Tanym • 01 Shilde, 2020

Kashmırdegi qazaqtar

91 ret kórsetildi

AQSh-ta jaryq kóretin National geographic magazine jýr­nalynyń 1954 jylǵy 61-sanynda «Qazaqtar azattyqqa qalaı attandy», deıtin maqala jarııalanǵan. Onyń avtory Mılton Dj. Klark deıtin amerıkalyq azamat. Osy maqalamen birge qazaqtar ómirinen túsirilgen túrli-tústi sýretter de berilgen. Bajaılap qarasańyz, sýretterden naǵyz qazaqy turmysty, etnografııalyq ómir saltty ańǵarasyz. Sýretter Pákistannyń Srınagar qalasynan 90 shaqyrym jerdegi bıik taýdyń ańǵarynda túsirilgen. Sonda bul qazaqtar kimder?

Bular – kádimgi atam zamannan qıyr qonyp, shet jaılap júretin Shyńjan-Altaıdyń qazaq­tary. Alǵash 1930-jyldary О́r Altaıdan úrkip, qazirgi Shyńjan ólkesiniń ońtústik-shyǵysyna aýyp barady. Onda da baıyz tappaı aqyry 1940 jyly Úndistan asyp ketkender. Marqum Halıfa Altaı osy kóshtiń bel ortasynda júrgen. Osy atamyz óziniń esteliginde: «Alǵash Altaıdan kóshkende 36 myń adam edik, 1941 jyly Úndistanǵa osydan 3039 tiri jettik. Arada bir jyl ótkende jersinbeı 2000-ǵa tarta adam ólip ketti. 1942 jyly 1150 adam tiri qaldyq. Sodan 1946 jylǵa deıin birde-bir áıel balasy qursaq kótermedi. Týra jetinshi jyly degende alǵashqy bala týdy» dep qıyn jyldardyń zaryn jazypty.

Srınagar qalasy – Kashmır ólkesiniń ortalyǵy. Ol tusta Kashmır ólkesi Úndistan men Pá­­kis­tan arasyndaǵy daýly óńir bolatyn. Halqynyń kóbi mu­syl­­­­man dinin ustanatyn bolǵan­dyq­tan alǵash Úndistanǵa ótken qazaq­tar osy óńirge oıysyp kel­gen. Onyń ber jaǵynda Kash­mır­diń bı­­leý­shisi Sheıh Muhamed Ab­­dýl­­­la qa­zaqtardy jerinen aýǵan «mu­­ha­jır» sanap kóp kómek kórsetken.

Osy qazaqtarǵa 1951 jyly joǵarydaǵy amerıkalyq jýrnalshy kelip, bir jyl birge turady. Qazaqtyń tilin úırenedi. Kıno túsiredi. Marqum Halıfa atamyz: «E, ol bizdiń Klark emes pe!» dep súısinip aıtyp otyrǵanyn talaı estigen edik.

1

Sýretke qarap otyryp, bul qazaqtardy dúnıeniń jartysyn aınalyp, sonyń ishinde dalanyń qońyr ańy da óte almaıtyn ataqty Taklamaqan shó­lin basyp ótip, Gımalaıdan asyp túsken. Jan balasy bas­paı­tyn Tıbettiń Dýnhýan ólke­sin­degi Szıanfodýn jartasyn kók­teı ótip, uzyndyǵy 1 mıl úńgir­degi býddanyń músinderi men fres­ka­lyq órnekterin kórgen. Arty­nan ókshelep qýǵan jaýdyń ásker­lerimen aıanbaı soǵysyp, 90 paı­y­zy jolda qyrylǵan beıbaqtar dep aıta alamyz ba? Shyndyǵynda solaı. Biraq sýrette kóshpendi ómir­diń saltanaty baıqalyp tur­ǵan joq pa? Kóp jylǵy ómir men ólim arpalysy qazaqtardyń saǵyn syndyra almapty.

