryp alý qajet.
Maqalanyń sońyn 90-jyldary arhıvke basshylyq etken Sapar Baıjanov aǵamyzdyń sózimen aıaqtaǵym keledi: «Muraǵatqa, ótken zamandardan qalǵan muraǵa kózqarastyń jaıyna qarap ta sol eldiń órkenıettilik dárejesin, zııalylyq, izgilik qasıetiniń jaı-japsaryn op-ońaı ańdaýǵa bolady. Halqyńnyń, ata-babańnyń murasyna nemketti qaraısyń ba, ıesizdikke ushyratyp, saıda sany, qumda izi joq toz-toz bolýyna, zym-zııa joǵalýyna jol beresiń be – óıtken órkenıetten, óıtken urpaqtan ne úmit, ne qaıyr?! О́rkenıetke, kemeldikke qol sozǵan el eshqashan búgindi ǵana mise tutpaıdy, ótkenge de úńile oı jiberip, erteńgi bolashaqqa da kóz salyp, aldy-artyn túgel qamdaı tirlik keshedi. Endeshe, egemendik órkenıettiń qapysyz bir tuǵyry – ulttyq muraǵat keshenin túzý ekenin adamzat tájirıbesi múltiksiz eske salady».
Ǵazıza ISAHAN,
Nur-Sultan qalasy memlekettik arhıvi ǵylymı-zertteý bóliminiń basshysy
