Rýhanııat • 01 Shilde, 2020

Sáýletshiler sardary

42 ret kórsetildi

Sáýletshi týraly sóz etkende, onyń ózin jyǵa tanymaǵan adam, qaı jerde qandaı qoltańbasy bar ekendigine oı toqtatyp, kózi jetkenin baǵalap, saralap, súısinis sezimine erik berip, álgi ıdeıalardyń avtoryna ystyq iltıpatymen qulaı berilip, syrttaı bolsa da sol beıtanysyna tileýles bolyp júredi. Eger dám-tuzy 80 jasyna 24 kún jetpeı túgesilmegende, otandyq sáýlet óneriniń sańlaǵy, «KAZGOR» jobalaý akademııasyn 45 jyl boıy úzdiksiz basqarǵan talantty uıymdastyrýshy Ábdisaǵıt Shaımuhanbetuly Tátiǵulov óz mereıtoıynyń tórinde baqyttan basy aınalyp otyrar edi-aý! О́kinish ózekti órteıdi. Áıtse de kóńilge medet jaılardy amalsyz saralap ta qalamyz. Eńseni tikteý úshin, borkemiktengen oıdy bekitip almaqqa, kimniń kim ekenin ajyratpaq maqsatpen. Qaraly mıtıngide Memleket basshysynyń kóńil aıtý jedelhaty oqylyp edi. «...Ol ulttyq sáýlet mektebin qalyptastyryp, shákirt tárbıeleýdiń ozyq úlgisin kórsetti. О́negeli ǵumyr keship, sońyna óshpes iz qaldyrǵan Ábdisaǵıt Tátiǵulovtyń jarqyn beınesi halqymyzdyń júreginde máńgi saqtalady».

Onyń el múddesi jolyndaǵy eren eńbeginiń eleýlilerin ǵana jikter bol­saq, sol sáýlet óneriniń shoǵyrly ja­qut­tary-aq, birtýar tulǵanyń bar bolmysyn aldymyzǵa jaıyp salary haq. Aıtalyq, arý Almatydaǵy onyń júregin jaryp shyqqan Respýblıka saraıynyń, 25 qabatty «Qazaqstan» qonaqúıiniń, sta­dıonnyń, «Alataý» sanatorııiniń, «Nur­ly taý» kópqyrly kesheniniń, «An­kara» meımanhanasynyń, t.b. joba­laý nusqalarynyń búginde avtor «men­shi­ginen» shyǵyp, halyqtyq muraǵa aınal­ǵa­nyn ańǵarar edik.

Nemese Ábekeńniń el astanasyndaǵy qoltańbalaryna nazar salyp kórsek she? Tántiligiń ústemelene túsedi. Bárin tizbelemeı-aq tek «Nursaıa», «Trıým­falnyı» turǵyn úı keshenderiniń, Ke­nesary han eskertkishiniń, Áziret-Sultan meshitiniń sáýlettik sheshimderin aıtsaq ta jetkilikti. Osylardan-aq Á.Tátiǵulovtyń táýelsiz memleketimizdiń sáýlet ónerin damytýǵa úzdiksiz ári sapaly úles qosqanyn aıqyn baǵamdaı alar edińiz. Tipti elorda men Almatyny by­­laı qoıyp, elimizdiń ár qıyryndaǵy kór­neki jobalaý nysandaryna jurt­tyń «Tátiǵulovtyń qoltańbasy», «Táti­ǵu­lov­tyń aqyl-oıynyń jemisi» dep enshilep aıdar taǵýynyń ózi, jeke tulǵanyń elmen etene astasyp ketkendigin aıǵaqtaıtyn jarqyn mysal emes pe!

...Bir joly Ábekeńniń Almatydaǵy saıajaı úıiniń mańdaıshasynan erekshe «en­tańbany» kórip, qaıran qalǵanymdy ja­syrmadym. Ábekeń de sezimtal ǵoı, qys­qasha túsinik bere ketti.

– Atam Tátiǵul qajynyń Qostanaı oblysy Amankeldi aýdanynyń Sarytorǵaı jerindegi qystaýynyń sazbalshyqtan ılengen bir qyzyl kesegin saıajaı úıimniń mańdaıshasyna bederlep qabystyryp, qalap jibergenmin. Sony tańsyq etip tur­syń ǵoı. Al men eger, ata-baba­larym­nyń qystaýlaryn túsimde jıi kóre­min desem, ılanar ma edińiz. Jeme-jem­ge kelgende qystaýlar – ulttyq tamy­rymyzdyń nári emes pe?!

– Osy qazaqtar otyryqshylyǵynyń bir úlgisi – qystaýlar bolar bálkim.

– HIH ǵasyrdyń sońy men HH ǵasyr­dyń basynda halyqtyń shaǵyn ǵana bóligi qalada, al 90 paıyzy aýyldyq eldi mekenderde turdy. Sonda: «otyryqshy bolǵan elimizdiń turaqty mekeni ne boldy?» degen oryndy saýal ózinen-ózi kóldeneń tartylmaı ma? Árıne, aýyl boldy
ǵoı...

