Polýtorka keńestik mashına jasaý óndirisiniń alǵashqy ónimi, tól týyndysy desek, qatelese qoımaspyz. 1932 jyly kóliktiń alǵashqy danasy konveıerden shyǵypty. Onyń tórt sılındrli dvıgateli bar, jyldamdyǵy – 42 shaqyrym, júk kóterý múmkindigi – bir jarym tonna. Polýtorka atanýy onyń kóteretin salmaǵyna baılanysty bolsa kerek. Bir kisiniń salmaǵy ortasha 70 kılo desek, oǵan 20 kisi syıatynyn boljaý qıyn emes. Polýtorkany aǵash mashına deýge bolady. Onyń tegershigi rezeńkeden, motory metaldan, farlary áınekten, kabınasynyń tóbesi dermantınnen, al qalǵan basqa bólshekteri aǵashtan jasalǵan. Árıne ýaqyt óte kele jetildirilgen tustary az emes. Ol startermen emes qolmen, ıaǵnı rýkoıatkamen burap otalǵan. 1932-1949 jyldary polýtorka «GAZ AA» markasymen Gorkıı qalasyndaǵy mashına jasaý zaýytynan shyǵarylsa, 1949-1956 jyldary «GAZ MM» markasymen Ýlıanovsk qalasyndaǵy zaýytta qurastyrylypty.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldarynda 150 myń polýtorka jaýyngerlik qyzmet etti degen derek kezdesedi. Ásirese bul mashınanyń dańqy 900 kún jaý qorshaýynda bolǵan Lenıngrad tarıhymen tyǵyz baılanysty. Qorshaýdaǵy Lenıngrad syrtqy dúnıemen baılanysty tek Ladoga kóli arqyly jáne áýe jolymen ǵana jasaı aldy. Ladoganyń «tirshilik joly» nemese «ómir joly» atalýy zańdy edi. Polýtorkalar osy ómir jolymen 900 kún boıy kúni-túni ne qajettiniń bárin tasyp, mıllıondaǵan qala halqyn ajal tyrnaǵynan arashalady. Ajalǵa arasha bolǵan kólikterimiz jaý artıllerııasynyń atqylaýyna, áýeden jaý avıasııasynyń bombylaýyna ushyrady. Qysta bombylaýdan muz jarylyp mashına júgimen sýǵa ketken jaǵdaılar da az bolmady. 357 mashına sý astyna ketip, artynsha súńgýirlerdiń kómegimen kóterilip shyǵarylǵany týraly da derekter bar. Qystyń qysqa kúni, uzaq túniniń ábigeri az bolmaǵan. Alaıda adamnan aıla artylǵan ba?! Shopyrlar eki fardyń tek bireýin qaldyryp, ony da qańyltyrmen qalqalap baǵdarlaý úshin ortasynan jyryq shyǵarǵan. Qaýip-qater týǵanda sekirip ketý úshin mashınanyń eki esigin de ashyp qoıyp aıdaǵan. Soǵystan keıingi jyldary polýtorka ornyn gazondar (GAZ 51, 52, 53) almastyrdy.
Bul mashınany alǵash ret osydan 67 jyl buryn «tirideı» kórgenim bar. Tek kórgenim emes, oǵan erkimnen tys mingenim kúni búginge deıin esimde. 1952 jyly Máskeýdegi eń joǵary bıliktiń pármenimen Orda aýdany májbúrli túrde taratylyp, aýdan turǵyndary jan-jaqqa kóshirile bastady. 1953 jyly 11 jastamyn. Shyjǵyrǵan shilde. Jıekqum aýyldyq keńesine qarasty birneshe ujymshardan biriktirilgen «Qosshy» odaǵynyń 117 úıi (shamamen 600 adam) Shymkent oblysyna kóshiriletini belgili boldy. El ishi dúrbeleń, jylap-syqtaý, kimge aıtyp jatqany bir qudaıǵa aıan, áıteýir ashynǵan halyq kinálilerge laǵnet jaýdyrýda. Bizderdi syıǵanynsha osy polýtorkaǵa tıep, Saıqynǵa ákelip tókti. Neshe reıs jasaǵanyn kim bilgen. Áıteýir jer aýdarǵan halyqty alyp ketýge kútip turǵan 10-12 vagon tirkelgen sostav tolǵansha ústi-ústine ákelip jatyr, ákelip jatyr. Vagon dep turǵanymyz kádimgi jolaýshy otyratyn jaıly orny bar búginginiń vagony emes, mal, taýar tıeıtin temir vagondar. Baratyn jerge 12 táýlik júrip bardyq. Onda jol-jónekeı kórgen qıyndyqty, qorlyqty kózge elestetýdiń ózi qorqynyshty. Eske alý – aýyr. Árıne ol basqa taqyryp, bólek áńgime.
Amantaı HAMZIN,
tarıhshy, ólketanýshy