Amerıkalyq jýrnalshynyń maqalasyn tarıhshy Sábetqazy Aqataı marqum ótken ǵasyrdyń 90-jyldary qazaq tiline aýda­ryp, jarııalamaqqa nıet etken kórinedi. Sodan shaǵyn úzin­di usynǵandy jón kórdik: «...Men Kashmır jazyǵyndaǵy Srı­na­gar­da ata-babalary 2 myń jyl Or­talyq Azııada kóship júrgen erekshe halyqtyń ókili – qazaq­tardyń arasynda bir jyl boldym. Qasiretti joryqtyń qa­tal synyn artqa tastaǵan qazaq­tar endi es jııa bastaǵan se­kildi. Olardyń dáýlesker aýyz áde­bıetin tyńdaǵan alǵashqy ame­rı­kalyq men bolarmyn. Bul kósh­pen­diler jaz shyǵa shańy men qapy­ryǵy yǵyr qylǵan jerdi tas­tap jaılaýǵa shyqty. Kashmırlik arǵymaqtaryn erttep mingen olar (meni de ertip aldy) taýǵa shyǵyp ketti. Bıe baılap rahat ómirdi bas­tady...».

Mılton Dj.Klark qazaq­tar­dyń ómir tarıhyn zertteýmen ǵana aınalyspaǵan kórinedi. 1954 jyly bulardyń Túrkııaǵa kóshýine muryndyq bolǵan. Tipti 1953 jyly AQSh-tyń pre­zı­denttigine úmitker Adlaı E.Ste­vensondy Srınagarǵa ertip kelip, qazaqtardyń ómirimen ta­nys­tyrǵan. Hasen О́raltaı aǵamyz­dyń aıtýynsha, Mılton Dj.Klark AQSh-taǵy SRÝ-diń qyz­met­keri. Ol qazaqtardy shynynda kom­mýnıstik rejimniń tepkisinen qashty ma, joq pa degendi anyqtaý úshin jiberilgen adam deıdi.

Qalaı desek te bul sýretter bú­gingi qazaq dıasporasynyń tarı­hı qujaty retinde qymbat. Dit­tegen jerine jete almaı qaza tapqan nemese qańǵyryp basqa­larǵa qoldy bolyp ketken beıbaq­tardyń sarqytyndaı tarıhtan bizge jetken tábárik.

Osy oraıda Elbasy Nursul­tan Nazarbaev bul qazaqtardyń ala­sapyran ómiri jaıly: «Týǵan jerinen tys búkil Jer shary­na shashyrap ómir súrip jatqan bes mıllıonǵa jýyq qandas­tary­myzdyń qandaı qaıǵyly da, qorlyqty joldan ótkenin búgingi kózi tirilerdiń eshqaısysy da óz deńgeıinde barsha qasiret qaıǵysymen beınelep bere almaıdy. О́ıtkeni keıde qujat jetispeıdi, keıde bosqyndardyń tutas kósh kerýeniniń izderi belgi-bedersiz taý shatqaldaryna sińip, joq bop ketedi nemese múrdeleri qazaq dalasynan shalǵaıda ataý­syz qalǵan», dep atap ótipti. («Tarıh tolqynynda» Almaty, «Atamura» 1999 jyl, 140-bet)

Shyndyǵynda qazaq tarı­hyn­­daǵy asa bir eleýli oqıǵa túıe­li kósh­pen «Gımalaı asqan» kóshpen­diler týraly sońǵy jyldary bir­neshe shyǵarma jaryq kórdi. H.Al­taıdyń «Altaıdan aýǵan el», D.Ja­naltaıdyń «Qı­ly zaman – qıyn kúnder», Hasan О́ral­taı­dyń «Elim-aılap ótken ómir» ki­tap­tarynda egjeı-teg­jeıli baıandalǵan.

Sońǵy jańalyqtar

Tutynýshylyq nesıe naryǵy toqtap qaldy

Ekonomıka • Búgin, 13:30

Abaıdy tanytqan abyz tulǵa

Qazaqstan • Búgin, 12:47

El júregi – elorda

Aımaqtar • Búgin, 11:53

Almaty mańynda jer silkindi

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar