О́ner ıesi jer betindegi eń qasıetti oryn sanalatyn Allanyń úıin aıshyqtaý shyǵarmashylyqtaǵy basty taqyrybym dep esepteıdi. Ár meshittiń sulbasyn kestege túsirerde ǵımarattyń ótkeni men búginine qatysty san alýan ádebıettermen tanysyp, tyń derekterdi oı eleginen ótkizip baryp qana iske kirisetin keıipkerimiz, ónerge adaldyq tanytqan adamnyń aldynan kútpegen jaqsylyqtar shyǵatynyn aıtady. Jýyrda ǵana osyndaı jan tebirenter jaǵdaıdy óz basynan ótkeripti.
– Kútpegen jerden bir kisi telefon soqty. О́zin Dinmuhammed Ahmetuly Qonaev atamyzdyń kelini Dılıara Ibragımova dep tanystyrdy. Sózinen baıqaǵanym, qoltańbammen biraz ýaqyttan beri tanys eken. Kórmeden kezekti bir týyndymdy kórip, menimen baılanysqa shyǵypty. Rasynda da, bul kisi qyryq jyl el basqarǵan qaıratker tulǵanyń uly Dıar Qonaevtyń jubaıy bolyp shyqty. «Shyǵarmashylyǵyńyzǵa tántimin. Kópten moınymda júrgen amanat júgin ıesine tapsyrýdyń sáti kelgen sekildi. Enem Zýhra Sharıpova keste tikkendi jany súıetin. Atamyz ol kisiniń bul qabiletine qurmetpen qarap, ózi barǵan alys-jaqyn shetelderden túrli jipter jıyntyǵyn ákelip berýshi edi. 1990 jyly enem ómirden ozǵanda keste tigýge arnalǵan bir qorap jibi ıesiz qaldy. Dinmuhammed Ahmetuly bul zattardy aıaýly jarynyń kózindeı kórip, uqyptap jınatyp qoıdy. Arada úsh jyl ótken soń ol kisi de ómirden ótti. Qaıtys bolarynyń aldynda meni shaqyryp alyp: «Qyzym, myna jipter ózińe amanat. Ár jerde qalmasyn. Qadirin bilip, qolynan is keletin janǵa tapsyr» dep edi. Sol amanat 27 jyl boıy meniń qolymda boldy. Keste tigý isine shyn berilgen jan ekenińizdi kórip, Zýhra anamnan qalǵan bul jipterdi sizge tapsyrsam dep sheshtim», degende ne derimdi bilmedim. О́ńim be, túsim be dep ańtarylyp qaldym. Shyǵarmashylyǵymnyń jańa tynysy ashylǵandaı, tóbem kókke jetti. Táńirdiń tartýyna baladym. Álgi jipter kelgenshe bes kún boıy júregim týlap uıyqtaı almadym, – deıdi Gúlnar Baqytqalıqyzy.
Keıipkerimiz bul tosynsyıdy jaqsylyqtyń belgisi dep joramaldaǵan. «Jer betindegi eń alǵashqy meshit Ál-Haramdy kenep betine kestelegende ishteı jaratýshydan bir syı kútkendeı bolyp edim. Sezimim aldamapty. Budan úlken, budan baǵaly qandaı syılyq bolýy múmkin? Úlken qorapqa toltyrylǵan taza tabıǵı, sapasy joǵary jipter qaz-qalpynda saqtalypty. Syrtynda 1967 jyly Qytaıda óndirilgen dep jazylǵan. Kóz aldyma Dinmuhammed Qonaev pen Zýhra Sharıpova elestedi», deıdi ol.
Baǵzydan jalǵasqan bekzat ónerdiń bolmysyn júregine sińirgen Gúlnar hanym ózi keıiptegen ár shyǵarmasy týraly saǵattap áńgimelep berýge bar. Mekkedegi «Ál-Haram», Ystanbuldaǵy «Sultan Ahmet», Dýbaıdaǵy «Aq meshit», Elordamyzdaǵy «Haziret Sultan», Qazandaǵy «Qul Shárıf» sekildi qasıetti oryndardyń tarıhyn maıyn tamyzyp otyryp baıandap berdi.
– Mysaly, Tatarstandaǵy «Qul Shárıftiń» tarıhy da qyzyqty. XVI-XVII ǵasyrda salynǵan bul meshitti Ivan Groznyı Qazan qalasyna shabýyl jasaǵan kezde bel ortasynan qıratyp tastaǵan. Keıinnen tatarlar ony qalpyna keltiredi. Meniń bir tańǵalǵanym, osy «Qul Shárıfti» tikken kezimde, bir tigisinen jańylyp, jumysym kelińkiremeı qaldy. Kestemdi qaıta sógip qarasam, týra baǵanaǵy Ivan Groznyı bel ortasynan qıratqan jerden adasyppyn. Bul tylsym kúsh pe, álde kezdeısoqtyq pa bilmedim, biraq kartınany qolǵa alǵan kezde osy oqıǵa eske túsedi, – deıdi Gúlnar Baqytqalıqyzy.
Anasynan daryǵan bul qasıet on bes jasynda qolyna ıne-jip ustatqan. Áldekim salǵan izderdi áýestemeı, shyǵarmashylyqta óz jolym, ózimniń jeke taqyrybym bolýy kerek dep paıymdapty. Úndistanǵa jumys sapary barysynda áıgili Táj-Mahal kesenesine tánti bolyp, kestege túsirgen. Keıinnen nege meshitterdi kestelemeske degen oıǵa kelipti. Osylaısha birine biri uqsamaıtyn, tarıhy tereń, eń kórikti degen otyz eki meshittiń keskinin ınemen ıkemge keltirip, tigip shyqqan.
Kóz jaýyn alǵan kórkem týyndylarǵa úńilip, shynymen ıne-jippen bederlengen be dep tańǵaldyq. Bir qaraǵanda báz bir boıaýmen jaǵylǵan jumys sekildi kórinedi. Kartınany qolyna ustaǵan adam, keneptegi bir-birimen jymdasqan júzdegen jipti kórip eriksiz bas shaıqaıdy. Asqan tózimdilikti qajet etetin bul jumystyń sheber úshin rahaty men qosa mashaqaty da az emes. О́ıtkeni bir shyǵarmanyń dúnıege kelýine 4 aıdan 2 jylǵa jýyq ýaqyt jumsalýy múmkin.
«Kestemdi kóbine keshki ýaqytta, túngi tynyshtyqta tigemin. Maǵan keste tigý úshin jaıly oryn, jaryq bolsa jetkilikti. Meniń qolymnan shyqqan dúnıeler satylmaıdy. Týyndylarymdy júregimdi jaryp shyqqan perzentterime balaımyn. Bir kartınany keminde jarty jyl tigemin. Ár jibin santımetr, mıllımetrine deıin eseptep qıystyrý qıyn sharýa. Sat dep qolqalaıtyndar kóp. Bul kórmege arnalǵan dúnıeler. Tek bir ǵana dana, munyń quny joq dep, barynsha túsindiremin. Birde kóńil qımas qurbym bireýin syıǵa tartshy dep qıylyp turǵan soń berdim. Biraq keıin ol meniń úıimde turǵansha senimen birge álemdi aralap, kórmelerdiń kórkin kirgizgeni jón dep syılyǵymdy qaıtaryp berdi», deıdi kesteshi.
Shynaıy shyǵarmashylyq ıesi úshin jany súıgen ispen aınalysýdan asqan baqyt joq. Mundaı jan óner úshin, ony saqtap qalý úshin qandaı qurbandyqqa barýǵa da beıil. Tutas kolleksııasy bir shabadanǵa syıyp ketetin sheber stýdentterge tegin dáris beredi. Analardan jalǵasqan aıaýly mura órisin taryltpaı, bolashaqqa bet túzeı berse degen ol osy turǵydaǵy oılaryn da ortaǵa saldy:
«Zaman ózgerdi. Is tigip, qyzdaryna úlgi bolyp otyrǵan analar az. Kóbi tańnyń atysy, keshtiń batysy nan tabýdyń qamymen júr. Jasyratyny joq, balalardy ınternet tárbıelep jatyr. Osyny eskerip, múmkin bolsa ónerimdi jastarǵa úlgi etsem, aralarynan qyzyǵatyndar tabylyp qalar degen úmitpen ara-tura oqý oryndaryna baryp turamyn. Bir qyzyǵy birinshi, ekinshi kýrstyń stýdentterimen kezdeskende olardyń kózderi janyp, kádimgideı qyzyǵady. Al úshinshi, tórtinshi kýrstaǵylardyń qabyldaýy basqasha. Sebebi olardy óner emes, aqsha tabý kózi kóbirek qyzyqtyrady. Mysaly, bolashaq áleýmettik pedagogterdiń deni oqý bitirgen soń shashtaraz, aspazshy, tyrnaq jasaǵysh, kirpik jabystyrǵysh, bet árlegish, taǵy basqa salaǵa ketedi eken. Oqytýshylarynyń aıtýynsha, stýdentter úshinshi, tórtinshi kýrsqa kelgende jańaǵydaı aqsha tabýǵa bolatyn mamandyqtardy qosymsha oqyp, keıin dıplomdary jaıyna qalatyn kórinedi», deıdi ol.
«Qaıyrymdylyq qanat qaqsa, álem ózgerer edi» degen Gúlnar Baqytqalıqyzy, keste tigýden bólek eriktilerden quralǵan «Alaqan» qaıyrymdylyq qoryn quryp, ıgi bastamalardyń basynda júr. Atalǵan qor jurtshylyqtan erikti túrde túrli kitaptar jınap túrmede otyrǵan azamattarǵa jóneltýmen aınalysady. Ulttyq murany ulyqtap, óreli ónerdiń órisin órge súırep júrgen janǵa tolaǵaı tabys tileımiz!
ALMATY
