Qazaq ádebıeti synynyń atasy

­­Osy suraqqa jaýap izdeı kele, bul orynǵa, ıaǵnı «qazaq ádebıeti synynyń atasy» degen ataq-taqqa otyrýǵa tek Abaı ǵana laıyq ekenine onyń shyǵarmashylyǵyn zerdeleı otyryp kóz jetkizdim.

Shortanbaı, Dýlat penen Buqar jyraý,

О́leńi biri – jamaý, biri – quraý.

Átteń, dúnıe-aı, sóz tanyr kisi bolsa,

Kemshiligi ár jerde-aq kórinip tur-aý! – degen jalǵyz aýyz jyr shýmaǵynyń ózi munyń naǵyz synshy qalamynan týǵanyn kórsetip tur. «Abaıdy qaıta oqyǵan saıyn jańa oqyǵandaı bolasyń» degen sóz ábden durys aıtylǵan. Zerdelep oqyǵanda, Abaıdy ádebıet synshysy qyrynan anyq tanı bastaısyń.

Ras, Abaı uly aqynymyz, qazaqtyń jańa jazba ádebıetiniń negizin qalaýshy dep bilemiz. Biraq Buhar jyraý ulylyǵy da Abaıdan kem soǵyp jatqan joq. Ony «Jyraýlar atasy» dep tanımyz. Buhar jyraý degen jalǵyz atynyń ózi asqar taýdaı. Sol Buhar jyraý jyrlaryna Abaı aýyr syn aıtady. Jáne sol synyna Dýlat pen Shortanbaıdy da qosaqtap jiberedi.

Ádebıet syny jazba ádebıetke tán. Halyqtyń aýyz ádebıetinde naǵyz syn bolmaǵan, tek onyń elementteri ǵana bolǵan. Aıtys aqyndary aıtys ústinde bir-birin synaǵanda jeke bastarynyń nemese aýyl men rýdyń belgili adamdary­nyń kemshilikterin kórsetken. Balta aqyn Shójemen aıtysynda ony qý soqyr deı beripti. Sonda yza bolǵan Shóje Alshynbaıdyń paraqorlyǵyn, Qunan­baıdyń soqyrlyǵyn aıtyp salǵan. Al «seniń óleńiń nashar, uıqasýy olaq, kórkemdigi kem» dep qarsylasynyń jyryna tıisip, syn aıtyp, min taǵý sırek ushyrasady. Arǵy-bergi aqyndardyń óleńderine syn aıtýdy Abaıdan kóremiz. Onyń, ásirese, Buhar jyraýǵa aıtqan syny óte qatal, tym ashy, artyqtaý eken deısiń. Qabyldaǵyń kelmeıdi. Biraq Abaı kimge aıtsa da beıne sot úkimin oqyp turǵandaı qatal aıtady.

Otyz jetinshi qara sózinde «О́ziń úshin eńbek qylsań, ózi úshin ottaǵan haıýannyń biri bolasyń» dep aldymen ózimshilderdi óltire synap alady da, kelesi kezekte syn sadaǵyn barsha jurtqa kezep jebesin aıamaı-aq tartyp jiberedi. «Sokratqa ý ishkizgen, Janna D-Arkti otqa órtegen, Ǵaısany darǵa asqan, paıǵambarymyzdy túıeniń jemtigine kómgen kim? Ol – kóp, endeshe kópte aqyl joq. Ebin tap ta jónge sal», deıdi ashynyp. Osy ótkir syn, osy aıaýsyz aıyptaýdan qyldaı qııanat taba alasyz ba? Joq, bas-aıaǵy birer sóılemdegi joıqyn oı logıkasyna, sóz júıesine, til qudiretine, syn dáleldemesine eriksiz tańǵalyp, tańdaı qaǵasyz. Sokratqa ý ishkizip, Ǵaısany taqtaıǵa kerip shegelep óltirgen kóptiń atyna qandaı syn aıtsa da syıady emes pe. Kópke sondaı syn aıtqan Abaıdyń, Buhar jyraýdyń jyrlaryn qatty synaǵanyna túsinistikpen qaraı bastaısyń.

Uly synshy Belınskıı patshaly Reseıdegi krepostnıktik pravony qalaı synap, ony joıýǵa shaqyrsa, Abaı da surqııa bı-bolystar men qııanatshyl sarań baılardy, qoǵamdaǵy ádiletsizdikterdi, qazaq qanyndaǵy kesapatty qylyqtardy, zııandy ádetterdi aıaýsyz synap ótti.

