Qoǵam • 30 Maýsym, 2020

Ata-tegimizdi qazaqı jazý – patrıotızm nyshany

350 ret kórsetildi

«Ov», «ev», «ın»-derdi birinshi alyp tastaǵandar aty men teginiń aıtýǵa ıkemdi, arab ne parsy ataqty ǵulamalarynyń attaryna úndestigi bolatyn. Al ondaı úndestigi joqtar ne istemek? Biren-saran ataqty otandastarymyzdan basqalarynyń aty-jónderi baıaǵy qaz qalpynda qala berdi. «Qazirgi qazaq famılııalary eki túrli tulǵada kezdesedi. Onyń basym kópshiligi orys tilindegi famılııalyq jurnaqtar (-ov,-ev,-ova,-eva,-ın,-ına) arqyly jazylyp qalyptasqan. Al ekinshi túri uly sóziniń qosylýy arqyly jasalǵan. Bul óte ónimsiz tásil. О́ıtkeni «uly» sózi arqyly jasalǵan famılııalar, birinshiden, óte sanaýly, tym sırek kezdesetin bolsa, ekinshiden, olar formasy jaǵynan famılııadan góri áke atyna beıim turady. Sondyqtan bular «jartylaı» famılııa qyzmetin atqarady» (Telqoja Januzaqov. Qazaq esimderiniń tarıhy(Lıngvıstıkalyq jáne tarıhı-etnografııalyq taldaý), «Ǵylym» baspasy, Almaty, 1971, 97-bet).

Qalyń jurt úshin ata-teginiń jazylýyn «bodandyq shartty tańbadan» arylýǵa baǵyttalǵan talpyný – ózgertý jappaı úrdis, úlken naýqanǵa aınalmaýy, ókinishke qaraı, «betkeustar» úlginiń bolmaǵandyǵy – otanshyl azamattarymyzdyń qol-aıaqtaryn baılaǵany aıan. О́ıtkeni bul qubylys «birtektes» júıelengen zańdylyqqa baǵyndyrylmady. Bireýler ákesiniń esiminen keıin «uly», «tegi» degen tirkesterdi qosyp jazdy, al basqalary eshteńe qospaı «ın», «ev», «ov»-tardy alyp tastap kelte kúıinde qaldyrdy. Ata-tegin «ov,», «ev», ın» -syz qaldyrǵandar óz esimi men ákesiniń atyn aıyrý, áıel ne er azamatty ajyratý jóninde qıyndyqtar týdyrdy. Qalyń el daǵdarysta qaldy. Birjaqty, qaı ult ekenin atoılatyp turatyn armıandardyń (mysaly, Gasparıan, Ishtoıan, Karapetıan), nemese grýzınderdiń (Gogaberıdze, Ivanıshvılı, Kavtaradze) famılııalarynyń nusqasyndaı, qazaqı tegimizdi birden aıdan aıqyn anyqtatatyn birinshi belgi retinde ata-tegimizdiń ataýyna qosylatyn jalǵastyń tabylmaǵany namysqa uryp tur. Sany az bolsa da, dúnıe júzine keń taraǵan armıan halqynyń túlekteri: «Nas malo, no my armıane» (biz azbyz, biraq biz armıanbyz) dep ózderin maqtan tutatyndarynyń bir sebebi, bastary ár elde bytyrap júrse de, «ıan» jalǵasy olardy berik tutastyryp turǵanyna kúmán keltirýge bolmaıdy. Olar qaıda júrse de, ne qıly qıyndyqtardy kórse de bir-birin taýyp alýǵa túngi teńizdegi áýdem jerden kórinetin munarasham tárizdi «parol» (shartty belgisi) – osy «ıan» jurnaǵy bolatyny sóz joq. Al bizder úshin, bul turǵyda kútken úmitter beker bolǵany ókinishti. Biraq qazaqtyń basyn toǵystyratyn belgi retinde ata-tegin birqalypta, birtektilik tásilimen jazý aýadaı qajet bolyp turǵany aıqyn. Atalǵan qıyndyqtardan arylyp, qazaqılyǵymyz nyǵyzdalyp, ǵasyrlar boıy jalǵasyn tabatyn ata-babasynyń tegi (famılııasy) jáne ákesiniń de atyn saqtaý úshin mynadaı úlgi jón bolar degen oıdamyn: mysaly, Asqar Sársenuly Jumabaıtegi. Bul tásil bas­ty qoıylatyn: «Kimnen jaraldyń? Kimnen taraldyń? Ata-tegiń kim?» – degen suraqtarǵa qysqasha da tııanaqty jaýap berip tur. Orystyń famılııalaryndaǵy Ivan-«ov», Sereg-«ın», Kısel-«ev» – jalǵastar da osyndaı suraqtardan (cheı býdesh? – kimnensiń, qaıdansyń?) jaýap retinde týyndaǵan. Atalǵan tásildiń basqa da utymdy tustaryn bylaı qoıǵanda, kim de kim ardaqty, eldiń qurmetine bólengen, halyqtyń aýzynan túspeıtin ata-babasynyń aty (famılııasy) qalys qalmaıdy. Eń bastysy – qazaqılyǵymyzdy aıdaı aıqyndap turǵan bul tásil – ońaı da ıkemdi, eshkimniń artyq basy da qatpaıdy: jón-josyqsyz amaldardan da arylamyz. Osy jol patrıotızmdi shynaıy shyńdatatyndyǵy, ana tilimizge de bet buratyndardy arttyratyndyǵy daýsyz. Árıne bul usynysqa qarsy bolatyndardyń tabylatynyna kúmánim joq. Biraq ne jańalyq bolsyn ýaqyt óte, qalyptasa kele, úırenshikti bolyp ketetinin tarıhı kóp mysaldar aıǵaqtaıdy. Uly Abaı aıtqandaı qazaq: «...dúnıede eshbir qyzyqty nárse bar dep oılamaıdy, oılasa da buryla almaıdy, sóz aıtsań, túgel tyńdap tura almaıdy, ne kóńili, ne kózi alańdap turady» (Abaı. Qara sóz. Poemalar., El, Almaty, 1993, 111 bet). Árıne kóregen aqyn aıtqan zamannan da bir ǵasyr ótti. Syrt dúnıe ǵalamat ózgerdi, al sanamyz ózgerip, jetildi me?!

Osy usynysymdy til mamandary men qalyń qazaq jurttyń talqysyna usynǵandy jón kórip otyrmyn.

Ne degende, atalmysh tyǵyryqtan ońtaıly shyǵýymyz abzal, aǵaıyn.

 

Naqypbek SÁDÝAQASOV,

zańger-pýblısıst

 

Sońǵy jańalyqtar

Uqsas jańalyqtar