Qazaǵyna qyzmet qylǵan qaıratker (Shárip О́tepovtiń Qobda beti qazaqtary arasyndaǵy saıası qyzmeti)

«Alǵashqy sabaq úlken kıiz úıde ótti. Bir tizerlep otyrǵan jaýtań kóz balalar, keıbiri dabyrlaıdy, endi bireýleri qaıtip oqyp keter ekem, nege keldim, degendeı oıǵa qalyp tomsyraıa­dy. Alǵashqy kúni qara barqyt taqııa, qara lastık beshpet, kókirekshe kıgen, qyzyl shyraıly, qyr muryndy, ortasha boıly jigit kirip kelip, balalarmen sálemdesken soń attaryn jazyp aldy. Muǵalim balalardy sholyp ótti de, tórt burysh taqtaıshanyń qıyndysyn eki balanyń ortasyna qoıyp «A» «B» dep arabsha uqtyra bastady. Biz ilesip jamyraǵan qozydaı ý-da shý bolyp, álipti taıaq dep oqı bastadyq. Muǵalim: «ar, ara, tar, tara, ana» dep býyndap, sóılem quraý arqyly oqyp, jaza alatyndaı úırete berdi. Balalar sýlý jadıtshe hat tanı bastady. Álippemen birge arab sıfrymen esepten alǵashqy maǵulmat ala bastadyq. Álippe oqý /hat taný/, esep sabaǵynan ózge eshbir sabaq júrgizilmedi. Muǵalimniń odan basqa bileri de bolmaǵan bolý kerek. Úıretip turǵan sabaqqa baılanysty oqýlyq ta bolmady. Sharıǵat jolyn qýǵan arabsha ǵana azdaǵan saýaty bar muǵalimge renjı qoıatyn jaǵdaı joq edi. Osylaısha, oqý jyly óte shyqty», dep jazady, sol kezdegi oqýshylardyń biri Qabyshaı Sádýuly óziniń 2000 jyldary Ulan-Batyrda jaryq kórgen «Shyraqtan shýaqqa» atty kitabynda.

Mektepke arnap úkimetten qarjy da bólingeni jaıly joǵaryda aıttyq. So­nyń arqasynda oqýshylarǵa syrt-ish kıim beriledi. Azdaǵan oqý quraly, ústel oryndyq ta tabylady. Tamaq sapasy da jaqsarady. Sol kezde Baımuhamet ustazdan Baıtursynovtyń tóte jazýmen ilim úırengen shákirtteri: Májim, Q.Mamyrqan, A.Qadyl, R.Qabylqan, S.Qabyshaı, Q.Manap, S.Aqqoja, Q.Turar­qan, S. Qaratyshqan, S.Tileýqan /kyz/, J.Múlik, R.Júnisbaı, O.Qalqabaı, A.Aıatqan, Qıysqan, B.Ánýarbek, K.Bulǵynbaı, Y.Sháýkeı J.Jaıqalǵan, B.Dárip­qan, M.Tileýqan taǵy basqalar eken. Bul oqýshylar arasynan keıin elge úlgi bolǵan myqty qaıratker azamattar men qoǵam belsendileri kóp shyqty.

Bul jerde basyp aıtatyn dúnıe, Qobda beti qazaqtary tarıhynda tuńǵysh ret 1930 jyldyń kúzinde bir top qazaq jas­tary Máskeýge (KÝTV-qa) oqýǵa attanýy. Atalmysh oqıǵa jaıly 1975 jyly О́lgeı qalasynda jaryq kórgen «О́rkendi ólke» atty kitapta: «Bir top jas aýyl úlkenderiniń alys jerge barmańdar, ólseńder súıekteriń kel­meıdi. Kápir bolyp ketesińder», degen úgitterine qaraǵan joq. Shólde ósip­ sýsa­ǵan gúldeı bolǵan olar topta­syp oqýǵa attandy. Bulardyń ishinde alǵash­qy bilim izdegen qyzdar da bar edi. Onyń biri Ospan Kitapbaıulynyń qaryndasy, Tań­daıbaıdyń kelini Raıymhannyń zaıyby Kójenaı jáne Bıǵaısha degen qyzdar boldy», degen derekti keltir­gendi jón kórdik.

Qalaı desek te, Shárip О́tepovtiń basqa eńbegin bylaı qoıǵanda Qobda beti qazaqtary ortasyna alǵash jańa za­man mektebin uıymdastyryp, jastardy ǵylym-bilimge baýlýy aıtýly eńbek deýge bolady. Sabaq jańa belester­ge kóterilgen saıyn Baımuhamet moldanyń oqýy taýsyla bastaıdy. Endi ne isteý kerek? О́tepov dereý Mońǵolııa úkimetine: «Aqbalshyq mektebin ári qaraı damytý úshin Qazaqstan elinen maman oqytý­shylardy aldyrý qajet. Oqý prosesin zamanýı turǵydan, tyń ádispen júrgizý kerek», degen ýájin aıtyp, hat jazady. Moń­ǵol jaǵy bul usynysty qabyl kór­gen syńaıly.

Osy eki arada, ıaǵnı 1931 jyldyń jazynda Sh.О́tepov kezekti demalysyn alyp Máskeýge keledi. Bul qalada KÝTV-te bilim alyp jatqan mońǵolııalyq qa­zaq jastarynyń jaǵdaıymen tanysady.

Osy oqıǵa jaıly Shárip Ǵaısauly: «Máskeýde oqyp jatqan mońǵolııalyq qazaq jastarymen jolyqtym. Olar Shy­ǵys halyqtaryna arnalǵan kommý­nıs­tik ýnıversıtettiń kýrstarynda oqıtyn. Odan keıin Qyrymda demalyp kelip, Máskeýden Mońǵolııaǵa attanar aldynda shyǵys halyqtaryn latyn árpine kóshirý týraly konferensııaǵa kelgen Mońǵoldyń Oqý mınıstrimen jolyǵyp qaldym. Oǵan Mońǵolııadaǵy qazaq mektepterin oqytý úshin qazaq mu­ǵalimder kerek ekendigi jaıly­ buryn­ǵy kelisimdi esine saldym. Mı­nıstr Qa­zaqstannan eki muǵalimniń Moń­ǵolııaǵa barýy úshin maǵan qarjy berýge nusqaý berdi», dep jazypty óz este­liginde (Shárip О́tepov. Jalyndaǵan jastyǵym – komsomolym: - Almaty: «Jalyn», 1981. -145 b).

Osylaı eki muǵalimniń qarjy-qarajatyn sheshtirip alǵan Shárip О́tepov VKP(b) Ortalyq Komıtetinde jaýapty qyzmet atqaryp júrgen Ábil­qaıyr Dosovqa barady. Bul kisi buryn Semeı gýbernııalyq atqarý komıtetin basqarǵan adam. Shárip ekeýi sol kezden tanys. Dosov dereý VKP (b) Ortalyq Komıtetiniń atynan Semeı qalalyq partııa komıtetine eki jas muǵalimdi Moń­ǵolııaǵa jiberý týraly buıryq jibe­r­tedi. Qalalyq partııa komıteti Se­meı muǵalimder tehnıkýmynyń sońǵy kýrs stýdentteri Berdiqoja Joltaev pen Qaıyrbaı Tileýberdındi Mońǵolııaǵa jiberýge sheshim qabyldaıdy.

«1930 jyly men KSRO-ǵa demalys­qa kelip, Qazaqstannan eki muǵalim alyp bardym. Olar Berdiqoja Joltaev pen Qaıyrbaı Tileýberdın edi. Berdiqoja О́skemenniń Ahmer aýylynyń, Qaıyrbaı Semeıdiń Besqaraǵaı aýylynyń azamaty bolatyn», depti О́tepov óz este­liginde.

Qobda betine ustazdyq etýge kelgen eki azamatqa da eline oralý baqyty buıyr­mady. Ekeýi de Keńes úkimetiniń arnaıy tapsyrmasymen Shyńjań ól­kesi­ne tyńshylyqqa baryp, Qaıyrbaı Ti­leý­berdın sol jaqta máńgige qalyp qoısa, Berdiqoja Joltaev 10 jyldan keıin Mońǵolııaǵa qaıta oralyp, el qatarly ómir súrip, Baı-О́lke aımaǵynda dúnıeden ótti.

