Sýrette: Aqtóbe oblystyq komsomol komıtetiniń hatshysy Shárip О́tepov (oń jaqta). 1929 jyl.
Osy oraıda, «bárin kadr sheshedi» dep keńestik kósem Stalın aıtpaqshy, mońǵoldar bul máselede, ıaǵnı batys ólkedegi qazaqtardy aǵartý úshin qazaqstandyq kadrlar kúshin paıdalanýdy qup kórdi.
Mońǵolııa Jastar odaǵynyń úshbý haty
Sóıtip, 1925 jyly 8 jeltoqsan kúni Mońǵolııa Revolıýsııashyl Jastar Odaǵynyń Ortalyq Komıteti Qazaqstan ólkelik komsomoly ortalyq komıtetine arnaıy hat joldaıdy. Atalmysh hatta:
«Qurmetti joldastar! Kommýnıstik Jastar Internasıonalynyń Atqarý Komıteti bizge qazaq komsomoly sizderdiń uıymdaryńyzdyń shefi bolyp belgilendi dep habarlady. Mońǵolııa Revolıýsııashyl Jastar odaǵynyń Ortalyq Komıteti búkil uıymnyń atynan ózi shefine – Qazaqstannyń Lenınshil komsomolyna jalyndy týysqandyq sálem joldaıdy jáne bizdiń uıymdarymyzdyń arasynda berik baılanys ornaıdy dep, turaqty aqparat almasyp turatyn bolamyz dep senim bildiredi. О́zara aqparat almasý men týysqandyq baılanys jasap jumys tájirıbesin almasyp turýǵa, Kommýnıstik Jastar Internasıonalynyń týy astynda búkil dúnıejúziniń eńbekshileri men ezilgen halyqtaryn kapıtalıstik quldyqtyń tepkisinen azat etý jolynda kúresip jatqan revolıýsııashyl jastardyń halyqaralyq týysqandyq birligin ornatý múddesi úshin qajet» delingen eken. Bul hattyń artynda Turar Rysqulov turǵany anyq. О́ıtkeni, osy tusta qazaq qaıratkeri Da Kúrede (Ulan-Batyr) Komıntern ókili retinde jaýapty qyzmet atqaryp júrgen-tin.
Joǵarydaǵy hatty Qazaq ólkelik komsomol komıteti jyly qabyldap, 1928 jyly jeltoqsan aıynda, ıaǵnı týra úsh jyldan keıin arnaıy jaýap joldaǵan eken. Ol jaýap hatta elde atqarylyp jatqan kollektıvtendirý naýqany jaıly aıtylyp, osy jyly (1928) qazaq jastary tarıhta tuńǵysh ret Jumysshy-sharýa Qyzyl Armııa qataryna shaqyrylǵany úndi leppen, kóterińki túrde baıandalyp, kelesi jyly (1929) ótkiziletin BLKJO ólkelik komıteti plenýmyna ókil jiberińizder, «otyra qalyp aqyldasaıyq» degen syńaıly lepes bildiripti.
Sóıtip, 1929 jyly Qazaq ólkelik komsomol komıtetiniń plenýmyna Mońǵoldyń Revolıýsııashyl Jastar odaǵy Ortalyq Komıtetiniń bıýro múshesi, jastar gazetiniń redaktory qatysyp, eki el jastary arasynda yntymaqtastyq baılanys ornatý jaıy VLKSM ólkelik komıtet bıýrosynda talqylanady. Sóıtip mońǵol jastaryna kómektesý úshin uzaq merzimge ókil jiberý máselesi sheshiledi. Bul sharýaǵa yńǵaıly adam retinde sol kezdegi Aqtóbe oblystyq komsomol komıtetiniń sekretary Shárip Ǵaısauly О́tepov tańdap alynady.
Shárip О́tepov kim?
