El bıýdjetiniń tıimdi oryndalǵany mańyzdy

2019 jyly respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýynyń makroekonomıkalyq jaǵdaılary

Respýblıkalyq bıýdjettiń atqa­rylýy turaqty makroekonomıkalyq ahýal men ekonomıkanyń birqalypty ósý qarqyny jaǵdaılarynda júze­ge asyryldy. Muny 2019 jyly Dúnıe­júzilik ekonomıkalyq forýmnyń jahan­dyq básekege qabilettilik reı­tıngisinde «Makroekonomıkalyq turaqtylyq» ındıkatory boıynsha Qazaqstan pozısııasynyń 60-orynǵa deıin jaqsarǵany rastaıdy.

Buǵan qaramastan, ekonomıkanyń óńdeýshi salalaryn damytý boıyn­sha jetkilikti dárejede tıimdi júr­gizilmegen saıasat Qazaqstannyń munaıǵa táýeldiligin tómendetý úrdisine qol jetkizýge múmkindik bermeı otyr. Esep­ti kezeńde ekonomıka qurylymynda túbegeıli ózgerister baıqalǵan joq. Oǵan sebep – óńdelgen ónim eksporty, ımportty almastyrý jáne ishki naryqty qanyqtyrý emes, shıkizat eksportyna baǵdarlanǵan ekonomıkalyq damý modeli. Bul baǵytta ınnovasııalyq damý negizinde eki modeldi sıntezdeý qajet.
10 jyl ýaqyt kezeńinde óńdeýshi sektordyń úlesi 11%-dan aspaı otyr, sol mezgilde taý-ken óndirý sektorynyń úlesi 14,4%-ǵa deıin ósti. Eksport qury­lymynda mıneraldyq ónimder úlesi 70%-dan asty.

Bul tólem balansy jaǵdaıynyń nashar­laýy jáne munaı baǵasy tómen­degen jaǵdaıda ulttyq valıýtanyń qun­syzdanýy táýekelin týyndatyp, uzaq merzimdi kezeńde elimizdiń qarjylyq jáne fıskaldyq turaqtylyǵyna áserin tıgizedi.

Ádettegideı, ekonomıkanyń basym baǵyttaryn damytý boıynsha túsinik joq. Salalardy damytý boljamdary bir salanyń ekinshi salaǵa ózara yq­pal etýi eskerilmeı jasalǵan, bul ult­tyq ekonomıkanyń tıimdi salalyq qury­lymyn qalyptastyrýǵa múmkindik ber­meıdi. Búkil ulttyq ekonomıkanyń damýynyń keshendi sıpatyn qamtamasyz ete otyryp, IJО́ kólemderin ulǵaıtýǵa mýltıplıkatıvtik áser berýge qabiletti ósý draıverleri aıqyndalmaǵan.
Ekonomıkanyń munaı-gaz sektoryna táýel­diligin tómendetý jáne ony odan ári ártaraptandyrý maqsatynda ınstı­týsıonaldyq reformalardy júrgizý jónindegi jumysty jandandyrý, sondaı-aq memlekettik sektor úlesin tó­mendetý qajettiligi týyndap otyr.
Ásirese bul bıylǵy jyl jaǵdaı­larynda ózekti bolyp otyr, sebebi halyq­aralyq qarjy uıymdary «eks­porttan ártaraptandyrylmaǵan kiris­teri bar» munaı jetkizýshiler úshin jaǵymsyz boljam jasaýda.

2019 jyly azyq-túlik taýarlaryna baǵanyń ósýi halyqtyń aqshalaı shyǵystarynyń qurylymynda olardyń úlesiniń 49,9%-ǵa deıin ósýine ákeldi. Al damyǵan elderde bul kórsetkish 10% sheginde. Is júzinde kiristerdi «iship-jeý» jáne ekonomıkany ilgeriletip damytý faktorlarynyń biri retinde ózderiniń jınaq deńgeılerin arttyrýǵa halyqtyń múmkindiginiń bolmaýy baı­qalady.

Nátıjesinde, turmys deńgeıin jaq­sartý kóp jaǵdaıda halyqqa kredıt berý esebinen qamtamasyz etilip otyr. 2019 jyly tutynýshylyq kredıtterdiń ósýi halyqtyń nomınaldyq kiristeriniń ósi­minen 14,8%-ǵa edáýir basym bolyp otyr.

Bul rette osylaı qalyptasqan tuty­nýshylyq suranys eń aldymen halyqtyń qajettiligine baǵdarlanǵan salalardyń jetkilikti dárejede damymaýyna baı­lanysty ımportqa suranystyń ósýine yqpal etedi. Al tym kóp kredıt alý áleýmettik shıeleniske alǵyshart jasaı­dy.

Burynǵysynsha, jańa basymdyq­tardy qarjylandyrýdyń negizgi kózi Ulttyq qor bolyp tabylady. Bul rette onyń aktıvterin paıdalaný boıynsha belgilengen shekteýlerdi saqtaý salyqtyq túsimderdi jumyldyrý jáne munaıǵa qatysty emes kiristerdi ulǵaıtý arqyly emes, shekti kórsetkishti naqty qol jetkizilgen mánmen belgileý arqyly qamtamasyz etilgen.

Osy baǵyttaǵy saıasatty iske asy­rý túbegeıli jáne jedel sheshimder qabyl­daýdy talap etedi. Ulttyq qor óziniń negizgi mindeti – keleshek urpaq úshin jınaqtaýlardy júzege asyrýy tıis.

Memleket tarapynan edáýir qol­daýǵa qaramastan, sońǵy 5 jylda el eko­nomıkasynda bank sektory róliniń tómendegeni baıqalady. Onyń aktıvteri IJО́-ge shaqqanda 39,6%-ǵa deıin (2015 jyly – 61,4%), IJО́-ge shaqqanda eli­mizdegi bankterdiń nesıelik qorjyny 21,8%-ǵa deıin (2015 jyly – 37,9%) tómendegen. Problemalyq qaryzdardyń ósýi jalǵasýda.