Qobda betine kelgen soń B.Joltaev Tulba sumyn jerine jańadan mektep ashyp bala oqytsa, al Q.Tileýberdın Aqbalshyqtaǵy burynǵy mektepti jalǵastyrdy. Osy eki mektepten nebir bilimdi bilikti el basqarǵan azamattar, atap aıtqanda, birneshe mınıstr, kóp jyl aımaq basqarǵan qaıratker tulǵalar, ǵylym doktorlary, professorlar shyqty.

Atajurtqa oralý nemese sergeldeńge túsken taǵdyr

Osylaı Qobda óńirine bilim-ǵylym shyraǵyn jaqqan Sh.О́tepov 1932 jyldyń aıaǵynda áıeli Dılnuzdy ertip Qazaqstanǵa qaıta oraldy. Munda kelgen soń Shárip Ǵaısauly 1933-1937 jyldary Almaty oblysy komsomol komıtetiniń hatshysy, QazAKSR Jer halkomy janyndaǵy MTS saıası sektory bastyǵynyń jas­tar isi jónindegi kómekshisi, Marksızm-Lenınızm ınstıtýtynyń tyńdaýshysy, Qazaqstan ólkelik komsomol komıtetiniń bólim meńgerýshisi, Almaty oblysy komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy, 1937-1938 jyldary Almaty oblysy partııa komıtetiniń hatshysy, Batys Qazaqstan oblysy partııa komıtetiniń birinshi hatshysy qatarly qyzmetter atqardy. 1938 jyly náýbet quryǵyna ilinip sottaldy. Sodan 1946 jyly bostandyqqa shyq­qan eken. Biraq senimsiz adam retinde qýdalaýǵa ushyrap, Almatydan tııanaq tappaı, óziniń týǵan aýylyna kelgenimen qııa bette aýyp ketken júk sııaqty, bir qısaıǵan taǵdyry ońala qoımaǵandaı...

Jýrnalıst Bodaýhan Toqanuly komsomol qaıratkeriniń budan keıingi ómiri jaıly «Shárip О́tepov jaıly ne bilemiz?» atty maqala jazyp, ony Shyǵys Qazaqstan oblystyq «Dıdar» gazetiniń 2009 jylǵy 29 sáýir kúngi sanyna jarııalaǵan edi. Atalmysh jazbada О́skemen qalasynyń jasy 70-ten asqan turǵyny Bolat qarııa­nyń sózin keltiripti. Onda: «Meniń ákem­niń burynǵy áıeli О́teptiń qyzy eken. Ol kisi qaıtys bolǵan soń meniń shesheme úılenipti. Ákem burynǵy qaıyn jur­tynan da qol úzgen joq, aralasyp júrdik. Sondyqtan О́teptiń inisi Musany, Sháriptiń ákesi Ǵaısany naǵashy sanadyq. Musa Aqtaýda turdy, eti tiri myqty adam edi, kóp aralastyq. Sháriptiń sheshesin Ańka deıtinbiz. О́skemende qaıtys boldy. Ǵaısa áıeli ólgen soń Almatyda turatyn Kúlpash degen qyzyna ketip qaldy. Sol jaqta qaıtys bolypty. Al Sháriptiń Qıylman degen inisi, Marsel, Karl degen uldary boldy. Ekeýi de joǵary oqý oryndaryn bitirgen, ǵylymı ataq-dárejeli azamattar. Shárip túrmeden bosap kelgen soń áıeli Dılnuz Ahmerdegi bastaýysh mektepte muǵalim, aǵa muǵalim bolyp istedi. Shákeń О́skemende kolhozdyń astyǵyn qabyldap alatyn qoımashy boldy. Elden estýimizshe, senimsiz adam retinde baqylaýǵa alynyp, jansyzdar tynyshtyq bermegendikten, Almatyǵa ketipti. Sonda Qonaevqa aryzdanyp, sol kisiniń kómegimen aqtalǵan deıdi. Almatyǵa barǵanda Shákeńe kezigip júrdim. Ol kisi de osynda kelgende jıen dep kelip-ketip turatyn. Bir joly úıinde qonaqta boldym. Kóp sóılemeıtin, asyp-taspaıtyn baısaldy kisi edi. Tórt bólmeli úıde turady eken, jazý bólmesine ertip bardy. О́mirmen qajymaı kúresip, 50-den asqanda ınstıtýt bitirgenin, qazaq, orys tilderinde «Shyǵys qyzy», «Taýshilik jigiti» (Hakim Ábdrashıtovpen birge) atty povester jazyp, kitap etip bastyrypty», dep jazylǵan eken. Bul derekten О́tepovtiń keıingi ómir jolyn aıqyn kóre alasyz.

Baı-О́lkedegi qaýyshý

Sh.О́tepov zaman tynyshtalǵan soń 1963 jyly Baı-О́lkege aı­maq basshylarynyń biri Maqan Baıanbaı­ulynyń shaqyrtýymen áıeli Dılnuz Ásetqyzymen birge qonaqqa keldi. Ke­zinde ózi jetektep ákelip Qobda óńiri­ne tastap ketken jerlesi, ári jaqyn týysy Berdiqoja Joltaevpen jolyǵady. Osy kezdesý jaıly bertinde Joltaevtyń balasy Toqtyq marqum: «Ekeýi esikti ishinen ilip alyp, eki kún kúni-túni áńgimelesti»,  degenin estip edik. Bul retki saparynda kóp eshkimge jolyqpaı, attanyp kete bergen syńaıly. О́ıtkeni baıólkelik aǵaıyndar arasynda eshqandaı estelik saqtalmaǵan.

Kelesi joly Shárip Ǵaısauly 1971 jyly Mońǵolııa memleketiniń qu­ryl­ǵanyna 50 jyl tolǵan mereke qar­­sańynda Ulan-Batyr qalasynda uıym­dastyrylǵan mońǵol-sovet jas­tarynyń 5-festıvaline qurmetti qo­naq retinde qatysyp, aımaqtyq jas­tar odaǵynyń basshysy Qajekber Ádep­baıulynyń qolqalaýymen Baı-О́lkege ekinshi ret kelgen. Bul saparynda 1930 jyly dámdes bolǵan adamdardyń tiri­simen jolyǵyp, ólisine duǵa etip, kóp shańyraqtan dám tatypty. Qyryq jyl buryn tabany tıgen Aqbalshyq jeri­ne baryp, óziniń eski izderin kórip, ony jaýǵan qardaı basyp qalǵan jańa dáýirdiń bolmysyn ańdaıdy.

Komsomoldyń qart qaıratkeri osy sapary jaıly «Lenınshil jas» gazetiniń 1971 jylǵy 30 qyrkúıek kúngi №190 sanynda «Dostar qushaǵynda» atty maqalasynda jarııalaǵan eken. Osy jaz­bada: «Burynǵy kezde Altaıdan Ulan-­Batyrǵa deıin atpen birneshe aı júretin aralyqty ushaqpen eki-úsh saǵatta qýsyrdyq. Qart Altaıdyń muz qursanǵan asqar bıigi kóringeni sol edi, móldir sýly Qobda ózenin jaǵalaı salynǵan, 10 myńnan astam halqy bar О́lgeı qalasyna da kelip jettik. Sonaý otyzynshy jyldarda bul ara ala quıyn oınap, qańbaq kezgen dala bolsa, qazir neshe qabatty záýlim úıler, zaýyt-fabrıkalar, elektr stansasy, radıo ortalyǵy, mádenıet oshaqtary: mektepter, mýzykaly drama teatry, kıno úıi, mýzeı boı kótergen... Otyzǵa jýyq orta jáne bastaýysh mektepterde 12 myńǵa jýyq bala oqyp, 500-den astam muǵalim jumys isteýde. Bulardyń ishinde meniń baıyrǵy dosym, alǵashqy revsomol Sholtaı da bar...», dep jazypty.

Sh.О́tepov 70 jasqa tolǵanda (1976 jyly) Mońǵolııa elinde jasaǵan eńbe­gin eskerip Mońǵolııa úkimeti «Saın­shand qalasynyń qurmetti azamaty» ataǵymen qosa, Mońǵol Halyq Respýb­lıkasynyń 50 jyldyq merekelik medali jáne Mońǵolııa Revsomol Orta­lyq Komıtetiniń «Qurmetti Altyn belgisin» syılap, «Baı-О́lke aımaǵy rev­somolynyń qurmetti múshesi» degen ataq beripti.

Qazaq memlekettik ýnıversıtetin 57 jasynda, 1963 jyly bitirgen qajyrly qaıratker Shárip О́tepov 1981 jyly 15 mamyr kúni Almaty qalasynda dúnıeden ótken eken.