Tanym • 26 Maýsym, 2020

Úshqońyrdan samǵaǵan suńqar

14 ret kórsetildi

Men ǵana emes, búkil álem Elbasynyń týǵan jerin kórgisi keledi. Onyń ósken ortasyn, oqyǵan mektebin, bilim kógine, tirshilik nárine umtylysyn bilýge qushtar. Bul maqsat meni de talaptandyryp, Qarataýdan Alataýǵa attanys jasatty.

Osy barǵanda budan on-on bes jyl buryn barǵan Qaskeleńdi tanymaı qaldym. О́sip, órkendepti. Jol boıy jasyl jelekpen kómkerilgen, jaǵalaı bazar da, oǵan kóz salǵan nazar da bar.

Bul jerde Qarasaıdaı batyr

shyqqan,

Talqandap jońǵarlardyń

 týyn jyqqan.

Elbasy da týylǵan

osy jerde,

О́ser eldiń muń-muqtaj

janyn uqqan,

dep jergilikti aqyn jyrlaǵan­daı, bul ólkeniń jóni bólek. Bul ólke Elbasynyń kindik qany tamǵan tarıhı meken.

Aýdan ortalyǵy jaǵalaı ásem ǵımaratqa toly. Birinen-biri ótedi, sáýlet óneriniń neshe atasyn ańǵarasyń. Osyndaı óskeleń ómirdi kórgen saıyn kókeıge keleli oı uıalaıdy. Álemdegi eń iri derjava – Keńes Odaǵy jasaı almaǵan, shyndyǵyn aıtqanda, jasamaǵan jaqsylyqtardy qys­qa ýaqytta Qazaqstan jasap, jer júzin moıyndatyp otyr­ǵanyna súısinesiń.

Munda halyq tyǵyz orna­lasqan. Esime sheshemniń sózi túse ketti. Adam sýly, nýly jer­­di taýyp, sonda turaqtaıdy deı­tin. Sol sóz ras eken. Orys ta, túrik te, dúngen de, uıǵyr da, belorýs ta, ýkraın da osynda. Elbasynyń ádil saıasaty olardyń ulttyq kundylyqtaryn saqtaýǵa, tili men dilin erkin qoldanýǵa úlken múmkindik berdi. Olar osy ystyq kushaqqa, ymyraly yntymaqqa, elimiz ustanǵan ulttar birligi baǵytyndaǵy baıandy isterdi joǵary sanaıdy.

Erterekte osy ólkege syrttan kóship kelgen Stepa Pehlevanıdı degen grýzın aqsaqaly balasynyń atyn Jambyl Jabaevtyń qur­metine Jambylı dep qoıypty. Stepa óler shaǵynda ulyn qasyna shaqyryp alyp:

– Balam, ómirde eki nárseni este usta. Biri, Qudaıyń júre­gińde bolsyn. Ol seni jaratty. Ekinshisi, qazaq degen uly ha­lyqty qurmette. Biz kıerge kıim, isherge as tappaı kelgende, qazaqtar óz jaǵdaıy da máz emes bola tura bizdi baýyryna basyp, aýzyndaǵy asyn jyryp berdi. Mundaı janashyrlyq tanytqan halyqty álemdi kezip tappaısyń. Balam, ómir men ólimniń arasy bir-aq, attam. Men tynysh jatsyn deseń, aıtqan sózderimdi aıaqqa taptama. Osydan bir jeriń kem bolmaıdy, kaıta mereıiń ósedi, – depti.

О́lkeniń tarıhyn tereńinen tolǵap kórsek, XVIII ǵasyrdyń alǵashqy shıreginde Qaldan Seren bastaǵan jońǵar basqyn­shylaryna qarsy qazaq batyr­­lary Qarakereı Qabanbaı, Qanjy­ǵaly Bógenbaı, Shapyrash­ty Naýryzbaı qol bastap, ólkeni jońǵardan azat etti. Ásirese, Naý­­ryzbaı batyr qalmaq noıany Qasgelen men Shamalhandy jekpe-jekte óltiredi.

Bertinde Qoqan handyǵy kezin­de «Taýshúbek» áskerı bekini­si qurylady. Keıin Jetisý general-gýbernatory E.H.Gasford bekinisti qoqandyqtardan azat etip, onyń atyn «Lıýbovınskoe» dep ózgertipti. Munda Keńes ókimetiniń alǵashqy jyldary saýat ashý mektebi ashylyp, sabaq orys tilinde júrgizilipti. 1901 jyly Lıýbovınskoe stanısasy Qaskeleń ataýyn ıelense, 1928 jyly qazan aıynda Qaskeleń aýdany qurylady. Aýdan ortalyǵy 1963 jyly qala mártebesin alady. 1998 jyly aýdan Prezıdent N.Nazarbaevtyń Jarlyǵymen Qarasaı aýdany ataldy.

Elbasynyń týǵan jeri Úsh­qońyr jaılaýy osy aýdan jerinde. Nursultan Ábishuly ózi ósken Úshqońyr jaılaýyna arnap keremet án shyǵarǵan. Án shabytpen sheber sýrettelip, per­zenttik peıil tyń saǵy­nyshpen órilgen. Halyq ony yqylaspen qabyldady.

Sol sezim syry bizdi Úsh­qo­ńyr­­dyń etegine apardy. Kók­temgi kókmaısa, aspanmen ta­las­­qan zańǵar bıik, beımálim tyl­symǵa toly jartastar, qar sýy­nan qomaqty kólge aınalǵan aı­dyn­dar Úshqońyrdyń márte­besine mereı qosyp tur. Sulýlyq dese osyny aıt, kóz toımaıtyn keremet.

Úshqońyr – Elbasynyń ata qonysy. Jaz jaılaýda bıe saýyp, qymyz iship, qylquıryq, qa­mys qulaq janýardyń qasıe­tin sezingen saıaly orny. Jaı­laýdyń janǵa shıpa aýasy adamnyń da ańsaryn ashyp ra­qatqa bóleıdi. Sony sezinip tu­ryp, Elbasynyń bıigi tekten tek emestigin uǵynasyz. О́ıtkeni atam qazaq «Taý balasy taýǵa qarap ósedi» dep beker aıtpaǵan.

Taýdyń bergi beti – Shamalǵan aýyly. Bul aýyl Elbasynyń zamandastarymen taı-qulyndaı tebisip ósken jeri. Búginde za­manǵa laıyq kelbetke enip, turǵyndardyń qala ómirimen qatarlas tirshiligi tebindep tur. Shirkin-aı, aýyl degen osyndaı bolsyn deıtindeı mańyzǵa ıe. Munda birneshe ult ókili bar. Bir úıdiń balasyndaı berekesin berik ustap, ýaqyttyń kóshinen kem túspeı eńbek etken aýyl adamdary Elbasymen maqtanady, aralarynan Tuńǵysh Prezıdent shyqqanyn aıtýdan jalyqpaıdy.

Shamalǵan 1918 jyly qury­lypty. Quramynda Eńbekshi, Qumaral, Aıqym, Úshterek, Saýyn­shy aýyldary bar. Bir tańdanarlyǵy, aýylda birde-bir jumyssyz joq. Mine, osyn­daı úlgili aýyl úrdisin respýb­lıkanyń barlyq aımaǵy alsa quba-qup bolar edi.

Áriptesim, belgili jýrnalıst, Qarasaı aýdandyq «Zaman jarshysy» gazetiniń bas redaktory О́.Qubıev Elbasynyń balalyq shaǵy týraly keń maǵlumat berdi. Jetpis jeti jyldyq tarıhy bar gazet eki tilde jaryqqa shyǵady, aýdannyń jańalyqtar aınasy. Sarǵaıǵan gazet tigindileri Qarasaı aýdanynyń ótkeni men búginin aına-qatesiz bildire­tin tiri kýáger dese jarasady. Osy­ǵan dálel oqıǵaǵa keziktik. Ke­shegi oqý­shy Nursultan gazetpen ty­ǵyz baılanysta bolǵan eken. Iаǵnı komsomol belsendisi ári ozat oqýshy Nursultan Nazar­baev gazettiń shtattan tys til­shisi re­­tinde mektep ómiri, qoǵam­dyq jumystar jaıynda jazǵan m­a­qa­­lalary keleshekke umtylǵan ke­­mel oılylyǵyn birden tanytty.

Mysaly, aýdandyq «Kommý­nızm nury» gazetiniń 1958 jyl­ǵy 19 naýryz kúngi sanynda ja­rııa­lanǵan 10 synyp oqýshysy N.Nazarbaevtyń «Onyń qýa­nyshy» atty maqalasy men gazettiń 16 naýryz kúngi sanynda jaryq kórgen «Qytaıdan hat» atty tarıhı jazbasynda kórshi eldiń Sychýan provınsııasy Szy-gýn qalasy 5-shi orta mekteptiń jas ustazy Chjoý Baı Sıaoǵa sol tusta Qaskeleńdegi Abaı atyn­daǵy orta mektep oqýshysy Nur­sultan Nazarbaevtyń jazǵan haty jarııalanypty. Osyǵan qarap-aq Elbasynyń bala kezden bastap qoǵamdyq jumysqa belsene aralasyp, týǵan jeri Úshqońyrdan samǵaǵan suńqardaı qııaǵa qanat qaqqan kemel tulǵa ekenin ańǵaramyz.

 

О́lmeshan BOLATBEK,

qoǵam qaıratkeri,

«Qurmet» ordeniniń ıegeri

Sońǵy jańalyqtar

Almaty mańynda jer silkindi

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar