О́zender arnasy qashan keńeıtiledi?

Bul jaǵdaı sol kezdegi sý tasqyny tabıǵı apat dep tanylsa da, belgili bir deńgeıde teh­nogendik faktorlar da qylań bergenin kór­set­ti. Álbette, bolar is bolyp, boıaýy sińdi ǵoı. Sondyqtan bul máseleni taǵy da qaı­ta­laı bergimiz kelmegen. Áıtse de, búgingi áń­gimemiz joǵaryda aıtylǵandaı, Aqtóbe qala­sy mańyndaǵy ózender arnasyn keńeıtýge qatys­ty bolǵandyqtan budan 3-4 jyl burynǵy sý tas­qyny jónindegi áńgimeni aınalyp óte alma­dyq.

Sol jyly qurylǵan respýblıkalyq komıssııa óńirge birneshe mıllıard teńgeniń shyǵynyn keltirgen tasqyndy tabıǵı apat dep jarııalady. Sodan keıin Aqtóbe qalasy mańyndaǵy segiz ózenniń arnasyn qalpyna keltirý úshin respýblıkalyq bıýdjetten 6 mıllıard teńge qarajat bólindi. Budan ári osy máselege oraı arnaıy joba jasalyp, ony júzege asyrý «Antares Platıným» JShS-niń bas ınjeneri Erkin Tájǵalıevke tapsyrylǵan. Ári ol ózender arnasyn keńeıtý jónindegi jobanyń avtory bolyp belgilendi.

Osy arada E.Tájǵalıev sý ınjenerııasy salasynda ájeptáýir tájirıbe jınaqtaǵan bilikti maman ekenin joqqa shyǵara almaımyz.  Ol qolǵa alǵan jobanyń paıdaly, tıimdi tus­tary mol ekenimen de kelisýge bolady. Munyń aldynda búgingi kóterilip otyrǵan máselege qatysty Aqtóbe oblystyq ákimdiginde ótkizilgen májiliste E.Táj­ǵalıev óńirdegi sý resýrs­taryna qa­tysty ınjenerlik jobalardyń kem­shin tustaryna toqtala kelip, 2017 jylǵy sý tasqyny taǵy da qaıtalansa, Qarǵaly men Aqtóbe sý qoımalaryna jınalǵan 700 mln tek­she metr sý qalaǵa apat ákelýi múmkin ekenin al­ǵa tartty.

Sonymen birge joba avtory osy májiliste sonaý jetpisinshi jyldary Qarǵaly men Elek ózenderine salynǵan kópirlerdiń ábden tozyǵy jetkenin, sondaı-aq oblys ortalyǵynda sýaǵar júrgizilmegenin aıtyp berdi. Bul oı-pikirlermen de kelisýge bolady. Áıtse de, óz salasyn jetik meńgergen osyndaı kásibı besaspap uıymdastyrýshynyń ózen arnalaryn keńeıtý jónindegi is-qımyldary qala turǵyndarynyń, sonyń ishindegi tabıǵat qorǵaýshylary men ekologtardyń, baý-baqsha koope­ratıvteri ókilderiniń tarapynan tolyq qoldaý tappaı otyr.

Aıtalyq ótken jyldary ózender arnasyn keńeıtý jobasy aıasynda jaǵalaýdaǵy kókke boı sozǵan záýlim báıterekterdiń orynsyz otalǵany, onyń ishinde Qyzyl kitapqa da kiretin aǵash túrleri de bar ekeni jergilikti turǵyndardyń narazylyǵy men ókpe-renishterin týǵyzdy. Ras, budan  úsh jyl burynǵy sý apatynan tıisti sabaq alynýy kerektigin eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Memleket tarapynan oblys ortalyǵy tóńiregindegi ózenderdiń arnasyn tazalaý men keńeıtýge qo­maqty qarajat bólingeni de aldyńǵy pikirimizdiń aıǵaǵy. Osy oraıda bó­lingen bıýdjet qarajatyn tıimdi jum­saý, bul iste ysyrapshyldyqqa jol bermeý qajettiligi de udaıy nazarda bolǵany jón. Sondyqtan bul turǵyda jobalaýshylar tasqyn sýdan aldyn ala qorǵaný men saqtaný delinetin birjaqty oıdyń jeteginde ketip, onyń salqyny tabıǵattyń tepe-teńdigi buzylýyna tıip jatsa, qalaısha qynjylmassyń.

Aıtalyq, 2017 jyldan keıin­gi kezeńde tutastaı respýblıka aýmaǵyn­daǵy ózender men sý aıdyndarynyń eki paıyzyn quraıtyn Aqtóbe ózenderinde sý mólsheri ájeptáýir azaıyp ketkeni turǵyndardyń alańdaýshylyǵyn týǵyzýda. Sóıtip birde kól, birde shól bolyp turatyn tabıǵattyń qy­ty­­myrlyǵynan ótken jyly qala ma­ńyndaǵy Sazdy, Peschanka jáne Butaq ózenderiniń arnasy múldem tartylyp, Elek pen Qarǵaly ózenderiniń túbindegi saıajaılar sýsyz qalyp otyr. Jer betindegi sýlar tartylǵan soń, jer astyndaǵy sýlar da azaıyp, keri sheginip barady. Osylaısha tabany tereńdetilgen ózender qurǵap, sýsyz qalyp jatsa qolǵa alynǵan jobadan ne úmit, ne qaıyr?!