Shárip Ǵaısauly О́tepov – 1906 jyly Shyǵys Qazaqstan oblysy Ahmer aýylynda týǵan. 1920 jyly komsomol qataryna ótip, aýyl jastary arasyna jańa ókimet úgitin belsendi júrgizýshi retinde tanylǵan.
1924 jyly tamyz aıynda komsomol joldamasymen Semeı gýbernııalyq sovet-partııa mektebine oqýǵa qabyldanady. Sol tusta saıası kadrlarǵa marksızm-lenınızm ıdeıalarymen qatar orys tili, geografııa, qazaq ádebıeti pánderi de qosa oqytylady eken. – «Ádebıet» páninen bizge ataqty jazýshy Muhtar Áýezovtiń ózi sabaq berdi. Bir joly qaladaǵy qazaq teatr klýby sahnasynda jazýshynyń «Eńlik-Kebek» pesasyn qoıdyq. Eńlik rólin gýbernııalyq sovet-partııa mektebiniń stýdenti Dılnuz Ásetqyzy Bekmatova oryndady. Kórermender zalǵa lyq toldy. Spektakl sońynda stýdentterdi Muhtar Omarhanulynyń ózi kelip quttyqtady» – dep eske alady Sh.О́tepov óziniń esteliginde. Mundaǵy jas komsomol Dılnuz Ásetqyzy keıin Shárip Ǵaısaulynyń jary boldy.
Osylaı, partııa mektebiniń eki basqyshyn bitirgen jyly О́tepovti jergilikti úkimet Qaraqarly ýezine jastar isin basqarýǵa jiberedi. Bul bir dúnıe shýǵa toly zaman-tyn. Batyraqtarǵa bılik tıip, olar «Baı menen moldany, qoıdaı qý qamshymen» degen uran astynda ekpindep turǵan kez. Árıne bundaı astym-tóktim naýqannan bizdiń keıipkerimiz de qalys qalmaǵany anyq. Sonyń nátıjesi shyǵar, Shárip Ǵaısauly 1929 jyly Aqtóbe oblystyq komsomol komıtetiniń sekretary qyzmetine deıin kóteriledi...
«Arada jyl ótkende, ıaǵnı 1930 jyly aqpan aıynda meni Aqtóbe okrýgtik partııa komıtetiniń hatshysy shaqyryp alyp: – Seni Máskeýge VLKSM Ortalyq Komıteti shaqyryp jatyr. Men bilsem sizge budan bylaı Kommýnıstik Jastar Internasıonaly salasynda Shyǵysta jumys isteýge týra keletin sııaqty. Shet elde jumys isteý ońaı emes. О́zińe bekem bol. Kommýnıst degen atqa kir keltirme. Jolyń bolsyn», – dep sáttilik tiledi», deıdi Shárip Ǵaısauly óz esteliginde.
Sóıtip, osy jyldyń mamyr aıynda Kommýnıstik Jastar Internasıonaly (KIM) uıymynyń joldamasymen О́tepov Ulan-Batyr qalasyna kelip túsedi. «Ulan-Batyrda meni jyly qabyldady. Menimen birge serigim ári jubaıym Dılnuz О́tepova Komınternniń joldamasymen birge keldi. Bizben áńgimelesken mońǵoldyq joldastar: – Ashyǵyn aıtqanda biz qazaqtar arasyna jumys júrgize almadyq. Endi siz bizge kómek beredi degen senimdemiz. Ol jaq Shyńjań provınsııasymen shekaralas, gomındanshylardyń yqpaly basym, sondyqtan saq bolyńyz, – dep shyǵaryp saldy...», dep jazady komsomol qaıratketkeri 1981 jyly Almaty qalasynda jaryq kórgen esteliginde (Shárip О́tepov. Jalyndaǵan jastyǵym – komsomolym: – Almaty: «Jalyn», 1981. – 122 b). Sóıtip, Shákeń 1930-1932 jyldary BK(b)P OK jáne KIM joldamasymen Mońǵolııadaǵy qazaqtar arasynda 3 jylǵa jýyq jumys istep, qara halyqqa jańa mızam saıasatyn nasıhattaǵan.
