О́ner • 03 Shilde, 2020

Dombyra – dastan

86 ret kórsetildi

Ún tógildi túrlenip – kók gaýhardan ketti aýmaı,
Jarqyndyǵy – kúlkideı, muńdylyǵy – joqtaýdaı.
Ashylyǵy – shyndyqtaı, táttiligi – shabyttaı,
Jeńildigi – kóbikteı, aýyrlyǵy – tabyttaı.

Jumeken Nájimedenov

Kúı – Qorqyt,
Kúı – Babamyz,
Kúı – Anamyz,
Baǵzydan,
Farabıden syı alamyz.
Shalqımyz, sharyqtaımyz, shattanamyz,
Oı keship, muńaıamyz, qýanamyz.

Kúı – suraq,
Kúı – jaýaby,
Suraǵanbyz,
Jol berip, joba kórip, qulaǵanbyz.
Basynan Qarataýdyń kósh kelgende,
Bas uryp «Elim-aılap» jylaǵanbyz.

Kúı – uran,
Kúı – rýhymyz,
Namysymyz,
Atymyz, ataǵymyz, arysymyz.
Dańqymyz, dárgeıimiz, dabysymyz,
Arǵymaq – abyroıly shabysymyz.

Kúı – mura,
Kúı – qazyna,
Dastanymyz,
Jaryq aı, jarqyn juldyz, aspanymyz.
Kúnimiz júrektegi jarqyraǵan,
Alataý, Altaı, Atyraý – asqarymyz.
Kúı – qobyz.
Qobyz – saryn,
«Qońyr» edi,
Qorqyttan jetken saz bop tógiledi.
Yqylastyń «Kertolǵaý» muńy jetken,
Ekeýi telaǵys bop kórinedi.

Kúı – Alash,
Kúı – shejire,
Halyq úni,
Jurtymnyń júrek qozǵar jany, muńy.
«Jetim qyz», «Qyzdyń muńy»,
«Ańshy zary» –
Zulmatta náýbet kórip zaryǵýy.

Kúı – qazaq.
Kúıdiń basy – «Aqsaq kıik»,
Ar – asqar,
Ujdan – uran,
Maqsat – bıik.
Orkestr –
Dala, orman, taý men teńiz,
Kelemiz qurmettep, asqaq súıip.

Dalanyń kúıler jazdyq betine biz,
Sony oqyp jańǵyramyz, jetilemiz.
Kúı shalqyp turǵan kezde kóńildenip,
Kúı jylap turǵan kezde ókinemiz.

Kúı – ańyz,
Kúı – shejire,
Kúı – syrymyz,
Sezim men senim sóıler túısigimiz.
Aqarys, Bekarys pen Janarys – ol,
Nemese Alshyn, Arǵyn, Úısinimiz.

Kúı – teńiz,
Kúı – taýymyz,
Aspanymyz,
Qart júrek, qarııa sóz,
Jas janymyz.
Kúı degen kúmbirlegen ǵasyrlar men,
Dáýirlerdiń kýási – dastanymyz.

Kúı – qazaq,
Kúı – ózimiz,
Qazaqstan,
Biz úshin jer jumaǵy – ǵajapstan.
Eldiktiń belgisindeı – Eltańbamyz,
Ánuran – jetetuǵyn sazy alystan.

Kúı bolsa dala ǵajap,
Qala ǵajap,
О́mirin kúımen aıtqan dana qazaq.
Bas ıip arýaǵyna abyzdardyń,
Kóreıin kúı-kerýenin sanamalap.

«Saryarqa», «Serper», «Adaı»,
«Balamaısan»,
«Baıjuma», «Aqbaı», «Jiger» – jaǵa
jaısań.
Kóńilińdi «Kóńilashar» kótergende,
Júregiń daýyl soqqan alaǵaı shań.

Boǵdanyń «Jemniń sýy tasyǵanda»,
Baýbektiń «Saryny» da osy mańda.
«Jez kıik» jeledi eken shalǵyn keship,
Samal jel «Sarjaılaýda» josyǵanda.

Áshimtaıdyń qonǵanda «Qońyr qazy»,
Janyńa jamal jazar ómir nazy.
Dúnıe dúrligedi, súrligedi,
«Naratý» naqyshynda kóńil nazy.

Sáni bar «Ásemqońyr» arýlardyń,
Máni bar «Jeńgem súıgen» darýlardyń.
Jany bar «Aqjeleńniń» ańqyldaǵan,
Ary bar «Kelinshekteı» laǵyldardyń.
Sottalǵan súrgin kórip «Qarabas» bar,
«Kishkentaı» úlken joldy dara bastar.
Deste bar: «Kóbik shashqan», «Kisen
ashqan»,
«Túrmeden qashqan» kezde ala qashqan.

Teńizdiń burqan-tarqan daýyly bar,
«Aqjarma», «Aıraýyq» pen «Abyly»
bar.
«Alataý» aldan shyǵar bultyn alyp,
«Jigerdiń» aspan keshken saǵymy bar.

Tepsinip «Terisqaqpaı» tebingende,
«Bulbulyń qurǵyr» bolyp tógilgende.
Tótelep «Tóremurat» keler jetip,
«Jumyr, Qylysh» jarqyrap kóringende.

«Balqaımaq» qyzyl shaıǵa úılesedi,
«Aıjan qyz» quıǵan kezde súı keseni.
Saıa bop «Qyzyl qaıyń» terbelgende,
Pa, shirkin, osy bolar kúı desedi.

«Qapy» bop sonda kóńil alańdaıdy,
«Bozqańǵyr» bozańytyp shabandaıdy.
«О́ttiń, ómir» deneńdi del-sal etip,
«Qos alqa» qosyq aıtar zaman jaıly.

«Manata» manaýraıdy eń bıikte,
«Nazym qyz» uqsaǵandaı jez kıikke.
«Bulbuldyń qurǵyrynda» kóńil sóıler,
«Jeńgem súıer» kerilgen kermıyq de.

«Bulbul» da án salady tańdy jyrlap,
Boıyńa kirer sonda balǵyn yrǵaq.
«Boztorǵaı» kók aspanda shyrlaǵanda,
Daýysyn óleńime aldym urlap.

«Mashına» gúrlegende dala kóship,
«Arba soqqan» oıyńnan qalar óship.
«Bozsholaq» boz oı jaqtan kisineıdi,
«Demalys» tógilgende samal esip.

Namystyń nyǵmeti – «Amandasar»,
Tynyshtyq sútteı uıyp, samaldasar.
«Saranjap» – sengen dostyń kýágeri,
«Kórkem hanym» kóńilge qadam basar.

Dombyra syr aıtqanda «Aıjan-aıǵa»,
«Dáýreniń» bulbul bolyp saıramaı ma?
Kórinen «Kór uǵyly» turyp keter,
Dombyra ún qosqanda «Daırabaıǵa».

Terbelip teńiz boılap «Toǵyz qaıyq»,
«Aqjarma» aıdyn boılap boldy ǵaıyp.
«Jeńistiń» jigerinen samal sóılep,
«Saltanat» osy kezge boldy laıyq.

Súgirdiń tógilgende «Qosbasary»,
Júregiń saǵynyshpen dostasady.
Qaıǵyryp «Ana» turar kóz ushynda,
Kúı bolyp kóńiliń de qoshtasady.

Kerilip tańyn sozar «Kerbez kıik».
Janaryn quralaıdyń samal súıip.
Mańǵystaý taýlary da munartady,
Alasa bolǵanmenen maǵan bıik.

Kóńildi «Kókil» kelip terbegende,
Oınaıdy alyp qashyp jel denemde.
«Balqaımaq» baldaı sińer qyz quıǵanda,
Qanbastaı ishe berem shóldegende.

«Qaratas» jerden aýyr, bulttan jeńil,
«Sylqyldaq» syńsyǵanda sende kóńil.
«Kóńildiń tolqynynda» júzip keter,
Keýdesi kúmbirlegen mendegi ómir.

«Tory attyń bógelegi» – jazdyń jyry,
«Erke sylqym» – kóńilde sazdyń nury.
Halyq kúıi «Qarasaı» tartylǵanda,
Kóp bolyp kórinedi azdyń biri.

Daýysy «Sánaý» qyzdyń qyrdan asar,
«Aıjan qyz» saǵynyshtan syrǵa jasar.
«Qudasha» qyrqa jaqtan kóringende,
«Topany» jigittiktiń jyrǵa basar.

Balbyrap «Balbyraýyn» bılegesin,
Bıine «Bı kúıiniń» úırenesiń.
Erkelep «Jeńgem súıer» kelgen kezde,
Eriksiz eltigen bir kúıge enesiń.

Eriksiz eltigen bir kúıge enesiń,
Keýdeńniń sol jaq jany túıregesin.
«Kókeıkesti» kóńildi alańdatar,
Ne qyzyq, qumar qanyp súımegesin.

Sol kezde kúńirenedi «Salyq ólgen»,
Saǵymy «Saıǵa buqqan» kári jerden.
Boz dalada bozdaıdy» «Nar ıdirgen»,
«On altynshy jyl» qaıda bárin kórgen.

«Qaıran sheshem» jylaıdy, qamyǵady,
«Aman bol, sheshemizden» zar uǵady.
Aýyly «Qyz qamaǵan» alys tartyp,
«Qyz Danaıdyń» qyrǵyny tanylady.

Atyraý Mańǵystaýmen aralasyp,
Barady «Toǵyz túıe» qyrdan asyp.
«Ne krıchı, ne shýmı» dep aıtady,
Jaıyqtyń jas ormany jaǵalasyp.
Jaıyqtyń jazyǵynda saz qonaqtar,
Júrektiń jazýynda jaz qonaqtar.
Narynda nar maıalar bozdaǵanda,
Daýysyn jetkizedi ozǵan attar.

Terbetip kóńilderdiń gákkýlaryn,
Jel súıer jelden ozǵan attyń jalyn.
«Bozingen» bozań saıda jelgen kezde,
Ushady aspanymda «Aqqýlarym».

Kóńildi «Álqıssamen» aǵartamyn,
Janymnyń japyraǵyn jańartamyn.
Bekbolat «Kúreńine» mingen kezde,
Kúıleri kúmbirleıdi Jańaarqanyń.

Sal kúreń qos erini salaqtaǵan,
«Kókjendet» jer tanabyn adaqtaǵan.
Arqanyń syrly sazy, oıǵa tereń,
Aqseleý kókiregine qonaqtaǵan.
Kúı – tulpar shashasynan shań boraǵan,
Kúı suńqar – ýysynan qan boraǵan.
Kúı – jańbyr jan-jaılaýǵa sebelegen,
Kúı – taǵdyr shanaǵynan án boraǵan.

«Qus qaıtarý» ushatyn tizbektelip,
Basynan jazdy ótkerip, kúzdi ótkerip.
Kúıshilerdiń kóshine kóz jibersem,
Kúı-kerýen kóz aldymda tizbektelip.

Kóshedi ǵasyrlardan ǵasyrlarǵa,
Aınalyp saf altyndaı asyldarǵa.
Esine el-jurtymnyń salaıyn bir,
Duǵam da osy bolsyn jasyndarǵa.

Dáýletkereı, Seıtek pen Muhıt, Abyl,
Túrkesh babam kúıiniń bári dabyl.
Luqpan, Jantóre men Baıjuma, Eshan,
Balamaısan, Boǵdamen – dúnıeǵapyl.

Uzaq, Qaýen, Mámen men Sarmalaı bar,
Kúı tartqanda jarqyrap tolǵan aılar.
О́skenbaı, Qulshar, Erǵalı, Esbaı, Esir,
Murat, Aral, Qazanǵap – arman-aılar.

Malqara qyz, Táttimbet, Toqalarym,
Kúı tókken ekpinderi topan-aryn.
Qojyke, Razdyq, Oqap, Joldy, Qartbaı,
Saýsaǵy sıqyr bolǵan atalarym.

Baıjigit kúımen terbep Abylaıdy,
Kórsetken kún shýaǵyn, jaryq aıdy.
Qyzyl moıyn Qýandyq ótken eken,
Qalaısha urpaq ony tanymaıdy?

Ári bı, ári kúıshi Beısenbini,
Babadan jetken uly kúı sendirdi.
Jylqyny jylatatyn Súgir kúıshi,
Qalyń el qamaǵanda teńseldirdi.

Ábiken, Muqash, Dosjan, Álshekeıler,
Sazdary Sybanquldyń bal-shekerler.
Jaldybaı «Qara jorǵa» jorǵalatqan,
Shal Myrza jurt biletin ańshy eken der.

Ar jaqta otyratyn Arynǵazy,
Elemes elge bitken kúıdiń sazy.
Úsen tóre shanaqty shertken kezde,
Úrkerdeı bolady eken ómir nazy.

Altaıdan, Jetisýdan, Syr elinen,
Atyraý – asqaq óner kúı elinen.
Mańǵystaý marjandaryn tyńdaǵanda,
Saz shyǵar zamananyń júreginen.

Kúı sóıler, kóńil órlep, janyńdy ashar,
Sergiter, serpildirer, baǵyńdy ashar.
Sezimdi sýyq shalǵan tereń boılap,
Jigerdi jelpindirip jalyndasar.

Dúnıe dóńgelener dıdary ashyq,
Sezimiń jyrǵa ǵashyq, syrǵa ǵashyq.
Bolady janyń sonda jaılaýynda,
Júrekti arbaǵanda bir qarashyq.

Qulpyryp kemel dúnıe qyzyl-jasyl,
Júrekten júrekterge syryn tasyr.
Kúı sóılep ketken kezde sózińdi tyı,
Ár sazy, ár saǵasy bolar asyl.
Terbetse altybaqan qyz-jigitti,
Aı kúlip, juldyz bitken úzdigipti.
Aqsúıek aı astynda jarqyrasa,
Arys máz, alaý júzdi qyz qylyqty.

Jem qaıda, Qaınar qaıda, Saǵyz qaıda,
Tulpar-kúı jabyrqaǵan janǵa paıda.
Oıylym oıymdaǵy qymbat edi,
Oǵlanyn esine alyp, saǵynbaı ma?

Ústirtten úrkip qashty kıik-ómir,
Úmitke úrkit bolǵan kúıine bil.
Úzeńgi jyldar kelse súıine bil,
Úkili aqboz úıge ıile bil.

Úzigin týyrlyqtyń úıire bil,
Úzdigip qulaq túrip kúıine bir.
Úrikken oılaryńdy jınap-terip,
Úıine qalqataıdyń úıire bil.

– Deıtuǵyn qaıda qazir kári qulaq,
Jaqsynyń jarqyldaǵan bári jyraq.
Dalamnyń daýysyna kúdik kirdi,
Ashaıyq sol daýysty anyǵyraq.

О́tkenge óre tastap, myń qaraımyn,
Sáýlesin simiremin tunǵan aıdyń.
Shabysyn shalquıryqtyń kórgendeımin,
Qaǵysyn eske alǵanda Qurmanaıdyń.

Qurmanǵazy izinde – Dına daryn,
Aıjan qyz, Aqqyz ana – quımalarym.
Talaı qyzdyń tarıhy tasqa túspeı,
Attaryn ataı almaı qınalamyn.

Dına ájem – darııa ǵoı tolqyny jal,
Naýshanyń shalqýy bar, tolqýy bar.
Baqyt apam bar edi, ol da ǵaıyp,
Roza, Aıgúl jalynnyń jalqyny bar.

О́nerdiń ógeı túri, bóteni bar,
Jaqsyny jatqa shashpaı kóterip al.
Ǵaıyp bop bara jatyr qońyr únim,
Kóńildiń osy jaıǵa sekemi bar.

Kóńildiń osy jaıǵa sekemi bar,
Jat únniń janǵa sýyq bóteni bar.
Kúı degen Táńiriniń tartýy ǵoı,
Táńirdiń tapjyltpaıtyn bekemi bar.

Táńirdiń tapjyltpaıtyn bekemi bar,
Taǵdyrdyń ókindirmes ótemi bar.
Talanttyń tasqa shyqqan sheteni bar,
Tańdaıǵa erip túser shekeri bar.

Taǵdyrǵa ókindirmes ótemim bar,
Tar jol, taıǵaq keshkende tótenim bar,
Serjandaı sertke ustaǵan jekenim bar,
Janǵalıdaı shertpe kúı bekemim bar,
Shámildeı shyǵa shapqan bókenim bar,
Táýbe dep aıtar edim: Turarym bar,
«Kóńildiń tolqynynda» Sekenim bar.

Nurǵısa ákem bar edi, ol da ǵaıyp,
Qalı ákem bar edi, ol da ǵaıyp,
Rústembek aǵam bar-dy, ol da ǵaıyp,
Maǵaýııa ákem ed, ol da ǵaıyp,
Tólegen kókem bar ed, ol da ǵaıyp,
Murat kókem bar edi, ol da ǵaıyp,
Qarshyǵa kókem bar-dy, ol da ǵaıyp,
Alym aǵam bar edi, ol da ǵaıyp,
Ýálı kókem bar edi, ol da ǵaıyp,
Rysbaı – kúı-qaǵany ol da ǵaıyp,
Toqsanbaı tolqyn edi, ol da ǵaıyp,
Ázıdolla kókem edi, ol da ǵaıyp,
Tuıaq qurdas bar edi, ol da ǵaıyp,
Talasbek tarlan edi, ol da ǵaıyp,
Talaılar tarıhqa ketti sińip,
Attaryn atamasam mendegi aıyp,
Solardyń eńbekterin qolǵa alaıyq,
О́nerdiń eń tóresi – kúı óneri,
Oılaıyq, úıreneıik, tolǵanaıyq,
Tartaıyq, tarataıyq, tanytaıyq,
Tanıyq, tabynaıyq, táý eteıik,
Bolmaı turǵan kezinde bul da ǵaıyp.
Namysyn bir kótersin momyn maýsym,
Dalaǵa kúı daýsymen jaýyn jaýsyn.
Orkestr,
Otanymda shalqyt kúıdi,
Kúmbirlet dombyranyń qońyr daýsyn.

El tyńdap en qaıratyn jigerlesin,
Janynyń janartaýyn júgendesin.
Taýyp ap tylsym úndi tabysym dep,
Murasyn qadirlep bir túgendesin.

Dırıjer – zaman mynaý dúrildegen,
Dıdary keıde kúndeı kúlimdegen.
Dıdary keıde túndeı tunjyraǵan,
Dıdary bir ashylsyn bilinbegen.

Dala – dúr,
Dala – sardar,
Dala – batyr,
Dıdary kúıge bókken sanada tur.
Máńgilik elimizdiń manıfesi,
Dáýirden dáýirge ozyp bara jatyr.

Tart, qazaq,
Dombyrańdy daýyldatyp,
Dýlatyp,
Dúrliktirip,
Saýyldatyp.
Silkintip,
Eliktirip,
Jeliktirip,
Shalqytyp,
Shyrq úıirip,
Baýyrlatyp.

Tart, qazaq,
Dombyrańdy tógildirip,
Elitip,
Ekpindetip,
Emindirip.
Kúńirentip,
Kúmbirletip,
Kemeldetip,
Dúnıe dóńgelesin janaryńda,
Dúrligip
Kirip kelsin ómir kúlip.

Tart, qazaq,
Dombyrańdy serpildirip,
Erendep,
Erekshelep,
Erkin qylyp.
Aspanda aqqý-qazdar alty aınalsyn,
Daýysyn dombyrańnyń tórkin bilip.

Tart, qazaq,
Dombyrańdy dúrkin-dúrkin,
Kúı degen – qymbat murań,
Asyl múlkiń.
Babańnyń sálemi bar onda saǵan,
Basynan kóshken kezde dúnıe, shirkin.

Máz bolmaı arzan óner ataǵyna,
Shalynbaı shaldýardyń shataǵyna.
Tart, qazaq,
Dombyrańdy
Jańylmastan,
Dombyra – Amanatyń – Ata mura.

Jetkizer eldiń atyn,
Esimińdi,
Shyndyqpen shegendeıtin sheshimińdi.
Tart, qazaq,
Dombyrańdy – zaman kúıin,
Terbetip urpaq jatqan besigińdi.

Tart, qazaq,
Tart degende tarta alasyń,
Asqaqtap tula boıyń,
Arqa-basyń.
Alaman abyroıyńdy alqalasyn,
Tyńdasyn baıtaq dala,
Alty Alashyń,
Tyńdasyn alty qurlyq,
Tórt muhıtyń,
Máńgilik kúıiń seniń tarqamasyn!

 

О́tegen ORALBAIULY,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty

Sońǵy jańalyqtar

Túrkistan – jigerli jeńimpazdar mekeni

Aımaqtar • Búgin, 17:17

Aqyn esimi jazylǵan brasletterdi taratty

Aımaqtar • Búgin, 15:33

Memlekettik BAQ portaly iske qosyldy

Qazaqstan • Búgin, 15:08

Ulylyqty ulyqtaýdyń ustanymy

Abaı • Búgin, 11:13

Qaraquıryq atqan brakoner ustaldy

Aımaqtar • Búgin, 10:10

Máńgilik mura taǵylymy

Abaı • Búgin, 10:01

Indetten jazylǵandar sany 73 702-ge jetti

Koronavırýs • Búgin, 09:25

108 bala stasıonarda em qabyldap jatyr

Koronavırýs • Búgin, 09:20

Bir aptada koronavırýstan 211 adam kóz jumdy

Koronavırýs • Búgin, 09:15

Uqsas jańalyqtar