Búgin Fransııa men Ulybrıtanııa pandemııanyń eń apatty ekinshi tolqynyna daıyndyqtaryn aıtyp, dabyl qaǵyp otyr. Ulybrıtanııa eki júz elý myńǵa jýyq adamynan aıyrylý qaýpi bar ekenin halqyna jarııa etti.
Al bizdegi jaǵdaı ne bolmaq?
Eń qaterli kesapat – daǵdymyzdan aryla almaı, bir-birine aýrý juqtyryp jatqan óz tirligimiz. Osy áreketimizge tyıym bolmasa, ulttyń túbine basqa emes ózimiz jetemiz. Gonkongta saqtyq sharalaryn ustamaǵandardy alty aı túrmege qamaıtyn zań shyǵardy. Ultymyzdyń qaýipsizdigin aıtsań, tasada otyryp tas atyp, eldi shatastyrýǵa pármen jınap, kóleńkede upaı jınaǵysh «kemeńgerler» paıda bola qalady. Sondaǵy olardyń tilegi, muraty ne?..
Iá! Halyqtan úlken eshkim joq ekeni ras! Halyq – kópten turady. Kópte aqyl bolatynyn, bolmaıtynyn danyshpandar aıtyp ketken. Halyq – kıeli, kóńiline qonǵanyn aqylyna salady. Aýzy dýalysynyń sózine júginetin de sol – halyq. Zańyna moıynsunatyn da – halyq. Zańyna baǵynbasa opyq jeıtin de – halyq. Danalyǵymen tyǵyryqtan shyǵar joldy izdeıtin de – halyq. Sol halyqtyń ul men qyzy – siz ben biz. Kólgirsisek – shyndyqtyń aıaǵyna tusaý bolamyz.
Keńestik júıede de memlekettik laýazymdarda ulttyq kadrlar az boldy. Al jazýshylardan joǵary laýazymda bolǵandar saýsaqpen sanarlyq edi. Búgingi qazaq balasy aǵalaǵan: Sherhan Murtaza, Ákim Tarazı, Ábish Kekilbaıuly, Tólen Ábdik syndy tulǵalarymyz boldy. Bılik pen halyqtyń ortasyn teń ustaǵan memleketshil tulǵalarymyz, qoǵam qaıratkerleri qanshama. Jaly kúdireıgenniń jalynan sıpap, tizege kónbegen tentegine tyıym salmasa bıliktiń de abyroı qudireti ústem bola ala ma?
Qazirgi qazaq qoǵamyn burynǵymen salystyrýǵa bolmas. Biri eldiń muratyn oılasa, biri óz «kójesiniń» dáminen asa almaıdy. Biri – eldiń joǵyn joqtasa, biri – óziniń kredıtin «halyqtyń qazynasynan alyp jaýyp bersin!» dep jar salady.
Ártúrlimiz... san alýanbyz... Birligimiz de dál solaı bolyp tur. Árqıly áńgimemiz bar. Berekesizdik beleń alyp, ózimiz ben ózimiz ishteı «soǵysyp» jatqandaımyz. Qıyndyq máńgi bolatyndaı, jaryq kún sónip, tún astynda máńgi qalatyndaı úreıge qamaldyq. Qıyndyq pen jeńis erli-zaıyptylardaı, áýelden birge emes pe... Búgingi qıyndyq eńbekpen kelgen erteńginiń jeńisi bolmaq emes pe.
Táýelsizdiktiń aqıqatyn – soıylyn soqqan jalǵan namystyń tasasyna qaldyryp ketken joqpyz ba?!.
1986 jyly jeltoqsan oqıǵasyna qatysqan bizdiń basty armanymyz ne edi?.. Táýelsizdik degendi memleket basshysynyń qazaq bolǵany dep túsindik. Basshymyz qazaq bolsa, qosshysy halqy bolady dep jan beristik. Armanymyz qazaq kelse, yrysymyz molaıar, teńdigimiz teńeler dedik. Táýelsizdigimizge qol jetkende «El boldyq, endi ózge ulttan kem bolmaspyz» destik. Rasynda solaı boldy. Arman qýdyq, alysty kózdedik. Jetken jetistik te, jetpegen maqsat ta turdy aldymyzda. Qazir de sol.
«Eshteńe bolmady, eshteńe kórmedik» desek, «kóziń shyqqyr kórmediń-aý...» degen qarǵysqa qalarmyz. О́shkenimizdi – tirilttik, tyıym salynǵan dástúrimiz – jańǵyrdy, dinimizben qaýyshtyq, Qazaqstan degen memleketpen sanasty. Endigi múdde, endigi jol, endigi jańarý satysy basqa arnaǵa jol bastady. Biz óz kóshimizdi ózimiz túzeı alatyn, basshymyzdy synaı alatyn, óz erkindigimiz ózimizge qyzmet etetin, qaranyń sózin – han estıtin satyǵa kóterildik.
Memleketimizdi basqaratyn adamǵa tańdaý jasadyq. Álemdik saıasatta aty-jóni áldeqashan dáleldengen, qazaqtyń uly dep maqtanatyndaı bilimi men parasaty toǵysqan kókiregi oıaý, qazaqtyń esesin eshkimge jibermeıtin, halyqaralyq bedelge ıe Tulǵa basshylyqqa keldi. Sol tulǵamyzdy súrindirýge emes, súıemeldeýge tıispiz. Aıtqan aqylyna baǵynýǵa tıispiz. «Kimniń aýzynan kóbik kóbirek shashyrasa, sonyń sońynnan tura júgiretin áýlekiligimiz jan qınaıdy» dep ketip edi keshegi dúnıeden ótken Ábish Kekilbaıuly.
Halyq pen bıliktiń arasyndaǵy otqa alaqanyn talaı tosqan tarlanymyz edi. Birde, Parlament Senatynyń lıftisine taýdaı bolyp, Ábish aǵaı kirip keldi. Meıirimdi júzinen nury tógilip, amandasyp úlgergen meniń qolymnan súıdi de kúlip jiberdi.
«Osy jurt meni qansha synasa da qoldan súıý ádetimdi qoıa almadym-aý» – dedi, lezde muńaıyp. Dál sol kezde Ábish aǵanyń da qulaǵynan qıqýlar ketpeı jatqan kezi edi. «Ábish Elbasynyń qolynan súıdi», «Ábish jylady», «Ábish jaǵympazdandy» dep qunjyńdasqandar kóp edi. Táýelsizdikke Elbasymen birge úzeńgiles júrgen Á.Kekilbaıuly boldy. О́mirden ótkenge deıin halqyna aıtatyn sózi de, ulan-ǵaıyr oıy da boldy. Biraq aqıqatty aıtyp úıreneıikshi, sol qalqamyzdy da tildep, júndep, pysh-pyshtap: «Bir sóılese toqtamaıdy» dep yrjaqtaǵan, «reglamentti saqtamaıdy» dep kúıgelektengen, «leksııa tyńdaýǵa kelip pe edik» dep boshalaǵan jurt qazir de ózgere qoıǵan joq. Olaı bolsa adamnan da suraý bar, alaýyzdyqqa boı aldyrsa halyqtan da suraý bar.
«Jigitke erlik te ońaı, bılik te ońaı, ágárákı qabyrǵaly halqy bolsa» depti Ábýbákir Kerderi.
Eldiń tilegi aýyzbirlikte ǵana túzeledi. «Alabóten ózimshildiktiń ár jaǵynda alabóten álsizdik jatady». Keshegi alǵan táýelsizdigimizdiń qudiretin elemesek, búgingi kúnniń bárin kúmánǵa jeńdirsek, erteńgimizge urpaǵymyzdy sendire almasaq – bizdiń álsizdigimiz bolmaq.
Kóneden jetken sóz bar jadymyzda: «Atańnyń qunyn keshetin, aǵańnyń – qolyn sheshetin erteńgi eldikti aıt!» dep ketipti. Biz de babalarymyzdyń osy tilegin jańǵyrtqymyz keldi.
Roza MUQANOVA,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,
jazýshy-dramatýrg
