Ádebıet • 30 Maýsym, 2020

Tynyshtyq (tórttaǵan)

41 ret kórsetildi

Alkman

Sıseronnyń «Gomerge deıin de aqyndar bolǵan» deıtinindeı, adamzat balasyna til bitkeli aıtylmaǵan sóz, jazý bitkeli tańbalanbaǵan oı joqtyń qasy. Bári de aıtylǵan. Biraq kim qalaı aıta aldy?! Sonymen ne aıtqysy keldi? Másele osynda sekildi.

 

Dúrııa dúnıede aqyndyq óneri úshin quldyqtan bosaǵan jalǵyz adam Alkman shyǵar. Osydan jıyrma jeti ǵasyr buryn Spartaǵa kelgen ejelgi grek Alkmannyń tańǵajaıyp lırık retinde dańqy shyqty. Tipti keıin ol ellındik Aleksandrııanyń dańqty Toǵyz lırıginiń sanatyna qosyldy. Aqynnyń Olımp qudaılaryna jazǵan gımnderinen bólek, sanaýly lırıkalyq óleńderi bizge jetti. Sol Toǵyz lırıktiń kóbiniń óleńi úzilip-julynyp, ǵasyrlar qursaýynan bosaı almaǵanyn eskersek, munyń ózi az olja emes. Sol óleńderiniń arasynda «Noktıýrni» bizge erekshe tanys. Onyń tanys bolar sebebi, osy óleńniń jańǵyryǵy Abaı jyrynda kezdesýi.

Spıat vershıny vysokıe gor ı bezdn provaly, Spıat ýtesy ı ýshelıa, Zmeı, skolko ıh chernaıa vseh zemlıa nı kormıt, Gýstye roı pchel, zverı gor vysokıh I chýdısha v bagrovoı glýbıne morskoı. Sladko spıt ı plemıa –  Bystroletaıýshıh ptıs... (V. V. Veresaev aýdarmasy)

Oqyrmannyń oıyna birden Abaıdyń «Qarańǵy túnde taý qalǵyp» óleńi túsedi. Biraq Abaı bul tárjima óleńdi Alkmannan emes, Geteden aýdardy. Gete bolsa óz kezeginde Alkmannan tikeleı aýdarma jasamaı, sonyń áserimen jazǵanyn jaqsy bilesiz.

Alkmannyń ómiri jaıly tolyq málimet bolmaǵanymen, quldyqta ómirge kelip, sol qamytty qalyń jurttyń ishinen qaraıyp basy kóringenshe arqalap júrgenin eskersek, onyń saltanatty ǵumyrdy saldyqpen keshire almaǵanyn ańǵaramyz. Alkmannyń tynyshtyq kartınasy – óziniń jany qalaǵan tynyshtyqty, azattyq pen erkindikti ańsaý jyry. Alkman túni – tabıǵattyń, Jer-ananyń adam men haıýannan, ushqan qus pen jybyrlaǵan qurttan da azattyq alyp, bir sátke bolsa da tynyǵýy. Osynyń bárin Jer-ana qalaı asyraıdy degen qaıǵy da bar. Aqyn da tabıǵat sekildi bir mezetke bolsa da bárinen azat bolǵysy keledi. Eń ǵajaby, dál osy kóńil kúı Getede bar, odan Lermontovqa ótip, aqyry Abaıǵa jetedi. Osy motıv bárinen seziledi.

Erekshe eskere keter bir jaıt, Alkman ózine aqyndyq óner «qurqyldaǵan shilden» qonǵanyn aıtady. Ańyz boıynsha, grek shili Olımp shyńynda týyp, keıin basqa taýlarǵa taraǵan eken.

 

Gete

Geteniń otanynda, Ilmenaý qalasynan Kıkelhan taýyna deıin «Klassıkter joly» dep atalatyn jol bar eken. Ol – Gete soqpaǵy. Gete soqpaǵy Kıkelhan taýyndaǵy Gete úıine alyp barady. Osy taýdyń shyńyn Gete Sharlotta fon Shteınge jazǵan hatynda «Alektrıýogallonaks» dep ataıdy. Ol grek tilinde «átesh» degen maǵyna beredi eken. Osyny aıta otyryp, «qalanyń kirinen, abyr-sabyrdan, aryz ben ótinishten, bolmas bos áýreden» qashyp kelip, osynda túnegenin jazady.

Osy 1780 jyldyń 6 qyrkúıeginde Gete sol taýdaǵy úıdiń qabyrǵasyna «Jıhankezdiń túngi jyry» degen óleńin qashap jazǵanyn bilesiz. Geteniń túpnusqasynda «ormandaǵy qustar da únsiz» degen jol bar. Biraq osy jol – osy qus Lermontovta jáne Abaıda joǵalyp ketedi. Nege?

Gete sol Kıkelhandaǵy ańshy úıinde: «Búgin men óz ómirim men adamdyq qasıetimdi jem izdep júrip sýǵa kúmp ete qalǵan qusqa uqsattym. Onyń sýǵa batyp bara jatqanyn baıqaǵan qudaılar qanatyn júzbeqanatqa aınaldyryp jiberedi. Biraq sol balyqqa aınalǵan qus osy ortaǵa nege birden beıimdelip kete almaǵanyn túsine bermes» dep jazady.

Sondaı-aq Gete óziniń «Jyrshy» degen óleńinde «Men butaqqa qonǵan qustaı án salam» dep jazady. Gete úshin bul qus – onyń shyǵarmashylyq genıi, daryny. Sheneýnik Gete, Eýropany sharlap, aqyr sońynda Kıkelhan taýyna tekserispen kelip, túnegen sátte, taýdaǵy tynyshtyq onyń júregindegi poezııany, shyǵarmashylyq qusyn qaıta oıatqandaı kúı keshedi. Sodan baryp, óziniń sol qusty saıasat toǵanyna tunshyqtyryp júrgenin sezinedi. Alkmannyń tynyshtyq kartınasyn ańshy úıiniń qabyrǵasyna qara qalammen qaıta salady. Getege tán órnekpen. Osy qustyń qyzmettiń qalyń ormanynda únsiz qalýy aqynnyń janyn aýyrtady. Onyń tynyshtyǵy – janynyń mazasyz kúıi, alasapyran, alasurýy. Ishki bitpes maıdany. Keıin Genrıh Geıneniń «Alyp aqyn ergejeıli elde mınıstr boldy... Eger ol óziniń osy tynyshtyq kúıin buzyp, tik turǵysy kelgen bolsa, memlekettiń shatyryn qaýsatar edi» deýi de Geteniń ishki kúresi jaıynan kóp habar beredi.

 

Lermontov

Kavkazda, Beshtaýda Lermontovtyń dýelge túsip, mertikken ám amanatyn tapsyrǵan jerine tastan belgi qoıylǵan. Sol belgini tórt jaǵynan qorshap tórt tas kúshigen otyr. Tórt kúshigenniń nege qoıylǵany jaıly ańyz kóp bolǵanymen, naqty sebebin eshkim bilmeıdi. Jemtik izdegen jyrtqysh qustar aqyn rýhyn qorshap otyrǵandaı. Tórteýi tórt jaqqa qarap tur. Qaraýǵa beti shydamastaı.

1840 jyly Lermontov «Jıhankezdiń túngi jyrynyń» ekinshi óleńin aýdarady. Bul jaıly A.Strýgovshıkov osy jyldyń qarashasynda Sollogýbtyń úıinde aqynmen kezdesip, sol jerde bir paraq qaǵazǵa jazyp bergenin aıtady. Bul ýaqyt Lermontov ómiriniń eń bir kúrdeli kezeńi edi. E de Barantpen atyspaq bolyp, sol úshin tutqyndalyp, úsh aıǵa qamamaq bolyp, artynsha sot ony Nıkolaı patshanyń sheshimimen Kavkazdaǵy soǵysqa attandyryp jiberdi. Ol jaqta aqyn óziniń ajalyn Martynov beınesinde jolyqtyrady. 1941 jyly dýelde keýdesin tesip ótken oq – ólim habarshysy boldy. Alasurǵan aqyn Gete óleńin aýdarǵanda óziniń aqyrǵy tynyshtyǵyn izdegen sekildi. Joıqyn qýat janyn qoıarǵa jer tapqyzbaǵandaı. Lermontovtyń «Ańsar» degen óleńi bar. Sol óleńde «men nege qus bolmadym, aspandy meken etken erkindik perzenti» deıdi. Solaı bola tura, tynyshtyq kartınasyna erkindik perzentiniń beınesin qospaıdy. Ol kartına Lermontov úshin jolaýshynyń aqyrǵy saparynyń sýretindeı boldy. Lermontov tynyshtyǵy – ólim kúıin seziný. Al óleń – erkindik qusy, ol kúshigender qorshaýynda qalmaıdy.

 

Abaı

Abaıdyń bul óleńdi aýdarǵan ýaqyty ómiriniń alasapyran kezeńi. Úzikbaı Bóribaevtyń Abaıdyń ústinen jazǵan jalǵan aryzy, Semeı ulyqtarynyń tergeý isi, onyń toǵyz jylǵa sozylyp, aqyry Úzikbaıdyń aıybyn moıyndaýy, Abaıdy aqtap 700 adamnyń kýálik berýi, bolystyqqa saılanýy, tótenshe sezde tóbe bı bolýy, inisi Ospannyń dúnıe salýy. Osy bir júz jylǵa tatyrlyq on jyldyń aınalasy Abaıdy ábden qajytqanyn, tıtyqtatqanyn ańǵaramyz.

Mine, osy tusta «Qarańǵy túnde taý qalǵyp...» óleńi de jazyldy. Abaısha jazyldy. Alkmannyń bostan bolmaı, boryshty bolýy, Geteniń memleket qyzmetine ózin shynjyrlap baılaýy, Lermontovtyń jan azaby – qaraly, azaly kúıi Abaıǵa jat boldy ma? Joq. Abaı sonyń bárin óz júreginen ótkizdi. О́z basymen, taǵdyrymen keshti. Abaıdyń «silkine almaıtyn japyraǵy», «shań shyǵarmaıtyn joly» maýjyraǵan tabıǵattyń tynyshtyq kúıi emes qoı, óziniń baılanýy. Bárine. Sabyrdan ózge súıeneri joq. Al óńge dúnıe – totyqus tústengen.

Sońǵy jańalyqtar

Atyraý oblysynda kólik jarylyp ketti

Aımaqtar • Búgin, 16:55

Qashyqtan oqyp, til úıren!

Bilim • Búgin, 16:25

Aqtaýǵa reseıden 9 dáriger kómekke keldi

Koronavırýs • Búgin, 14:55

Álemdik ekonomıka úlken qaryzǵa batty

Ekonomıka • Búgin, 14:35

Atyraýda jazǵy dámhana órtendi

Aımaqtar • Búgin, 13:05

Atyraýda blok-posttar qoıylmaıtyn boldy

Aımaqtar • Búgin, 12:45

Qytaı elshiligi jalǵan aqparat taratqan

Koronavırýs • Búgin, 11:20

Araq aýrýdan aıyqtyrmaıdy

Koronavırýs • Keshe

Uqsas jańalyqtar