– Endeshe, «biz HH ǵasyrǵa deıin kóshpendi boldyq» degen saryýaıymymyzdy birshama tejegenimiz jón bolar.

– Bizdi anaý aıtqandaı, «kóshpendi» ǵyp kórsetýshilerdiń kólgir sózi nelikten shyqqanyn ekiniń biri ańǵarady qazir. Otyryqshylyq turmystyń bir belgisi – derbes ınfraqurylymdy, ózindik úılesimdi sheshimderi men sáýlettik-josparlyq erekshelikteri bar qystaýlar desek, artyq aıtqandyq emes. Sonyń bir kýási meniń atamnyń qystaýy, dedi Ábekeń oıly júzben.

– Sol arýaǵy razy bolǵyr, qajy atańyzdyń rýhyna arnap as bergenińizden de habardarmyz, Ábeke.

– Bul baılyqtyń býy emes, ata-babalarǵa minájat etip, urpaqtaryma ónege kórsetýden týǵan oı edi. HHI ǵasyr ımandylyq ǵasyry bolaryna senemin. Imandy adamdary bar qoǵam urlyq- qarlyqtan, ar lastyǵynan, ústemdikten taza da ada bola alady.

Qazir el men jerdiń baıyrǵy ataý­laryn qaıyrý úshin kúres júrip jat­qan­dyǵyn aıta kelip, bul máselede bir jyǵylys, bir turys degendeı, sál-pál ilgerileýshiligimiz baryn sezdirgenimde, Ábekeńe bul sózim túrli oı saldy bilem, qysqasha túıin jasady.

– Munyń bári qystaýlar tarıhyn zertteýge de tikeleı baılanysty. Atalar salǵan qystaýlar ataýsyz qalmasa – el, jer, meken-turaq attary da bastapqy kindik esimine ózdiginen oralady.

Az otyrysta óndiris jaǵyn ózeýrete bergim kelmeı, Ábekeńniń sezim qylyn terberlik bir suraq qoıǵym kelip, «esińizge tússe, áli kúnge deıin júregińizdi dir etkizetin asa bir ystyq tolǵanysyńyz jaıly ne aıtar edińiz?» dep tilek ettim.

Ábekeń tosylmady:

– Sheshem 83-ke kelip qaıtys boldy... Aýylǵa zaıybym Maǵrıpa ekeýmiz kóńilin suraı barǵanbyz. Keterimizde anam esik aldyna shyǵyp, aq batasyn berdi. Osy sát, bir Allanyń isi shyǵar, bálkim, «bul sońǵy kezdesýlerińiz» degendeı, boıymdy bir ótkir sezim qaq aıyrǵandaı boldy. Shydaı almaı, kózi jaýtańdaǵan anama qaıta oralyp, bar sezim-mahabbatymdy bildirip, tizemdi búgip, asyl anamnyń tabanynan súıip-súıip aldym... Júregimdegi ál kúngi óshpes ottaı ystyq sezim osy!..

Bul ińkárlik sezimdi túısingen kim-kimniń de júrek qyly úzilerdeı bolyp, meıirimdiliktiń káýsaryna qanyp, toıattaıtynyn nesine jasyraıyq.

Osy HHI ǵasyr qaı jaǵynan da qazaqtyń altyn ǵasyry bolady dep senimdilikpen aıtýdan jalyqpaıtyn Á.Tátiǵulov bolashaq úshin ter tókken serpindi sáýletshi. Ol ózi bolǵan 23 shet­elde ulttyq namysty qoldan bermeıtin dara bitim ıesi ekendigin dáleldegen edi. О́zin tolǵantatyn ózekti máseleler jóninen 200-den astam eńbek jazyp, birneshe kitap shyǵardy. Jetpistiń bıiginen iri týrap sóıleıtin múmkindigi oǵan «Paryz. Schıtaıý dolgom svoım» jáne «Izgiler izi. Razdýmıa o sovremennıkah» dep atalatyn qos tomdyqtyń tusaýkeserin Qazaqstan Jazýshylar odaǵynda saltanatty jaǵdaıda kesý baqytyn buıyrtypty. Osydan bes jyl buryn sáýlet óneriniń tylsymdaryn tereń negizdegen bes tomdyq tańdamalysy jaryq kórip, osy salanyń altyn qoryna qosyldy. Sońynda qalǵan kóp shıyrly da aıqyn izdiń bir berekelisi de osyǵan saıatyn shyǵar. «Egemenniń» belsendi avtory retinde de oqyrmandardyń esinde júrer.

Ábekeń – eńbegi elengen er. Mem­le­kettik syılyqtyń laýreaty, bes bir­deı akademııanyń akademıgi, birneshe qurmetti ataqtardyń ıegeri, «Qurmet Belgisi», «Eńbek Qyzyl Tý», «Halyqtar dostyǵy» jáne «Qurmet» ordenderimen, kóptegen medalmen marapattalǵan.

Kezinde D.Qonaevtyń kózine túsken, senimine kirgen jas sáýletshiniń baıyrqalanǵan eńbek baspaldaqtary bıiktep shyrqaýǵa tartyp, Elbasynyń qanaǵat sezimine bólengenin aıtý da paryz. 2007 jyly asa joǵary sapaly eńbek kórsetkishi úshin Elbasy qolynan syılyq aldy.

О́mirden aınymas dostar taba bilgen Ábekeń óte qarapaıym, adal, aqkóńil, jomart jan edi. Ol K.Saǵadıev, M.Qozybaev, F.Báıimbetov, S.Baızaqov, S.Dosanov, Q.Sársekeev sekildi ult tulǵalarymen etene aralasty. О́mir mánin dos arqyly túsinýge tyrysty. Mańaıyna qazaq ádebıeti men óneriniń, ǵylymynyń ózge de maıtalmandaryn uıystyra bildi, syralǵy boldy, ult bolashaǵy úshin arman-múddelerin toqaılastyrdy. «Qoly ashyq, meıirimdi Maǵrıpamnyń aq dastarqanyna dostarym úıirilip, úıimizdi baqytqa keneltetin edi-aý», deıtin qaıran Ábekeń arada jıyrma jyl ótken soń sol súıikti zaıybynyń janyna máńgilikke qısaıdy... Ábýálı men Aıdardaı qos qarashyǵy qarashańyraqty ustap qaldy. Aıdary óz ornyn basty, úkilegen úmitiniń biri ǵoı...

...Sirá, aqynjandy bolmaı iri sáýletker bolyp qalyptaspas edi-aý dep túıin túıgen biz, Ábekeń týraly az-máz tolǵanysymyzdy jyr joldarymen órnekteýge bekindik.

 

Jan jylýy jadyratyp mańaıyn,

Ajarlapty ǵumyr taǵdyr-talaıyn.

Táýelsiz eldiń baqyty úshin kúresip,

Kúrsinispen kútipti tań araıyn.

 

Shattanypty egemen elmen etene,

Ońaılyqpen baqytqa qol jete me?

Sáýletshiniń júreginen jaralǵan,

Jobalary ǵasyrlarǵa kete me?!

 

Iá, keter, ýaqytpen qundaqtalyp,

Nysanalar jel ótinde tur qaqtalyp.

Ábekeńniń bar bolmysyn taný úshin,

Qoıý kerek, muralyq syrdy aqtaryp.

 

Sáýletimen sán berip jahan-jurtqa,

Elorda men Almaty – eren tutqa.

Qazaqylyq nyshanyn qalt etkizbeı,

Aınalypty tektik minez – mol qutqa.

 

Urandatpaı, ulyqtamaı kóp istep,

Belden baspaı hám eshbir kúshtep.

Ábekeńniń qoltańbasyn halqy tanyr,

Aıtyp-aıtpaı, tótesinen dál tústep.

...Kezinde el sáýletiniń tegeýrindi tizginin myǵym ustaǵan Ábekeń ótken shaqpen de óz áriptesteriniń qysylǵanda qasynan tabylyp, aqylymen bóli­s­e­tin­deı kúı keshtiretini netken tylsym kúshtiń arbaýy edi. Arbaýdyń aqıqaty – shyndyqpen shendeserin oılasaq, mar­qumǵa degen qımastyq sezim de san-saqqa oı júgirtkizip, eren tulǵanyń naq ómirdegi búkil bolmysynan bir sát ajyratpaı, táýbe degizerligi edi... Qııal kókjıeginde – Ábekeń armandaǵan qa­zaq eliniń ár eldi mekeniniń jaınap jańǵyrýy, sáýlettene qulpyrýy, ǵasyr­lar kóshinde tektik tamyrynan ajyramaýy sekildi tátti úmit qalǵymaı, ser­gek­tigimen sanamyzdy serpiltedi. Osyndaı ǵajap ta naqty istermen, kórikti oılarmen, maqsat-múddemen kúlli ómirin baıy­ta bebeýletip ótkizgen Ábekeń netken baqytty edi!

 

Qaısar ÁLIM

 

Sońǵy jańalyqtar

Atyraýda bir kúnde 2 adam sýǵa batty

Aımaqtar • Búgin, 19:10

Atyraýda óńirlik jedel shtab quryldy

Aımaqtar • Búgin, 16:20

Dorbalasa dári tapshylyǵy joıylmaıdy

Aımaqtar • Búgin, 16:07

COVID-19: Hattamaǵa ózgeris qajet pe?

Qazaqstan • Búgin, 09:25

Uqsas jańalyqtar