Jalpy, naǵyz ádebıet synshysy, aza­mat synshy – qoǵam men qoǵamdaǵy kesel­derdiń de synshysy. Oǵan uly orys synshylary Belınskıı men Chernyshevskııdiń jáne Dobrolıýbovtyń kúreskerlik ómir­leri, synshylyq shyǵarmalary dálel.

Abaı da solar sııaqty týmysynan synshy, qoǵam qaıratkeri bolyp jaratylǵan jan. Naǵyz azamat synshyǵa qoıylar talapty tereń túsinip, synshylyq mindetine adal bolyp ótken adam. Abaı syny – kúıinip otyryp syn jazýdyń eren úlgisi. Qazaqty Abaıdan sóz asyryp synaǵan eshkim bol­maǵan. «Qyryq birinshi» sózinde: «Qazaqty ıá qorqytpaı, ıá paralamaı aqyl­menen, ne jerlep, ne syrlap aıtqan­menen eshnársege kóndirý múmkin emes»,  dep jazǵan ǵoı.

...О́zim jalǵyz nadan kóp,

Uqtyrasyń sen ne dep,

Áýleki arsyz elge endi?

...Adam degen dańqym bar,

Adam qylmas halqym bar.

О́tirik pen ósekke,

Báıge atyndaı ańqyldar...

Atymdy adam qoıǵan soń,

Qaıtyp nadan bolaıyn?

Halqym nadan bolǵan soń,

Qaıda baryp ońaıyn.

Osynaý keltirilgen úzindi shýmaqtardan Abaıdyń óz elin, týǵan halqyn qalaı kúıinip, kókiregi qalaı qars aıyrylyp, ókinishten ózegi órtenip otyryp synap jazǵany ańǵarylady.

Abaıdyń halyqty synaýy – qoǵamdy sy­naýy. О́ıtkeni qaı halyqtyń da basyn­daǵy tragedııalar men keseldi qasıet­ter, jaǵymsyz qylyqtar óz-ózinen emes, qoǵam­dyq qurylystyń kesapatty kemshi­lik­teriniń zardaptary saldarynan paıda bolady.

Endi Abaıdyń qoǵamdyq saıası synynan ádebıet synshylyǵyna oralsaq, Abaı aınalasynda bútindeı bir aqyndar men ádebıetshiler mektebi bolǵany belgili. О́zi­niń aqyn balalary Aqylbaı men Ma­ǵaýııa, nemere inisi Shákárim men úzeń­giles serigi ári dosy Kókbaı, Árip Táńir­bergenov, olardan basqa da aqyndar, áń­gi­meshiler, ertekshiler, ánshiler, jyrshylar Abaı mektebinen ótken. Abaı olarǵa únemi ustazdyq etip, aqyndyq qabilet talanttaryn ushtap, tárbıelep óleń jazdyryp, jyrlaýǵa taqyryptar berip talaptandyryp otyrǵan. Jazǵan, shyǵarǵan óleń-jyrlarynyń tıisti baǵasyn berip, jaqsysyn madaqtap, nasharyn synap, nusqa jol kórsetken. Jaqsy óleńniń qandaı bolatynyn, onyń qadir-qasıetin, adam ómirinde óleńniń alar orny men atqarar rólin jan-jaqty ashyp bergen.

Abaıdyń «О́leń – sózdiń patshasy, sóz sarasy», «Týǵanda dúnıe esigin ashady óleń», «Men jazbaımyn óleńdi ermek úshin» degen ózindik asyl oılaryn, qoıar talap-konsepsııasyn jaıyp salatyn jyrlary osy ustazdyq jyldary jazylǵany aıqyn. Mysaly:

Men jazbaımyn óleńdi ermek úshin,

Joq-bardy, ertegini termek úshin.

Kókiregi sezimdi, tili oramdy,

Jazdym úlgi jastarǵa bermek úshin, –

degen jyr joldary ustaz Abaıdyń maq­satyn aıqyn tanytyp tur. Uly aqyn óleń súıetin izbasar shákirtterimen, talapker jas aqyndarmen sabaq máslıhattarynda ózi aıtqandaı sóz patshasy – óleń týraly ulaǵatty aqyl-keńester aıtyp, dá­ris bergen. Onda ózine deıingi aqyndar men jyraýlardyń poezııasyna taldaý jasap, kemshilikterin ashyp kórsetip otyrǵany anyq. Dýlat, Shortanbaı, Bu­har jyraý jyrlaryna syn aıtatyny da osy kezde bolsa kerek. Abaı dá­risti qara sózben de, óleńmen de aıtqan. Bizge jetken joǵarydaǵy jyrlar – sol óleńmen aıtylǵan dárister ekeni haq. Al qara sózben aıtqan dáristerin qaǵazǵa túsirmegen.