Sonymen birge byltyr sý tap­shylyǵy zardabyn qatty tartqan Aqtóbe jurtshylyǵy bıyl da sondaı kórinistiń qaıtalanýyna kýáger bolatyn túri bar. Tek bıylǵy mamyr aıynyń jańbyrly bolǵany ǵana kúrdeli qubylystyń betin sál beri qaratqandaı kórinedi.

О́zender arnasyn keńeıtý jónin­degi jobaǵa qatysty ótken jyly 3 qylmystyq is qozǵalǵany da oılandyrmaı qoımaıdy. Sonyń ishinde sotta eki qylmystyq is qaralyp, merdigerlerge aıyppul tóleý jónindegi sheshim shyǵarylsa, qalǵan bir qylmystyq is áli kúnge deıin aıaqtalmaı keledi.

Aqtóbe ózenderin tazalaý men tereń­detýge jáne arnasyn keńeıtýge qa­tysty óńir jurt­shylyǵy arasynda túsinbestik pen daý-damaı týǵyzǵan máseleler Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligine de joldandy. О́tken jyly Aqtóbege kelgen saparynda mınıstr Maǵzum Myrzaǵalıev bul jobany taǵy da oı eleginen ótkizip, oǵan tıisti túzetýler men tolyqtyrýlar engizý qajettigin jáne osy is tolyq, naqty sheshimin tapqan kezge deıin jobany toqtattyra turý kerektigin aıtqan edi.

Mınıstr qoıǵan talaptar tolyq sheshimin tapty ma? Bıyl osy jobaǵa qatysty jumystar odan ári jalǵasa ma, joq pa? Oblys ákiminiń orynbasary Rýslan Hambarov jetekshilik etken májiliste osy saýaldarǵa aıqyn jaýaptar qaıtarylmaǵany, ózender arnasyn keńeıtý máselesine oraı taıǵa tańba basqandaı toqtam men baılam jasalmaǵany ókinishti-aq.

Endeshe, jan-jaqty oılastyrylmaı asyǵys jasalǵan jobanyń kemshin tustary jóninde ne aıtýǵa bolady? Bul jóninde qoǵamdyq pikir jobaǵa kim tapsyrys bergeni, onyń tehnıkalyq mindettemeleri qandaı ekeni turǵyndar úshin belgisiz kúıinde qalyp otyrǵanyna qaraı oıysa beredi. Jobaǵa jergilikti mamandardyń qatysýy jónindegi máselede de jarııalylyqtyń bolmaýy da keıbir túsinbestikterdiń oryn alýyna túrtki bolýda. Tabıǵatqa qatysy bar jobalar durys júrgizilmese, bul jaǵymsyz jaıt tutastaı ekojúıege nuqsan keltirýi áb­den múmkin. О́ıtkeni mundaı jaǵdaıda ózen ma­ńaıyn­da janýarlar men ósimdikter dúnıesi joıy­lyp ketpesine eshkim kepildik bere almaıdy. Sonda «toqal eshki múıiz suraımyn dep, qulaǵynan aıyrylypty» degenniń keri bolyp shyqpaı ma?

Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, tutas respýblıka aýmaǵyndaǵy ózen­derdiń 2 paıyzyn quraıtyn Aqtóbe ózenderiniń tek ózine tán ereksheligi bar ekeni de eleýli má­sele. Bul – onyń jerasty sý kóz­derimen jalǵasyp jat­­qany ári ózen arnalarynyń bu­laq kózderimen uda­ıy tolyǵa túse­tindigi. Osy jerasty sý resýrs­­tary salmaǵy jer qaıys­tyratyn aýyr teh­nı­kalardyń janshyp, taptaý nátı­jesinde jermen jeksen joıylyp, kómiletin bolsa, jobanyń «bir kem dúnıe» bolǵany da.

Oblys ákimdiginde ótkizilgen jıynda osyn­daı áttegen-aılardy alǵa tartqan Alǵa aýdanyndaǵy sharýa qojalyǵynyń jetek­shisi, óńirdegi fermerler qozǵalysynyń bel­di ókili Aleksandr Mandrykın osyndaı jaýap­syzdyqtyń kesirinen Peschanka jáne Butaq ózenderiniń boıynda onyń sýy tartylyp, tek balshyq qalǵanyn qynjyla jetkizdi. Ári ol mundaı jaǵdaıda ózen arnalaryn alyp býldozerlermen taptaýdy jalǵastyrý oń nátıje bere qoımaıtynyn málimdedi.

Qalaı degende de, Aqtóbe qalasy mańyndaǵy ózender arnasyn keńeıtý jobasy 2-3 jyl ótkenine qaramastan, bir júıege túspeı keledi. Atalǵan iste memleket qarajatyn tıimsiz paıdalaný oryn alǵany eshkimge de qupııa emes. Bul rette buǵan kim kináli dep saýal júgirtkennen góri, jobany ózgertý tıimdi bolatyny anyq.

AQTО́BE