Jeke sektorǵa kredıt berý kólem­deriniń tómen bolýyna, shaǵyn jáne orta kásiporyndar úshin qarjy resýrstaryna qoljetimdiliktiń shekteýli bolýyna baı­lanysty «qarjy júıesi» ındıkatory boıynsha Qazaqstan DEF JBI reı­tıngisinde 104-orynǵa tómendegen. Bank­terdiń senimdiligi burynǵysynsha tómen deńgeıde baǵalanyp otyr – 121-oryn (2018 jyly – 120).

Bıznesti qoljetimdi jáne «uzyn aqshamen» qamtamasyz ete otyryp, kásipkerlikti damytý boıynsha memleket pen bankterdiń ortaq jaýapkershiligi úshin jaǵdaı jasaý qajet. Ekonomıkanyń basym jáne perspektıvaly salalarynda (máselen, agroónerkásiptik keshende) saqtandyrý sektoryn damytý qajet.

Jobalyq basqarýdy engizýge biryń­ǵaı tásildiń bolmaýy ekonomıkany jań­ǵyrtý sheńberinde bastamalardy is­ke asyrý úshin ınvestısııalar tartýǵa jáne ishki suranys serpinine olardyń úle­sin arttyrýǵa múmkindik bermedi. Nátı­jesinde, memlekettik bıýdjet shy­ǵys­tarynyń ósýine qaramastan, ne­gizgi kapıtalǵa ınvestısııalar túrinde memlekettik qarajat úlesiniń tómendeý serpini baıqalady.

Qazaqstannyń memlekettik borysh deńgeıi qaýipsiz shekterde qalyp otyr. Alaıda jyl saıynǵy ósý úrdisine ıe, bul oǵan qyzmet kórsetýge jáne óteýge jumsalatyn shyǵyndardyń ulǵaıýy­na ákeledi. Munda buryn alynǵan mindet­temelerdi óteý kózderiniń aıqyndyǵy jáne naqty kórinisi qajet.

2019 jylǵy respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baǵalaý

2019 jyly «2019-2021 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly» Qazaqstan Respýblıkasy zańynyń oryndalýy tórt naqtylaý men segiz ret júrgizilgen túzetýlerdi eskere otyryp, josparlanǵan shekterde qamtamasyz etildi:
- respýblıkalyq bıýdjetke túsetin túsimder josparǵa shaqqanda 100,5%-ǵa oryndaldy;
- kirister 100,4% deńgeıinde qalyp­tasty;
- shyǵystar men shyǵyndar 99,9%-ǵa oryndaldy;
- tapshylyq 1 296,3 mlrd teńgeni qurady, bul josparly kórsetkishten 68,4 mlrd teńgege tómen.

100%-ǵa derlik atqarylǵanyna qaramastan, 2019 jyly áleýmettik-ekonomıkalyq mindetterdi sheshýge bólingen, tıimsiz paıdalanylǵan bıýd­jet qarajatynyń somasy 2018 jyl­­dyń deńgeıinen úsh ese asyp, 427,5 mlrd teńgeni qurady.

Jalpy, respýblıkalyq bıýdjettiń kiristeri 30%-ǵa Ulttyq qordan beriletin transfertter esebinen qalyptasqan (3,1 trln teńge). Atalǵan kórsetkish sońǵy jyldary kólemi boıynsha ekinshi (eń kóp soma 2017 jyly baıqaldy – 4,4 trln teńge) bolyp tur.

Shoǵyrlandyrylǵan bıýdjet tú­sim­deriniń nomınaldy ósýine qara­mastan, olardyń IJО́-ge qatynasy bo­ıynsha tómendegeni baıqalady, bul ekonomıkanyń ósý kórsetkishteriniń jáne salyqtyq túsimderdiń kelisilmegendigin aıǵaqtaıdy. Bul jetkiliksiz dárejedegi salyqtyq ákimshilendirý men kóleńkeli sektordyń bolýy saldarynan bolyp otyr.

Bir mezgilde túrli sýbsıdııalar men salyq jeńildikterin usyný tetik­teri­niń jetkilikti túrde aıqyn bolmaýy baı­qalady. Turaqty negizde jáne salalyq bóliniste olardyń esebin júrgizý, eko­nomıkalyq tıimdiligin taldaý júzege asy­rylmaıdy. Oǵan sebep – salyq esep­tiliginiń formaldylyǵy jáne aqparattandyrylmaýy.

Bızneske memlekettik kómek kórsetý tetikteriniń aıqyndyǵyn, eseptiligin art­tyrý jáne ony qaıta qaraý arqyly fı­skaldyq saıasatty reformalaý, tıim­siz salyq jeńildikteriniń kúshin joıý jáne olardy júıelendirý, kóleńkeli ekonomıkamen jáne salyqtyq min­dettemelerdi oryndaýdan bas tartý­shylarmen dáıekti kúres júrgizý ar­qyly salyq bazasyn ulǵaıtý boıynsha sharalar qabyldaý qajet.

Sapaly monıtorıngti qamtamasyz etý úshin salyq eseptiliginiń nysanyna soma men qol jetkizilgen áserdi kór­sete otyryp, salyq tóleýshilerdiń sa­lyq jeńildikteri men basqa da artyq­shylyqtardy kórsetýi bóliginde ózge­rister engizý qajet.

Sonymen qatar jetekshilik etetin sala­lar úshin jeńildikter usynýǵa bas­tama­shylyq jasaǵan memlekettik organ­darǵa olardy engizýden nátıjege qol jetkizý boıynsha nysanaly ındıka­torlardy strategııalyq josparlaryna bekit­ken oryndy.

Bıýdjettiń kiris bóligi boıynsha jos­pardy tólemderdi avanstaý nemese «qate» salyqtyq túsimder: KTS, QQS, al óńirlerde JTS jáne áleýmettik salyq esebinen oryndaý praktıkasy jalǵasqan. Osylaısha aǵymdaǵy qarjy jylynyń «jyrtyǵy» aldaǵy kezeńniń bıýdjetine edáýir júktememen «jamalýda».

Bul bıýdjettiń kiris bóliginiń naqty jaǵdaıyn burmalaıdy jáne jekelegen jaǵdaılarda olardy kelesi kezeńniń birinshi toqsanynda qaıtarýdyń qajet­tiligimen kúrdelene túsedi.
2019 jyl ishinde beresiniń 126,4 mlrd teńgege tómendeýi, burynǵydaı, sa­lyq tóleýshilerdi bankrot dep taný esebi­nen qamtamasyz etilgen – tómendeý som­asynyń shamamen 52,9%-y. Atal­ǵan kórsetkish aldyńǵy jylmen salys­tyrǵanda edáýir ulǵaıǵan (2017 jyly – 48,9%, 2018 jyly – 40,6%).

Bul salyq tóleýshilerdiń bankrottyq jolmen salyqtyq mindettemelerdi oryndaýdan ketýine múmkindikterdiń ulǵaıǵanyn aıǵaqtaıtyn, alańdarlyq jaǵdaı.
2018 jylmen salystyrǵanda kame­ral­dyq baqylaý nátıjeliliginiń ab­solıýttik kórsetkishteriniń ósýine qara­mastan, kásipkerlik sýbektilerine ákim­shilik júktemeniń ulǵaıǵany baı­qalady. Habarlamalar sany men buzý­shylyqtar somasy 2 eseden astam ósse de, buzýshylyqtardyń rastalǵan somasy 9,8%-ǵa tómendegen.

Tıimdilikti arttyrýǵa arnalǵan re­zerv­ter kedendik ákimshilendirýde de oryn alǵan. Kedendik baqylaý kezinde TBJ-ny qoldaný nátıjeleri boıynsha bıýdjetke túsetin túsimderdiń qosymsha rezervterin izdestirýge yqpal etken bir­qatar problemalar men júıeli kem­shilikter anyqtaldy. Bul salyqtardy jınaý kórsetkishterin odan ári jaqsartý boıynsha jiberip alynǵan múmkindikter táýekelderin arttyrady.

Máselen, 2019 jylǵy TBJ usynym­dary boıynsha taǵaıyndalǵan kedendik jete tekserýler nátıjeliliginiń qol jetkizilgen eki márte artýyna qaramastan (49%), is júzinde zalaldyń bolmashy ǵana mólsheri bar (157,6 myń teńgege deıin) buzýshylyqtar statıstıkasynyń ul­ǵaıǵany baıqalady. Sonyń saldarynan, resýrstardy ońtaıly paıdalaný qaǵıdaty qamtamasyz etilmeıdi.

2019 jyly ekonomıkanyń damýyna yqpal etetin shyǵystardyń úlesi (damý bıýdjeti, kúrdeli shyǵyndar, sýb­sı­dııalaý jáne kredıt berý sııaqty) respýb­lıkalyq bıýdjettiń jalpy kóleminde nebári 13,6%-dy quraıdy. Atalǵan shy­ǵystardyń sońǵy bes jyldaǵy ser­pini ósýge qaraı turaqty betalys baıqalmaı, eleýsiz aýytqýdy kórsetip otyr. Alaıda dál osy shyǵystar makroekonomıkalyq turaqtylyqqa qol jetkizýge, ınves­tı­sııalardy yntalandyrýǵa jáne salyq salynatyn bazanyń ulǵaıýyna alǵyshart jasaı otyryp, ekonomıkalyq ósý qar­qy­ny men sapasyna yqpal etýge qabiletti.

Barlyq shyǵystardyń eń kóp úlesin memlekettik mekemelerdi kútip-ustaýǵa arnalǵan shyǵystardy, ETQ jáne basqa da aǵymdaǵy shyǵystardy qosa alǵanda ózge shyǵystar alyp otyr, ol sońǵy bes jylda 54,7%-ǵa ósken. 2019 jyly bul baǵytqa 7 046,4 mlrd teńge bólingen nemese shyǵystardyń jalpy kólemine shaqqanda 55,4%.

Respýblıkalyq bıýdjette aǵymdaǵy shyǵystardyń ósýiniń edáýir qarqyny jáne damý bıýdjetinen basym bo­lýy munaıǵa baǵanyń sıkldik tómen­deýi jaǵdaıynda kúrdelengen makro­ekonomıkalyq teńgerimsizdikti odan ári kúsheıte túsedi. Bul – memlekettik kirister men shyǵystar balansynyń ornyqtylyǵyna, halyqtyń ómir súrý deńgeıiniń tómendeýine eleýli táýekel bolyp tabylady.

Esep komıteti bıýdjettik táýekel­derdi basqarý júıesin engizý jáne memlekettik qarjynyń uzaq merzimdi ornyq­tylyǵy qujatyn ázirleý máse­lesin qaraý qajettiligine qaıtalap nazar aýdarady.
Esepti kezeńde respýblıkalyq bıýdjet­ten óńirlerge bólingen trans­fert­ter kólemderiniń edáýir ulǵaıǵany baı­qalady, bul jergilikti bıýdjetterdiń barlyq shyǵystarynyń jartysynan astamyn quraıdy. Alynǵan nysanaly transfertter 99,1%-ǵa oryndalǵan.

Jergilikti deńgeıde atqarylmaý 16,4 mlrd teńgeni qurady, onyń ishinde 80%-y bıýdjet qarajatynyń únemi, bul jeke­legen jaǵdaılarda asyra otyryp josparlaý saldary bolyp tabylady.

Nysanaly transfertterdiń ıgeril­meýi­niń negizgi sebepteri ádettegideı mem­lekettik satyp alý rásimderiniń uzaq júrgizilýi, sharttardyń ýaqtyly jasalmaýy, jumys júrgizý kestesinen qalyp qoıý, sapasyz ázirlengen jobalyq sheshimder bolyp tabylady.

Atalǵan sebepter nashar jobalyq basqarýmen qatar halyq úshin qa­jet­ti jáne áleýmettik mańyzdy obek­tilerdi iske asyrý merzimderiniń so­zy­lýyna ákep soǵady. Nátıjesinde, bas­talǵan jobalar boıynsha jumys belgilenbegen merzimge toqtatylady nemese olar boıynsha keıin qurylystyń qymbattaýymen túzetýler jasalady.

JAO-lardyń aldyn ala derekteri boıynsha elimizde barlyǵy 43 aıaq­talmaǵan obekti (jalpy quny 51,8 mlrd teńge) bar. Jergilikti bıýdjet ese­binen ózekti emes JSQ-ny túzetýge jáne (nemese) qymbattaý qunyn óteýge óńirlerde qarajat joq. Jáne bul osyndaı jobalarǵa 34 mlrd teńge kóleminde edáýir qarajat jumsalǵan ýaqytta.

Qorytyndysynda halyq úshin qajetti jobalar birneshe jyldar boıy aıaqtalmaıdy (10 jyldan astam – 1 joba, 5-ten 10 jylǵa deıin – 23 joba, 5 jylǵa deıin – 19 joba), áleýmettik-ekonomıkalyq áserge qol jetkizilmeıdi, qoǵamdyq ıgilikterge qoljetimdilik bo­ıynsha óńirler ara­syndaǵy sáıkessizdikti kúsheıtedi.

Atalǵan faktiler Memleket basshy­synyń eń kóp áleýmettik-ekonomıkalyq áseri bar jobalardy basymyraq qarjy­lan­dyrý jónindegi tapsyrmasyna qaı­shy keledi.
Osy máseleniń strategııalyq mańyz­dy­lyǵyn eskere otyryp, Úkimetke usynylady:

– óńirlerde bastalyp, biraq aıaqtal­maǵan obektilerge olardyń qajettiligi jáne jobalyq sheshimderge ózgerister engizýdiń qajettigi turǵysynan túgendeý júrgizý, aıaqtalmaǵan obektiler bolǵan jaǵ­daıda jańa jobalarǵa bıýdjet qara­jatyn bólý praktıkasyna tyıym salý;

– kelesi úshjyldyqqa arnalǵan bıýdjet jobasyn qalyptastyrý kezinde aǵym­daǵy qarjylandyrý kózderine qara­mastan respýblıkalyq bıýdjet qarajaty esebinen aıaqtalmaǵan jobalar­dy qarjylandyrýdyń qosymsha tetik­terin qarastyrý;

– qoǵamdyq ıgilikterge halyqtyń teń qoljetimdiligin qamtamasyz etý maq­­satynda árbir sala men eldi meken bó­linisinde óńirdiń jaǵdaıy jónindegi biryń­ǵaı pasporttar ázirleý, bul rette atal­ǵan pasporttardy eskerýmen bıýd­jet­terdi josparlaý qamtamasyz etilýi qajet.

Memlekettik baǵdarlamalardyń iske asyrylý tıimdiligin baǵalaý

Esepti jyly Úkimet baǵdarlamalyq qujattarǵa Memlekettik josparlaý júıesiniń joǵary turǵan qujattarynyń nysanaly ındıkatorlaryn kaskadtaý mánine olardy ózekti etti.
Alaıda memlekettik qoldaý sharala­ry­nyń tıimdiligin jáne olardy alýshylardy monıtorıngileý jáne súıemeldeý boıynsha operatorlardyń qyzmetin baǵa­laýdyń naqty ólshemsharttaryn ázir­leý boıynsha jumys áli bastapqy kezeń­de.

Osy Qorytyndynyń sheńberinde iske asyrylýy 2019 jyly aıaqtalǵan 7 memlekettik baǵdarlamanyń tıimdiligine jedel taldaý jasaldy:
1. «Bıznestiń jol kartasy – 2020» bız­nes­ti qoldaý men damytýdyń mem­leket­tik baǵdarlamasy;
2. О́ńirlerdi damytýdyń 2020 jylǵa deıingi memlekettik baǵdarlamasy;
3. «Nurly jer» memlekettik tur­ǵyn úı qurylysy baǵdarlamasy;
4. Infraqurylymdy damytýdyń 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan «Nurly jol» memlekettik baǵdarlamasy;
5. Qazaqstan Respýblıkasynda bilim berýdi jáne ǵylymdy damytýdyń
2016-2019 jyldarǵa arnalǵan mem­le­ket­tik baǵdarlamasy;
6. Qazaqstan Respýblıkasyn ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq damytýdyń
2015-2019 jyldarǵa arnalǵan mem­le­ket­tik baǵdarlamasy;
7. Qazaqstan Respýblıkasynyń den­saýlyq saqtaý salasyn damytýdyń 2016-2019 jyldarǵa arnalǵan «Densaýlyq» memlekettik baǵdarlamasy.

Baǵalaý Esep komıtetiniń tapsyrmasy boıynsha ázirlegen «Strategııalyq jáne baǵdarlamalyq qujattardyń maq­sattary men mindetterine qol jet­kizýge baǵyttalǵan memlekettik qara­jat­­ty paıdalanýdyń ekonomıkalyq áse­rin baǵalaýdyń ekonomıkalyq-mate­matıkalyq modelin» (EMM) paıdalaný arqyly júrgizildi.

Bul sebep-saldarlyq baılanystardy jáne qol jetkizilgen nátıjelerge mem­lekettik qarjynyń yqpal etý dárejesin aıqyndaı otyryp, qol jetkizilgen kórsetkishterdiń baǵdarlamanyń óziniń túp­kilikti maqsattaryn iske asyrýǵa yq­pal etýin tájirıbeli jolmen baǵalaýǵa múm­kindik berdi.

Jalpy, Esep komıtetiniń baǵala­ýynsha, taldanǵan baǵdarlamalarǵa ju­msal­ǵan qarajat edáýir ósý áleýe­timen alynǵan ortasha áleýmettik-ekonomıkalyq áserdi aıǵaqtaıdy.

Olardan qaıtarym deńgeıin artty­rýǵa kedergi bolǵan negizgi faktorlar retin­de mynalar atap ótildi:
1. Memlekettik basqarý salasynda kúndelikti qyzmetti sıpattaıtyn aǵym­daǵy is-sharalarǵa respýblıkalyq bıýdjet shyǵystarynyń josparlanýy. Bul jobalardy joǵary qosylǵan qunmen ekonomıkanyń bazalyq jáne serpindi baǵyttaryna generasııalaýǵa yqpal etpeıdi;
2. Kóptegen túzetýler jáne memle­kettik qoldaý sharalaryn iske asyrýda sabaqtastyqtyń bolmaýy atalady. Sol arqyly memlekettik baǵdarlama for­maldy qujat qana bolyp, salany basqarýǵa tek ishinara ǵana baǵyttalǵan;
3. Damý basymdyqtarynyń durys bólinbeýi, bul qarjy resýrstarynyń shekteýliligi jaǵdaıynda bıýdjettik múmkin­dikterge qaraı nysanaly ın­dı­katorlardyń nátıjeler kórset­kish­teriniń josparly mánderiniń qys­qarýyna ákep soqtyrady;
4. Indıkatorlar retinde eldiń negizgi makroekonomıkalyq kórsetkishteriniń (IJО́-niń ósýi, jumyssyzdyqtyń tó­mendeýi, ekonomıkanyń shıkizattyq emes sektorynyń, shıkizattyq emes eks­porttyń ósýi) bekitilýi, olarǵa baǵ­dar­lamalyq qujattan týyndamaıtyn syrtqy faktorlar da, ishki faktorlar da yqpal ete alady. Sonyń saldarynan baǵdarlamany iske asyrýdyń áseri naq­ty baǵdarlamany iske asyrý kezinde memlekettik qoldaý sharalarynyń naqty qosqan úlesi esepke alynbaı, ekonomıkanyń barlyq salalarynyń ósýi jáne áleýmettik salanyń damýy boıynsha baǵalanady.

Osylaısha bıýdjettiń baǵdar­lama­lyq-nysanaly baǵdary tolyq kó­lemde qamtamasyz etilmeıdi, ekono­mıka sala­larynyń damýyna eleýli mýl­tıp­lıka­tıvtik áserge qol jetkizil­meıdi.

Bul 2025 jylǵa deıingi Stra­te­gııa­­lyq jospardyń nysanaly ındı­ka­torlarynyń mánderinen jekelegen baǵdarlamalar boıynsha ótken jyldarda baıqalǵan qalyp qoıýlarǵa baılanysty jalpyulttyq maqsattarǵa qol jetkizbeý táýekelderin aıǵaqtap otyr.

Jalpy, Esep komıtetiniń baǵalaýyn­sha, taldaý jasalǵan memlekettik baǵdar­lamalardy iske asyrý mynadaı nátı­jeler alýǵa múmkindik berdi:
- memlekettik qoldaýdyń 1 teńgesi or­tasha eseppen 1,1 teńge mólsherinde ónim shyǵarýǵa áser etti (0,16 teńgeden 3,63 teńgege deıin);
- negizgi kapıtalǵa ınvestısııa­lardyń 1 teńgesi ortasha eseppen 0,9 teńge mólsherinde ónim shyǵarýǵa áser etti (0,62 teńgeden 1,16 teńgege deıin);
- negizgi kapıtalǵa ınvestısııa­lardyń 1 teńgesi ortasha eseppen bıýd­jetke 0,06 teńge mólsherinde salyqtyq tólemder ákeldi (0,05 teńgeden 0,08 teńgege deıin);
- 1 jumys ornyn qurýǵa ortasha esep­pen 37,5 mln teńge qarajat qa­jet boldy (7,2 mln teńgeden 99 mln teń­gege deıin);
- bıýdjetke jyl saıyn JTS túrinde ortasha eseppen memlekettik qoldaý kólem­deriniń 19,3%-y qaıtarylady (1,57 %-ten 37%-ke deıin).

Ortalyq memlekettik organdarǵa bólingen bıýdjet qarajatynyń paıdalanylý tıimdiligin baǵalaý

Esepti kezeńde Úkimet memlekettik organdar qyzmetiniń tıimdiligin arttyrý jáne olardy qarajatty formaldy túrde ıgerýden alshaqtap, eń úzdik nátı­jelerge qol jetkizýge yntalandyrý bóli­ginde Esep komıtetiniń usynymdary boıynsha belgili bir jumystar júrgizdi.

2019 jylǵy respýblıkalyq bıýdjet­tiń atqarylýy týraly esepti Úkimet strategııalyq baǵyttarǵa sáıkes mem­le­kettik shyǵystar boıynsha áleý­mettik-ekonomıkalyq qaıtarymdy kór­­sete otyryp daıyndaǵan. Alaıda bul baǵalaý áli de qol jetkizilgen nátı­je­ler kórsetkishterine bıýdjet shyǵys­ta­rynyń ár teńgesiniń áserin taldaýdy kórsetpeıdi.

Salalyq aspektiler eskerilgen qa­jetti ádisteme osy ýaqytqa deıin beki­tilmegen. Osy baǵytta bastapqy kezeńde damý bıýdjeti, kúrdeli shyǵystar, sýb­sı­dııalaý jáne kredıtteý (shartty túr­de ekonomıkanyń damýyna tikeleı áser etetin shyǵystar) bólinisinde sta­tıstıka qalyptastyratyn sandyq-sa­palyq kórsetkishterdi eskere otyryp, jalpyulttyq maqsattarǵa qol jet­kizýge bıýdjettik qarjylandyrýdyń eko­­no­mıkalyq yqpalyn baǵalaý usy­nyldy. Osyndaı shyǵystardyń 2019 jyl­ǵy kólemi 1,7 trln teńgeni nemese res­pýblıkalyq bıýdjet shyǵystarynyń 13,6%-yn qurady. Esep komıteti osy Qorytyndyny daıyndaý kezinde atalǵan tásildi synap kórdi.

Júrgizilgen taldaý bıýdjet qaraja­tyn ıgerý deńgeıiniń aıtarlyqtaı jo­ǵary bolýyna qaramastan, bıýdjettik baǵdar­lamalardyń nátıjeler kórset­kishterine qol jetkizbeýdiń (tikeleı – 9,3%, túpkilik – 15,8%) saqtalyp otyr­ǵanyn kórsetti, 2018 jyldyń deńgeıine shaqqanda sáıkesinshe 3,2 p.t.-ǵa jáne 8,6 p.t.-ǵa ósken.

Bul rette memlekettik organdardyń strategııalyq josparlarynyń ózinde áli kúnge deıin olardyń aǵymdaǵy qyz­metin sıpattaıtyn nátıjeler kórset­kishteriniń sany aıtarlyqtaı kóp.
О́z kezeginde, bıýdjettik baǵdarlama­lardyń ekonomıkaǵa yqpal etetin ná­tı­jeler kórsetkishteri olarǵa qol jet­kizýge jumsalǵan bıýdjet qaraja­tymen ózara baılanystyrylyp bol­jan­baıdy. Bul bıýdjet júıesin mem­lekettik shyǵystardyń nátıjeliligi men tıimdiligine qaıta baǵdarlaýǵa múmkindik bermeıdi. Buǵan sebep – strategııalyq qujattardy jáne respýblıkalyq bıýd­jet jobasyn ázirleý kezeńindegi kem­shilikter.

Buǵan qosa, ártúrli ákimshilerdiń bıýdjettik baǵdarlamalarynda birdeı kórsetkishter belgilengen, al bul eldiń áleý­mettik-ekonomıkalyq damýyna árbir memlekettik organnyń qosqan naq­ty úlesiniń obektıvti baǵasyn qalyp­tastyrý kezindegi taǵy bir kedergi bolyp tabylady. Esep komıteti osyǵan birneshe ret nazar aýdarǵan.

Ekonomıkaǵa tikeleı áser etýi tıis shyǵystardaǵy jańa qorlardy jańartýǵa, jańa obektiler men óndiristerdi qu­rýǵa arnalǵan shyǵyndardyń úlesi bol­mashy ǵana ekenin aıta ketken jón, ıaǵnı 42,2%. Al olardy kóp jaǵdaıda óńirlerdegi suranysty pysyqtamaı, basymdyqsyz irikteý júıelerdiń tozýy, óndiristerdi keńeıtý, ımportqa táýeldilik, kepildendirilgen ıgilikterge teń qoljetimdilik sııaqty júıeli prob­lemalardy sheshýde tıisti nátıjeniń bolmaýyna ákep soqtyrady.

Osy baǵytta Esep komıteti buryn bergen mynadaı usynymdardy qaraýǵa qaıta oralǵan jón:

1. Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń tikeleı úılestirýimen jalpyulttyq maqsattarǵa qol jetkizýge arnalǵan bıýdjet shyǵystarynyń tıimdiligin baǵalaý ádistemesin ázirleýdi aıaqtaý;
2. Strategııalyq josparlarda bir mem­lekettik organ yqpal etýdi qamta­masyz ete almaıtyn kórsetkishterdi qalyptastyrý praktıkasyn boldyrmaý. Olardyń ornyna ınvestısııalyq jobalardyń naqty tizbesin kózdep, ınvestısııalardyń iske asyrylýyna qaraı qol jetkizilýi josparlanatyn ekonomıkalyq, bıýdjettik jáne áleýmettik áserdi kórsetý. Bul áser ólshenetin jáne baǵalanatyn bolýy tıis.

Kvazımemlekettik sektor sýbektileri aktıvteriniń basqarylý tıimdiligin baǵalaý

Kvazımemlekettik sektor sýbek­tileriniń bıýdjetke táýeldiligi saqtalǵan. 2007-2009 jyldar araly­ǵynda hol­dıngterge 7,5 trln teńge kóleminde ult­tyq resýrstar baǵyttalǵan, bul eldiń 7 damý bıýdjetine teń.

Bul rette kvazımemlekettik sekt­or sýbektileriniń jalpyulttyq maq­sat­tardy iske asyrýǵa qarajatty ba­ǵyttaýyn monıtorıngileý tıisti deń­geıde júzege asyrylmaıdy. Buǵan sebep – Memlekettik josparlaý júıesinde kvazımemlekettik sektor sýbektileriniń naqty róli men ornynyń bolmaýy. Sonyń saldarynan holdıngter men olardyń enshiles kompanııalarynyń damý strategııalarynda túıindi ult­tyq ındıkatorlar tolyq kólemde dekom­pozısııalanbaǵan.

Sol arqyly qarjy resýrstaryna baılanystyrý arqyly árqaısysynyń jal­pyulttyq maqsattarǵa qol jet­kizýdegi rólin aıqyndaı otyryp, kvazı­memlekettik sektor sýbektileriniń qyz­metin strategııalyq josparlaýdy jetildirý qajettiligi týyndaıdy.

Ekonomıkanyń ártúrli salalarynda bıznesti qoldaýǵa respýblıkalyq bıýd­­­jetten bólinetin qarajat kvazı­memlekettik sektordyń kóptegen sýbek­­tileri úshin kiris kózine aınaldy. Nátı­jesinde, memlekettik qoldaý baǵyt­tal­ǵan kásipker kredıt qarajatyn jo­ǵa­rylatylǵan mólsherlemelermen (ortasha eseppen 6-dan 9%-ǵa deıin, kvazımemlekettik sektor sýbektisine bıýdjettik kredıt berý kezinde - 1%-dan az) alady.

Oń úrdiske qaramastan, holdıngter qarajatynyń kóp bóligin (ortasha eseppen 80%) básekeles emes tásilmen ornalastyrý jalǵasýda, al jekelegen kompanııalarda topishilik satyp alý­dyń úlesi 70%-ǵa (sonyń ishinde tehno­logııa­lyq baılanysty satyp alý) jetedi.
Osyǵan baılanysty, barlyq rásim­derdi ortalyqtandyrylǵan platformada júr­gize otyryp, satyp alý týraly bir­yń­ǵaı zań qabyldaý qajet.

Kvazımemlekettik sektor sýbek­tileriniń dıvıdendtik saıasatynda júıeli kem­shilikter oryn alǵan. Memleketke tólenetin dıvıdendter kólemi alynǵan taza kirispen mól­sherles emes, sońǵy bes jylda – 6,6%. Bul osyndaı sýbek­tiler­diń shy­ǵyndylyǵynyń ósýimen jáne dıvı­dendter tóleýdegi keıinge shegerý­lermen baılanysty.

Holdıngter boıynsha (atap aıtqanda «Sam­uryq-Qazyna» UÁQ» AQ-ta) dıvıdendter prosentiniń tómen bolýy belgili bir dárejede beıindi emes obektilerdi qar­jylandyrýǵa, kóp jaǵdaıda joǵary baǵa­men qarjylandyrýǵa aksıonerdiń paı­dasyna ózge de bólýlermen baılanys­ty.

Aksıonerge ózge de bólýlerdi, sonyń ishinde áleýmettik jobalarǵa bólýlerdi barynsha azaıtyp, dıvıdendterdiń mindetti mólsherleri men olardy tóleý merzimderin belgileý qajet.

Jekelegen kvazımemlekettik sektor sýbek­tileriniń el bıýdjetine aldyńǵy qarjy jyly úshin jyl saıynǵy dıvı­dendterdi tek jyldyń sońyna qaraı aýda­rýy praktıkasy kóp jyldar boıy jalǵasyp keledi.

Inflıasııa deńgeıin eskersek, dıvı­dendter aýdarýdy uzaqqa sozý bıýdjettiń kiris bóligin qalyptastyrýǵa keri áserin tıgizedi. Parlamentte bıýdjet túzetilgen jaǵdaıda atalǵan dıvıdendter bıýdjet qarajatyn qaıta bólýge qatyspaıdy, bul ózekti áleýmettik mańyzy bar joba­lar men is-sharalarǵa qarajat izdestirýge múm­kindik berer edi.

Sondaı-aq júrgizilgen taldaý kvazı­memlekettik sektor sýbektileri ara­synda fýnksııalar men retteý sala­larynyń qaıtalanatynyn kórsetti. 2019 jyly tek ekonomıkanyń shıkizattyq emes sektoryna ınvestısııalar tartýmen ǵana holdıngter men Ulttyq banktiń 5 osyndaı uıymy aınalysqan. Úkimet qajetti transformasııany jáne básekeni damytý úshin kedergilerdiń alyp tas­ta­lýyn qamtamasyz etip, olardyń qyz­metine syndarly taldaý júrgizýi qajet.

Memleket-jekemenshik áriptestik jobalaryn iske asyrý tıimdiligin taldaý

Memleket-jekemenshik áriptestikti damytý paıymy men saıasaty eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń strategııalyq maqsattarymen baıla­nys­ty talap etedi. JAO úshin osyndaı jobalardy damytý boıynsha nysanaly baǵdar­lardyń bolmaýy sapasy men áleý­mettik-ekonomıkalyq áserge zalalyn tıgizgen jobalar sanynyń ósýine ákeldi.

MJÁ-niń jobany iske asyrýdan aly­natyn áleýmettik nátıjeni engi­ze otyryp, «adamdarǵa arnalǵan qundy­lyq­tardy» qamtamasyz etýge baǵdar­lanǵan halyqaralyq qaǵıdattardy ım­plementasııalaý qajet.

MJÁ jobalary boıynsha JAO bekitetin memlekettik mindettemeler lı­mıtteri óńirlerdiń ınvestısııalyq áleýetin jáne oryndarda júıeli prob­lemalardyń bar-joǵyn eskermeıdi. Memleket pen bıznestiń kúshi baǵyttalýy tıis basym salalar aı­qyndalmaǵan. Bul halyqtyń áleý­mettik mańyzy bar qyzmetterge teń qol jetkizýin qam­tama­syz etýge keri áserin tıgizýde. О́ńirlik basym­dyq jáne olardyń jıyntyq áseri búkil el aýqymynda memleket pen bıznes ara­synda ekijaqty mindettemelerdi qabyldaý úshin basty talap bolýy tıis.

MJÁ jobalary sanynyń ulǵaıýy tartylatyn ınvestısııalardyń kólem­derimen teń kelmeıtin memlekettik min­det­temelerdiń ósýine ákeledi. Jeke ınvestısııalardyń 1 teńgesin tartýǵa bıýdjet qarajatynyń 1,4 teńgesi jum­salady (aýdıt júrgizý sátinde 2,1 teń­ge). Respýblıkalyq jobalar boıynsha bul kórsetkish 2,4 teńgeni quraıdy, bul olardyń tıimdiliginiń joǵary emes ekendigin aıǵaqtaıdy.

Jasalatyn MJÁ sharttarynda mem­leket pen jekeshe áriptester arasyn­da mindetterdi, kepildikterdi, táýekelderdi bólý teńgerilmegen jáne kóp jaǵdaıda toly­ǵymen memleketke artylǵan. Bul jekeshe áriptesterdiń iske asyry­la­tyn jobanyń nátıjeliligin artty­rýyn yntalandyrmaıdy.

Birinshi kezekte MJÁ jobalaryn iske asyrýdyń áleýmettik-ekonomıkalyq áserin esepteý ádistemesin ázirleý, son­daı-aq memlekettik bıýdjetke júk­temeni kezeń-kezeńmen tómendetý qajet. MJÁ boıynsha mindettemelerdiń yq­paly eldiń uzaq merzimdi qarjylyq turaq­tylyǵyna baǵalanýy tıis. MJÁ-niń árbir jobasynyń iske asyrylý barysy jarııa etilip otyrýy tıis.

Normatıvtik-quqyqtyq bazada olqy­lyqtar men MJÁ salasyndaǵy zań­nama men bıýdjet zańnamasy arasynda shyǵyndardy óteý kózderi men mem­lekettik qoldaý sharalaryn aıqyn­daý ­bóliginde árkelki oqylý oryn alǵan.

MJÁ jobalary boıynsha qabyl­danǵan mindettemeler boıynsha anyq esep pen eseptilik joq. MJÁ jobalary baza­sy derekteriniń JAO-­lardyń (jekelegen jobalar boıyn­sha – 10%-ǵa deıin) jáne Qar­jy mınıstr­liginiń (17%-ǵa deıin) aqpa­ratymen sáıkes kelmeýi baı­qalady. Bul atalǵan saladaǵy táýe­kel­derdi sapaly taldaýǵa jáne boljam­daýǵa yqpal etpeı­di.

Negizgi kapıtalǵa ınvestısııalardyń ósýi jáne tıisti qoljetimdi qyzmettermen halyqtyń qamtamasyz etilýin arttyrý boıynsha MJÁ mindetteri jetkilikti deńgeıde tıimdi iske asyrylmaı otyr. Kóp jaǵdaıda, jobalardyń 75%-y jańa obektiler men óndiristerdi qur­maı-aq nemese qoldanystaǵylardy jań­ǵyr­týsyz iske asyrylady.

Jańa taýashalardy damytý úshin MJÁ quraldarynyń tartymdylyǵyn ul­ǵaıtý maqsatynda qor naryǵyn damytý, sondaı-aq EDB kredıt bergen kez­de MJÁ jobalaryn kepildikpen qamta­masyz etý arqyly qoldanylatyn qar­jy quraldaryn ulǵaıtý usynylady.

Respýblıkalyq bıýdjettiń shoǵyrlandyrylǵan qarjylyq eseptiligin baǵalaý

Esep komıteti 2020 jyldan bas­tap alǵash ret respýblıkalyq bıýdjet­tiń shoǵyrlandyrylǵan qarjylyq eseptiligine (RB ShQE) aýdıt júrgi­zý­­ge kiristi. Aýdıttiń negizgi maq­saty – res­pýblıkalyq bıýdjet deń­geıin­de shoǵyr­landyrylǵan memleket­tiń esepti kezeńdegi múliktik jaǵ­daıy men qar­jylyq nátıjeleri tý­raly aq­pa­rattyń anyqtyǵy men obek­tıvtiligin rastaý.

RB ShQE júrgizilgen aýdıttiń aldyn ala qorytyndysy boıynsha onyń obektıvti shoǵyrlandyrylýyna jáne onyń negizinde tıimdi ekonomıkalyq sheshimder qabyldaýǵa kedergi kelti­retin eleýli ádisnamalyq jáne uıymdas­tyrýshylyq olqylyqtar anyqtaldy.

Atap aıtqanda, esepteý ádisine kó­shý kúninde ádil quny boıynsha ın­dek­steý jáne qarjylyq eseptilikte retrostpektıvti kórsetý jolymen uzaq merzimdi aktıvterdi qaıta baǵalaý júr­gizilmegen. Sonyń saldarynan memleket óz ıeliginde neniń bar ekenin jáne onyń kólemi men qunyn naqty bilmeýi múmkin.

RB ShQE-ge kvazımemlekettik sek­tordyń operasııalary ıntegra­sııa­lanbaǵan. Osylaısha, mańyzdy aktıv­ter men mindettemeler qarjy­lyq esep­tilikten múldem alyp tastal­ǵan. Sáıkesinshe, jalpy qarjylyq jaǵ­daı, memlekettik sektor qarjy­sy­nyń turaqtylyǵy jáne osy aktıv­termen jáne mindettemelermen baı­lanysty qarjylyq táýekelder sáıkes­tendirilmegen. Al olardyń JQQ-daǵy úlesi shamamen 13%-dy quraıdy.

Aqparattyq júıelerdiń shashy­rańqylyǵy, bıýdjettik jáne qarjylyq eseptilik kózderiniń qarama-qaıshylyǵy baıqalady. Qarjy mınıstrligi mem­lekettik múlik tiziliminiń tolyqtyǵyna baǵalaý júrgizbegen.

Memlekettik tizilimde bir ǵana aktıv – jer boıynsha memlekettik uıymdarda ol is júzinde bolsa da, jer ýchaskeleri múldem esepke alynbaǵan ne olardyń quny nólge teń, memlekettik tizilimge sáıkes osyndaı baǵalanbaǵan jer ýchas­keleriniń jalpy alańy 1,2 mln gektardan asady. Al «Azamattarǵa ar­nal­ǵan úkimet» KeAQ derekteri boıyn­sha eseptegende olardyń quny 4,3 trln teńgeden asýy múmkin.

Esep komıteti ShQE-ge aýdıt júr­gizýdi áli de jalǵastyrýda. Bıýdjettik baǵdarlamalar ákimshileriniń 48%-ynda somasy 12 978,4 mlrd teńgege eseptilikti bur­­malaý aldyn ala anyqtaldy, onyń ishin­de 4 159 mlrd teńge aýdıt barysynda joıyl­dy.
Alaıda qazirdiń ózinde RB ShQE daıyndaý ádisnamasyn jetildirý qajet­tiligi aıqyn kórinip tur.

Mynalar:
- shoǵyrlandyrýǵa jatatyn uıym­dardy sáıkestendirý jáne jikteý qaǵı­da­laryn naqtylaý;
- memlekettik mekemeler qyzmetinde neǵurlym uzaq merzimdi jáne suranysqa ıe aktıvterdi (jer, ǵımarattar men qury­lystar) qamtıtyn negizgi quraldarǵa qaıta baǵalaý júrgizý múmkindigin qaraý;
- kvazımemlekettik sektor sýbek­tilerine tartylatyn memlekettik ınves­tısııalardy esepke alý tetigin jetil­dirý, sondaı-aq QSHQES-ti engizgenge deıin jarǵylyq kapıtaldy tolyqtyrý túrinde aktıvterdi esepke alýda qalpyna keltirýdi qamtamasyz etý;
- bıýdjettik baǵdarlamalar ákimshi­leriniń ShQE derekteriniń Memlekettik múlik tizilimimen jáne vedomstvolyq baǵynysty uıymdardyń qarjylyq esep­terimen salystyrylýyn qamtamasyz etý usynylady.

Júrgiziletin shoǵyrlandyrýdyń trans­parenttiligi men obektıvtiligi erek­sh­e nazar aýdarýdy talap etedi. Ákim­shiler usynatyn aqparatty birneshe kóz­derden alynatyn derektermen salys­tyra otyryp, júıeli túrde tekserýdi qam­tamasyz etý qajet.

Memlekettik mekemelerdiń ShQE-syna jyl saıyn júrgiziletin ishki memle­kettik aýdıt – aldyn alý quraly retinde bolýy tıis. Ishki memlekettik aýdıt organdary eseptilikti burmalaýdyń bar­lyq táýekelderin anyqtaýǵa jáne olar­dyń paıda bolý faktorlaryn taldaýǵa ba­rynsha kúsh salýy qajet.