Abaıdyń ózimiz jattap ósken «О́leń sózdiń patshasy, sóz sarasy» atty áıgili óleńi aqyn týraly, óleń týraly tyń­daýshy oqyrman týraly, óleń men aqynǵa qoıylar bıik talap týraly jazylǵan asa mańyzdy synı eńbek. Bul jyrdan biz Abaıdyń poezııaǵa degen bıik estetıkalyq kózqarasyn kóremiz, oǵan qoıar qatal talabyn tanımyz.

«О́leń – sózdiń patshasy» dep anyqtama berýiniń ózi Belınskııdiń «Poezııa – ıskýsstvonyń joǵarǵy tegi» degen sózimen úndesip, teń túsip, tipti asyp túsip jatyr. О́leńge «Sózdiń patshasy» degennen artyq anyqtama da, baǵa da tabý múmkin emes.

О́leń sózdiń patshasy, sóz sarasy,

Qıynnan qıystyrar er danasy.

Tilge jeńil, júrekke jyly tıip,

Tep-tegis jumyr kelsin aınalasy!

Mine, óleńge qoıar synshy Abaıdyń talaby. О́leń oqyǵanda til kúrmelmeıtindeı jatyq, júrekke, janǵa samal jeldeı jaıly da jyly tıip, uıqastary jumyr tastaı bolsyn deıdi. Sonda ǵana ol naǵyz óleń bolmaq.

...Bóten sózben bylǵansa sóz arasy,

Ol – aqynnyń bilimsiz beısharasy!

Bul endi asa qatal synshynyń ǵana aıta alar sózi. Abaı óleńdegi bóten sóz óleńniń qunyn kemitedi dep búgingi synshylardaı sypaıylap jatpaıdy, «bylǵaıdy» deıdi jáne «ol – aqynnyń bilimsiz beısharasy» dep, asa qatal úkim aıtady. Abaıdyń bóten sóz dep otyrǵany – qazirgi aqyndardyń da óleńderinde, tipti, óte kóp kezdesetin logıkalyq qısynsyz oı, júıesiz sóz ben uıqas, birdi aıtyp, birge laǵyp ketý, túsiniksiz tirkester.

Belınskıı áıgili «Gogolge hatynda»: «Sizge til tıgizetinime ókinbeımin. Bul arada sizdiń, ııa meniń qara basymyz ǵana sóz bolyp otyrǵan joq» dep jazǵan ǵoı. Belınskıı sııaqty Abaı da bóten sózben óleń bylǵaǵan aqynǵa qyrandaı shúıligip, tipti aryna tıip, til tıgizip aıtady. О́ıt­keni áńgime sóz patshasy – óleń týraly bolyp otyr. Sol óleńdi Abaı shyr-pyry shyǵyp, qyzǵyshtaı qorıdy.

Abaıdyń «Shoqpardaı kekili bar qa­mys qulaq» dep bastalatyn óleńin «At­tyń syny» dep júrmiz. Biraq Abaıdyń óleń týraly áıgili osy óleńin «О́leń syny» deý eske kelmeı júr, solaı dep oqytylmaı júr. Shynynda da, bul – óleń­men jazylǵan óleń syny.

О́leńge árkimniń de bar talasy,

Sonda da solardyń bar tańdamasy.

Ishi altyn, syrty kúmis sóz jaqsysyn,

Qazaqtyń kelistirer qaı balasy!

Jadymyzda jattalyp qalǵan osy shýmaq­qa jaqsy jazylǵan jyr dep qana qarap keldik. Al, shynynda, Abaı bul jerde «shyǵarǵan sóz emes, qaı áńgime úshin» dep ózi jazǵandaı, óleń tilge jeńil, júrekke jyly tıetin kórkem sózdi bolýmen birge, syrtqy sulýlyǵyna ishki mazmuny saı, ıaǵnı aıtar salmaqty oıy, sary altyndaı mańyzy bolsyn dep otyr. Jáne sondaı óleńdi aqynnyń aqyny, aqyldy týǵan er danasy ǵana qıynnan qıystyra alady deıdi.

 Abaıdyń «О́leń – sózdiń patshasy, sóz sarasy» jyryn men óleń syny ǵana emes, óleńniń teorııasy da der edim. Abaıdyń «ishi altyn» dep otyrǵany, búgingi biz aıtyp sabaq berip júrgen, ádebıet teorııasyndaǵy teńeý, epıtet, balaý sııaqty kórkemdik kesteleri. «Syrty kúmisi» degeni - uıqastary. Mine, solardy ol óleńde birer sózben tujyrymdap, qalǵanyn qara sózben aıtyp túsindirip otyrǵany anyq.

