Álemdi baılanystyratyn alań

Derek kózderine súıensek, Birikken Ult­tar Uıymy aıasynda 1948 jyly 9 maý­symda Halyqaralyq arhıvter keńe­si qurylyp, 2007 jyldan beri bul tarıhı kún «Halyqaralyq arhıvter kúni» retinde atap ótiledi. Búginde 190 el múshe bolyp tabylatyn halyqaralyq keńes álem arhıvteriniń tarıhı muraǵattaryn saqtaýǵa jáne paıdalanýǵa yqpal etedi, barlyq elderdiń arhıv isi arasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa súbeli úles qosyp keledi. Halyqaralyq uıym­nyń turaqty túrde shyǵyp turatyn «Archivum» jýrnaly bar, sonymen qatar halyqaralyq muraǵatshylar kongresi 4 jylda 1 ret ótip turady. Jylyna Ha­lyqaralyq arhıvter aptalyǵy ótkiziledi. «Bilim qoǵamynyń quqyqtary men múm­kindikterin keńeıtý» máselesi boıyn­sha 8-14 maýsym aralyǵynda is-sharalar ótkizýdi usynady. Mundaı aıtýly joba­lardyń biri retinde jaqynda Nur-Sul­tan qalasy memlekettik arhıvi uıym­dastyrǵan «Arhıvter men qoǵam: ýaqyt synaǵy» atty dóńgelek ústeldi atap ótý­ge bolady. Onlaın-jıynda Nur-Sul­tan qalasy Tilderdi damytý jáne arhıv isi basqarmasynyń basshysy, peda­gogıka ǵylymdarynyń doktory Tileý­ǵalı Qyshqashbaev arhıv ujymyn, tarıhshy-ǵalymdardy Halyqaralyq arhıvter kúni­men quttyqtap, elorda arhıviniń ǵyly­mı jáne ǵylymı-teh­nıkalyq qyzmet sýbek­tisi retinde akkre­dıttelgenin atap ótti.

Nur-Sultan qalasy memlekettik ar­hıviniń dırektory Meıram Bektembaev qala ákimdigi, Tilderdi damytý jáne arhıv isi basqarmasy qoldaýymen atqa­rylyp jatqan jumystar týraly, asta­nadaǵy tarıhshy- ǵalymdardyń qaty­sýymen Arhıv janynan Ǵylymı-ádistemelik keńes qu­ryl­ǵanyn baıandaı kelip: «Elorda ar­hıviniń strategııalyq josparyna sáıkes ótken jyldan beri 3 mıllıon paraq qujat sıfrlandy, asa qundy qujattar tizimi Arhıv saıtynda jarııalandy. 2019 jyldyń tamyzynan beri aqyly qyz­met kórsetý túrleri de engizile bas­­tady, túsken qarjy qyz­metkerlerdiń áleý­mettik turmysyn kóterýge, qosymsha syıaqy belgileýge, ma­mandardyń kásibı biliktiligin kóterýge, qajetti quryl­ǵy­­lar­dy satyp alýǵa jumsalyp otyr. La­tyn, arab áripterimen jazylǵan qujat­tar­dy jaryqqa shyǵarý da josparda bar», dedi.

Dóńgelek ústelge arhıv mamandarymen qatar Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń, Memleket tarıhy ınstıtýtynyń, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-diń, S.Seıfýllın atyn­daǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıver­sıtetiniń ǵalymdary qatysyp, usynys-pikirlerimen bólisti. Mamandar qoǵamdyq sanany jańǵyrtýdaǵy arhıvterdiń róli, arhıv qujattarynyń saqtalýy men olar­ǵa qoljetimdilik máseleleri, sala maman­darynyń zamanaýı talaptarǵa ázirligi, qujattardy sıfrlandyrý táji­rıbeleri týraly oı qozǵady.

Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty Dúnıe júzi tarıhy bóliminiń meńgerýshisi Gúljaýhar Kókebaeva: «Taqyrypty zertteý kezinde týyndaıtyn birinshi másele – belgisiz mer­zimge asa qupııa túrde saqtalǵan ar­hıv­tik materıaldarǵa ǵalymdardyń qoly jete bermeıdi. Mysaly, sheteldik táji­rı­bede bular ońaı sheshilgen. Belgili bir ýaqyt ótkennen keıin (30 jyl) qupııa qu­jattardy zerttep, ǵylymı aınalymǵa en­gizý úshin bári tolyqtaı kópshilik nazaryna usynylady. Al bizde bul másele áli de sheshilmegen.

Ekinshiden, arhıv derekterin jarııa­laýǵa qatysty zańnamany qaıta qaras­tyrýymyz qajet. Nege deseńiz, keıbir zertteýshiler arhıv derekterin basqa maq­sattarǵa paıdalanady jáne sol arqyly belgili bir tarıhı derekterdiń bur­mala­nyp ketýi ǵajap emes.

Úshinshiden, arhıv materıaldaryn jeke jınaq etip basyp shyǵarý nazardan tys qalmaýǵa tıis. Mundaı quqyq jeke adamdarǵa emes, arhıvter men iri ǵylymı ortalyqtarǵa ǵana tıesili bolýy kerek.

Tórtinshiden, arhıv qoryn sıfr­lan­­dyrý máselesine kóńil bólgenimiz abzal. Arhıv muralarynyń saqtalýy jáne atalǵan baılyqty keıingi urpaqqa jet­kizýine baılanysty jumystyń bul túri óte qajet jáne eń bastysy, ony arnaıy bilikti mamandar, arhıv mamandary júzege asyrýy kerek» dese, tarıh ǵylymdary­nyń doktory, S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń professory Ǵalııa Alpyspaeva áleýmettik jadty saqtaýdaǵy arhıvtiń róline toq­taldy. Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, Memleket tarıhy ınstıtýtynyń je­tekshi qyzmetkeri Qanat Eńsenov táýelsiz elimizdiń tarıhyna qatysty Ulttyq arhıv derekterine sholý jasap, arhıv materıaldary týraly áńgimeledi.

Tarıh ǵylymdarynyń doktory, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-diń pro­fes­sory Gúlnár Tóleýǵazyqyzy atalǵan oqý ornynyń tarıh fakýlteti men Nur-Sultan qalasy memlekettik arhıviniń ortaq is-táji­rıbesi týraly oılarymen bólisti. Ǵalym kásibı biliktilikti arttyrý maq­sa­tynda jyl saıyn stýdentter qala­lyq arhıvtiń tájirıbesinen ótetinin, mundaı bastamalar oń nátıjesin kórsete bastaǵanyn aıtyp, ótken jy­ly arhıv mamandarymen birlesip «Tarıh jáne arhıvtaný» mamandyǵy boıyn­sha «Bilim berý baǵdarlamasy» jasalǵanyn, alaıda mamandar daıarlaý baǵyty boıynsha «Tarıh» mamandyǵy «Gýmanıtarlyq ǵylymdarǵa», «Arhıv isi» mamandyǵy «Áleýmettik ǵy­lymdarǵa» qa­raı­tyn­dyqtan biraz qıyn­dyqtar týyn­daǵanyn alǵa tartty. «Arhıv isi» ma­mandyǵy boıynsha mamandar daıar­laý jobasyna memlekettik organdar tarapynan qoldaý kórsetilse, degen usynyn jetkizdi.

Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń bólim meń­gerýshisi Sábıt Shildebaı arhıv isin basqarý deńgeıin kóterýdi, elimiz­degi arhıvter júıesin basqarý úshin Úkimetke nemese Prezıdent apparatyna qarasty «Qazarhıv» basqarmasyn qurý qajettiligin sóz etti. «Arhıvterdiń ǵy­lymı jarııalaý bólimderiniń jumysyn jandandyrý qajet, zertteýler úshin mańyzdy qujattardy basyp shyǵarý jumystarynyń mańyzdylyǵyna mán berilse, Prezıdent arhıvindegi Ortalyq partııa komıtetiniń qujattaryn, Orta­lyq memlekettik arhıvtegi Ortalyq atqarý komıtetiniń, halyq komıssarlar keńesiniń qujattaryn jınaqtap shyǵaratyn ýaqyt jetti. Ákimshilik-aýmaqtyq bólinis anyq­tamalyqtary tarıhshylar úshin asa qa­jet, arhıv jumysynda osy jaǵy basa eskerilse, sebebi jekelegen tulǵalardyń týyp-ósken jeriniń ataýyn anyqtaý qıyndyq týdyrady. Elimiz arhıvterindegi tarıhı sana men memlekettik ıdeologııany qalyptastyrýǵa yqpal etetin zert­teý jumystaryn júrgizý kerek. Osyn­daı jumystar ult tarıhyn ǵylymı ta­ný­dyń jańa belesine jol ashady, arhıv qujattaryn sıfrlandyrýdyń jańa úl­gisi qujattardy jarııalaý, ǵylymı aına­lymǵa engizý jolymen jasalady» – dep áriptesterine oı saldy.

Almaty qalasy memlekettik arhı­vi­niń dırektory Abzal Botanov arhıv sa­lasyndaǵy ózekti máselelerdi alǵa tartsa, Nur-Sultan qalasy memlekettik arhıvi Ǵylymı-zertteý bóliminiń basshysy Ǵazıza Isahan qala arhıviniń jumys tájirıbesi tóńireginde oı órbitip, salanyń qazirgi ahýalyna toqtaldy.

Qalalyq memlekettik arhıv mamandary tarıhshy-ǵalymdarmen aldaǵy ýaqytta da tyǵyz baılanysta jumys isteýge múddeli ekendikterin jetkizdi. Bul baǵytta júzege asyrylyp jatqan is-sharalar az emes. Sala mamandarynyń má­limetine súıensek, munda qanshama tarıhı sabaqtar, vebınar men qujattyq kórmeler, semınarlar ótken.

– Tótenshe jaǵdaı jurtqa sıfrlan­dyrýdyń qanshalyqty mańyzdy eke­ninin uqtyrdy, – deıdi kásibı maman. – Jańa tehnologııalar arhıv zert­teýshilerine qyzmet kórsetýdiń quralyna aınala bastady, búginde ár óńirdegi arhıvterdiń óz veb-saıty bar. Ol arqyly úıińizde otyryp-aq saıt kómegimen arhıvten kez kelgen aqparatqa qol jet­kizýge múmkindigińiz bar. Tipti beıne­konferensııalarǵa, arnaıy taqy­ryptyq forýmdarǵa qatysa alasyz. Arhıv­tiń aqparattyq resýrstaryna qol jetkizýge, elektrondy tizimdemeler, jekelegen qujattardyń elektrondy nus­qasyn alýǵa, arhıvte ótkizilgen is-sharalar týraly, Halyqaralyq arhıv qaýymdastyǵymen yntymaqtastyq baılanysty damytý týraly aqparattardy alýǵa bolady.

Qazirgi ýaqytta barlyq memlekettik ar­hıvter men arnaıy arhıvter áleý­­met­tik-quqyqtyq sıpattaǵy sura­nystardy «Elektrondy úkimet» portaly arqyly jet­­kize alady, jekelegen taqyryptyq, ge­­­nealogııalyq suranystar da onlaın túr­de qoljetimdi. Mysaly, Nur-Sultan qalasynyń memlekettik arhıvine ótken jy­ly ákimshilik-quqyq­tyq sıpattaǵy 10 331 suranys kelip tússe, bıyl, qazirge deıin      3 myńǵa jýyq suranys qabyldanǵan.

Dóńgelek ústelge qatysýshylar sondaı-aq keleshekte arhıv mamandaryn daıarlaý, sala qyzmetkerleriniń jalaqysyn kóterý, ǵylymı-zertteý jumystaryn jandandyrý, ǵylymı jumystarǵa tarıhshy-ǵalymdardy tartý, arhıv qujattaryn qupııasyzdandyrý, jańa aqparattyq tehnologııalardy meńgerý, sıfrly dáýirde qujat jasaýshylar men aqparattyq tehnologııa ındýstrııasy ókilderimen ózara tyǵyz qarym-qatynasta jumys isteý, onlaın-rejimde aqparatty paıdalaný kezinde kıberkeńistiktegi qaýipsizdik qa­teriniń aldyn alý sııaqty mańyzdy jaıt­tarǵa mán berdi.