Qobda betindegi kúnder
– Biz Sherýshi qoshýyna (ákimshilik birlik) kelgenimizde el Daıyn-Norda (Daıyn kóli) jaılaýda eken. Olar jyl on eki aı kóship júredi, egin ekpeıdi, pishen shappaıdy, tek mal ósiredi, ań aýlaıdy. Biz aýyldy aralap jańa úkimet saıasatyn túsindirdik. Halyq: «Biz saýatsyz ómir súrdik, endi balalarymyz saýatty bolsyn. Eger múmkindik bolsa mektep ashyńyzdar», – dedi», dep eske alypty Qobda betindegi alǵashqy áreketi jaıly komsomol qaıratkeri.
Ol tusta Mońǵol eliniń batys sheti, ıaǵnı Altaıdyń teriskeıi Qobda betine qonystanǵan qazaqtar tek Sherýshi qoshýynymen shektelip qalmaıtyn. Osyndaǵy Sh.О́tepovpen Qobda betine birge kelgen komıntern ókili Abaı Qasymov 1930 jyly qazan aıynda Mońǵol Halyq Partııasynyń Ortalyq Komıtetine joldaǵan baıanhatynda: «Mundaǵy qazaqtar júz myń sharshy shaqyrym jerge ıelik etip otyr. Shańyraq sany – 2000, olardyń qolynda 49,6 myń iri qara, 370 myń usaq maly bar», dep jazyp, qazaqtar qonysynyń shyǵys sheti Qońyróleń, batys shebi Mońǵol-Sovet shekara ótkelegi ornalasqan Ulan baıshyntyǵa (Qyzyl úı) deıin sozylyp jatyr», – dep jazypty (Monǵolhúú B. «Qarly Altaı kúmbiri», Ulan-Batyr q. 2009 j, – 244 b). Osy derekke qaraǵanda bul ýaqytta qazaqtar ájeptáýir jerge ıelik etip, árbir rý ózderiniń qystaý-qonysyn saılap, tolyq ornyǵyp qalǵanyn ańǵarýǵa bolady.
Osy oraıda, KIM jáne Komıntern ókilderi ne sebepti, úgit-nasıhat ortalyǵy retinde Aqbalshyqty tańdap aldy degenge kelsek, bul jerde reseılik saýdagerler ornatqan jún jýatyn kásiporyn bar edi. Osynda jeke sharýashylyǵy joq kedeı qazaqtar ala jazdaı jumys isteıtin. Osy jaǵdaıdy esepke alyp, jańa mızam úgitin azǵana jumysshy tabyna súıene otyryp júrgizýdi qolaı kórdik degen eken Shárip О́tepov myrza 1971 jyly Baı-О́lkege kelgen saparynda jergilikti turǵyn Mádenıet Túrkistanulymen ekeýara áńgime barysynda.
Osylaı úgit-nasıhatty Sherýshi qoshýnynan bastaǵan qazaqstandyq ókilder áýeli eldiń jaıymen tanysyp eńbekshilerge, jastarǵa aýyl-aýylda jınalys ótkizip Qazan revolıýsııasy men Monǵolııada 1921 jyly jeńgen halyq revolıýsııasynyń, Mońǵol Halyq Revolıýsııashyl partııasynyń maqsattaryn túsindirip, jańa mızam zań erejelerin keńinen nasıhattaýdy bastaıdy.
– Biz áýeli, – dep jazypty Shárip Ǵaısauly: – halyqqa kásipodaqtyń róli jaıly aıtyp, alǵash ret uıym qurdyq... Keshikpeı halyqtyq-revolıýsııalyq partııa men revsomol uıalaryn ashyp edik, bul jańalyq dalaǵa shapshań tarady. Kedeıler qýanyp, baılar bul musylmanshylyqqa qarsy shyǵý dep sanady. Partııa uıasynyń sekretary bolyp batyl azamat Ospan Kitapbaıuly saılandy. Bul tusta eldi qoshýyn bastyǵy basqaratyn. Biraq ol adamdy aýyl aqsaqaldary saılaıtyndyqtan, ol solardyń yqpalynan shyǵa almaıtyn. Biz osy dástúrdi buzyp, jańadan Qabı Bájiulyn qoshýyn bastyǵy etip saıladyq...», – dese mońǵolııalyq qalamger Monǵolhúú Bestaıuly el ishindegi estelikterge júgine otyryp: «1930 jyldyń jazynda Sh.О́tepovtiń uıymdastyrýymen Qoıshy degen adamnyń úıinde bir top adam jıyn ashyp, Qobda beti qazaqtary arasynda alǵash ret partııa jáne jastar uıasy quryldy. Partııa uıasyna múshe bolyp: K.Ospan, B.Qabı, A.Raıyshan, О́.Samyhan, J.Qalı, E.Qabıdan, D.Jeńishan, Q.Shárip, B.Túrkistan ilesti. Jastar uıasyna múshelikke: S.Ájiken, Q.Kóksegen, I.Rahmet, O.Mahabyldardyń syrtynda áıelderden Tuqı men Álıpa ótti» – dep jazypty («Qarly Altaı kúmbiri», Ulan-Batyr q. 2009 j, – 244 b).
Sonymen qatar ólkedegi áıelder arasyna da saıası-aǵartýshylyq jumysy qarqyndy júrgizilip, bul iske Shákeńniń jubaıy Dılnuz Ásetqyzy men Abaıdyń zaıyby Táshinke Mirqasymqyzy basshylyq jasaǵan eken. Olar qyz-kelinshekterge jańa zaman baǵytyn nasıhattaıtyn qyzyl otaý uıymdastyryp, onyń janynan qosymsha dárigerlik pýnkt ashýmen qatar, áıelderge saýat ashý kýrsyn da turaqty júrgizedi. Sonymen birge, áıelderge jańa zaman kıimin piship, tigýdi úıretedi, qoǵamdyq jumysqa tartady.
Osy áıelder arasynan Raıyshannyń jubaıy Tuqı qyzyl otaýdyń meńgerýshisi bolsa, orynbasarlyǵyna Rymhannyń áıeli Álıpa taǵaıyndalady. Túrkistanyń áıeli Kúmis, Ospannyń áıeli Kúlán, Qabıdyń áıeli Sháýen, Samyhannyń áıeli Kálsin t.b-lar otaýdyń belsendi músheleri retinde tarıhta aty qaldy. Ospannyń qaryndasy Kúzenaı men Bıǵaısha 1931 jyly kóppen birge Máskeýge oqýǵa attandy. О́kinishtisi, Kúzenaı osy saparynda qaza tapqan.
Shyn máninde, О́tepovterdiń Qobda beti qazaqtaryna jasaǵan ıgi qyzmeti taǵy ańdaı taý jastanyp, buıra tirliktiń buıyǵy saltyn ustaǵan halyqqa tek jaqsylyq ákeldi. Joǵarydaǵy saıası-qoǵamdyq isterdiń syrtynda halyqtyń turmys-tirshiligin kásibılendirý úshin de jańadan kommýna, artel uıymdastyrdy.
Dál osy tusta Mońǵolııa ekonomıkasyn túrlendirý maqsatynda arnaıy joldamamen kelgen taǵy bir qazaq azamaty Qosjan Sarıev Keńes úkimetiniń ókili retinde batys ólkeniń ákimshilik ortalyǵy Qobda qalasynda saýda uıymdastyrý isin basqaryp otyrǵan bolatyn. Osy kisiniń kómegimen Aqbalshyq-Qyzylqaıyń qazaqtary arasyna tutyný kooperatıvi uıymdastyrylyp, onyń bastyǵyna Raıyshan Áýkeuly, orynbasary bolyp Túrkistan Baıjúnisuly bekitilgen eken. Sóıtip, ár jerde artel qurylyp, olar memleket bólgen aqshaǵa túıe satyp alyp, kire tartyp, júk tasymaldaýdy jolǵa qoıady.
«1930 jyldyń kúzinde Aqbalshyqta 60 túıesi bar 30 adam múshelikke ortaqtasqan artel quryldy. Olar el arasynan shıkizat (jún, teri, súıek) jınastyryp, ony Taýly Altaıǵa kire tartyp jetkizdi. Ol jaqtan sirińke, sham, un, shaı ákelip turdy» – dep jazady mońǵolııalyq jýrnalıst Monǵolhúú óziniń «Taýly Altaı kúmbiri» atty estelik kitabynda.
Oqytý-aǵartý isin qolǵa alý
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, qazaqtar arasyna saıası jumysty júıelep alǵan qazaqstandyq qaıratkerler halyqty saýattandyrý úshin jańa zamannyń saıası oqýyn úıretetin mektep ashýdy qolǵa aldy. Osy maqsatta Mońǵolııa úkimetine talap joldady. KIM men Komıntern ókili aıtqan ótinish jergilikti bılik úshin – zań. Jergilikti ákimshilik oqý-aǵartýǵa kóp-kórim qarjy bólgen eken.
Osy oqıǵa jaıly Shárip Ǵaısauly óziniń 1981 jyly Almatyda jaryq kórgen «Jastyq shaǵym – komsomolym» esteliginde: «Biz jańa ornaǵan partııa jáne revsomol uıymdarymen kelise otyryp, aldymen jańa oqý jolymen oqytatyn mektep ashýdy uıǵardyq. Partııanyń Ortalyq Komıtetinen mektep ashýǵa qarjy surap edik: «Qazaq ortasynan eki jerden qazyna qarjysymen ınternat mektep ashsyn», degen qaýly keldi. Ol kezde qazaqtar úkimetke eshbir alym-salyq bermese de Mońǵolııa úkimeti qazaq halqynyń alǵashqy ıgilikti isterinen qarjy aıamady. Mektepke kedeı batyraq balalary tústi. Baılar: «Quran-áptıek oqymaıtyn mektepke balalardy bermeńder», – degen úgit júrgizdi. Bular balalardy buzady, shoqyndyrady dep arpalysty. Bulardyń úgitine qaramastan, kúzde Aqbalshyqta mektep ashyldy Endi balalardy oqytatyn muǵalim máselesi de ońaıǵa túsken joq» – dep jazady.
Rasynda, mektep ashý isi ońaıǵa túspegen syńaıly. Baıaǵy nadandyq – «shoqyndyratyn oqýǵa bala berýge bolmaıdy». Halyq jańa mızam oqýy balalardy dinnen aıyrady, kápir bolyp ketedi dep qoryqty. Ásirese baılar qarsy úgit júrgizdi. Uıymdasqan qastandyq is-áreketterge deıin bardy. Bul jóninde mońǵolııalyq tarıhshy Saraı Asqanbaıuly «Tóńkeristen keıingi Baı-О́lke qazaq uranhaılary» atty eńbeginde: «Halyq arasynda KIM jáne Komıntern ókilderi qolǵa alǵan sharalarǵa narazy top: «Abaı men Shárip keldi, aýsyl men saryp keldi», – dep jıirkenishti sózder tarata bastady. Munymen qoımaı Totyǵus, Mámı, Ospan, Qoıshy bastaǵan 12 adam «halyq ishine qaýip tóndi, О́tepov, Qasymovtardy el arasynan qýyp berińder» dep úkimetke aryz jazǵany jaıly derekti arhıv qorynan alyp, baıandaǵany bar.
(Jalǵasy bar)