Abaı osy óleń synynda óleńdi túsin­beıtin kókiregi kór adamdarǵa da shúıligip ashýly til qatady.

Aıtýshy men tyńdaýshy kóbi nadan,

Bul jurttyń sóz tanymas bir parasy.

Osynaý joldar budan bir ǵasyr bu­ryn aıtylǵan, biraq qazirgi ahýaldy da dál aıtyp tur. Qazir óleńdi túsinbek turmaq oqymaıtyndar kóp. Gazetter men jýrnaldarǵa óleń qardaı jaýyp jatady. Kezinde tártip qatal boldy, solardyń árqaı­sysyna jaýap jazyp sharshap mur­nymyzdan shanshylatynbyz. Búginde redaksııalar jaýap berýden qutyldy. Abaı sóz tanymas dep, qara sózdi emes, óleń túsinbeıtinderdi meńzep otyr. Búginde de sol óleń túsinbeıtinder óleń jazyp, birazy aqyn atanyp júrgenin kórýge bolady.

Bas-aıaǵy on bes shýmaq «О́leń synynda» Abaı aqyndardy, kór-jerdi óleń qylǵan nashar jyrlary úshin ǵana synap qoımaıdy, óleńdi qasıetti óner dep qundap, tóbesine kóterip júrý ornyna ony mal tabý quralyna aınaldyryp júrgenderi úshin de aýyr aıyptaıdy.

Synshy Abaıdyń poezııa jónindegi estetıkalyq tereń oılary, talǵam-talap­tary, asyl armandary, kózqarastary, mine, osyndaı. «Sóz túzeldi, tyńdaýshym, sen de túzel» dep Abaı ǵumyr boıy tý­ǵan halqynyń kózi ashylyp, oıanyp, óleń qadirin, sóz qadirin biletin, túsi­netin dárejege jetýin ańsap, armandap ótti. Qorytyp aıtqanda, Abaıdyń synshyl­dyǵy negizinen úsh salada kórinedi. Birinshi – áleýmet ómirine, zamanǵa, qo­ǵamǵa baılanysty aıtylǵan syndary. Ekinshi – ádebıetke, ónerge jáne ǵylymǵa qatysty synı pikirleri.

Úshinshisi – jeke adamdardyń minez qulqyndaǵy san túrli jaǵymsyz, tipti, kesapatty qylyqtardy qatal synap áshkereleýi.

Bulardyń ishinde bizge kóbirek qatys­tysy Abaıdyń ádebıet pen óner týraly aıtqan synı pikirleri. Abaı óleń ónerinen keıin saz-áýez ónerine, ıaǵnı ánge aıryqsha mán berip, ol týraly da birneshe óleńmen pikir aıtyp ketken. «Kóńil qusy quıqyljyr shartarapqa» degen óleńinde:

...Ánniń de estisi bar, eseri bar,

Tyńdaýshynyń qulaǵyn keseri bar.

Aqyldynyń sózindeı oıly kúıler,

Tyńdaǵanda kóńildiń óseri bar... –

dep ánniń adam janyna, onyń kóńil kúıine tıgizer áserin, birde muńǵa batyrsa, birde qýanysh shattyqqa bóler qudiretin jyrlap pash etedi. Ekinshi bir óleńinde:

Qulaqtan kirip boıdy alar,

Ásem án men tátti kúı.

Kóńilge túrli oı salar,

Ándi súıseń, menshe súı, –

dep tolǵaıdy. Abaıdyń án óneri jaıyn­­daǵy synı pikirleri de búginde ózek­tili­gin joıǵan joq. Dańǵyra-duńǵyra kú­sheıt­kish apparattardyń qoldaýymen tyń­daý­shynyń qulaq quryshyn qandyrmaq tú­gil, dabyl jarǵaǵyn jaryp jibererdeı tym kóbeıip ketken qazirgi eser ánder eske túsedi. Abaı olarǵa «qulaq keser ánder» dep anyqtama berip ketken.

Túıindeı kelgende, Abaı – burynǵy da, qazirgi de qazaq ádebıeti synynyń atasy! Solaı dep tujyrymdap, ádebıet syn­shy­lyǵy qyrynan qaıta tanyp, qazaq ádebıeti syny tarıhyna engizetin ýaqyt jetti.

Juma-Nazar SOMJÚREK,

Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi