2017 jylǵy 12 jeltoqsanda Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń №827 qaýlysymen «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasy bekitildi.
Baǵdarlamanyń negizgi maqsaty – orta merzimdi perspektıvada sıfrly tehnologııalardy paıdalaný arqyly respýblıka ekonomıkasynyń damý qarqynyn jedeldetý jáne halyqtyń ómir súrý sapasyn jaqsartý, sondaı-aq uzaq merzimdi perspektıvada Qazaqstan ekonomıkasyn bolashaqtyń sıfrly ekonomıkasyn qurýdy qamtamasyz etetin túbegeıli jańa damý jolyna kóshirý úshin jaǵdaı jasaý.
Baǵdarlama sheńberinde vırtýaldy murajaılar, muraǵattar jelisin qurý jáne barlyq mýzeılik, arhıvtik qorlardy, konsertterdiń, pesalardyń jazbalaryn, materıaldyq jáne materıaldyq emes tarıhı jáne mádenı muranyń mańyzdy elementterin elektrondy formatqa aýdarý josparlanýda. Aqparatqa qol jetkizýdi jańa biryńǵaı elektrondy portalyn qurý arqyly qamtamasyz etýge bolady, ol elimizdiń mádenı ómirin bir tanymal resýrsqa aýdarýǵa múmkindik beredi. Bul – Qazaqstannyń álemdik keńistiktegi mádenıeti men ónerin alǵa jyljytýdyń jáne ony keń tanymal etý múmkindikteriniń eń qoljetimdi formaty.
Qazirgi jahandaný zamanynda tarıhı qundy jádigerler men qujattardy kózdiń qarashyǵyndaı qorǵaýmen qatar, ony qalyń kópshilikke tanytý jáne halyq ıgiligine aınaldyrý – asa mańyzdy ári jaýapty is. Osy jaǵdaıda qundy tarıhı qujattar men derekter saqtalatyn arhıv mekemeleriniń orny erekshe. Arhıvter búginderi memlekettiń negizgi nyshany bolyp tabylady. Sebebi memlekettik arhıvter elimizdiń ótken tarıhy týraly derektik jáne qujattyq mol málimet beretin asa mańyzdy máselelerdiń birine sanalady.
Menińshe, «sandyq fabrıka» jobasyna bólinetin 96 mlrd teńge qarjy «ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda» ketpes úshin, «Arhıv-2025» baǵdarlamasy aıasynda tómendegi máselelerge nazar aýdarǵan jón dep oılaımyn.
Aldymen arhıvterdiń materıaldyq bazasyn nyǵaıtýymyz kerek. Qazirgi kúni Qazaqstandaǵy arhıvterdiń 80-90 paıyzǵa jýyǵy keshegi keńestik kezeńdegi ǵımarattar. Arhıvter órt-dabyl qondyrǵylarymen jabdyqtaý, temir jáne avtomatty sórelermen, asa qundy qujattardy saqtaıtyn germetıkalyq ózdiginen jabylatyn bokstarmen jabdyqtaý sońǵy úlgidegi kompıýter, kóshirme apparattarymen jabdyqtaýdy qajet etedi. Sonymen birge bizdegi arhıvterdegi qoldanylyp júrgen normatıvtik quqyqtyq aktiler áli de tolyq durys jolǵa qoıylmaı keledi.
Jumys isteıtin jas arhıvısterge arnap memleketten jaldamaly páterler bólýdi qolǵa alǵan jón. Qazir qalalyq jerlerde jumys isteıtin jas arhıvıster mardymsyz aqshamen úı jaldap tura almaıdy, sondyqtan qarjysy kóp jumys kózin izdep ketip jatady. Olardy qyzyqtyryp turǵyn úı kezegine qoıý, arhvısterdiń jalaqysyn 30-40 paıyzǵa deıin kóterý kerek. Keshege deıin oblystyq nemese aýdandyq ákimdiktegi bedeldi adamdy zeınetkerlik jasqa jetkennen keıin arhıvke basshy qylyp jiberý dástúri saqtalyp keldi, budan arylatyn kún jetti dep oılaımyz.
Arhıvtegi shtat birligine mán berý kerek, sebebi arhıv qoryndaǵy qujattar sanyna baılanysty shtat birligin belgileý qajet.
Joǵary oqý oryndarynda arhıvıst kadrlaryn daıarlaý, arhıv salasy boıynsha málimetterdi saraptaý jáne óńdeý boıynsha maman (Data Scientist), IT mamandar ázirleýge mán beretin kez jetti. Qazir aýdandyq arhıvterde bir baǵdarlamashy jylyna 141050 paraqty skanerlep (tigý, sógý) otyr, osyǵan joǵary, orta bilimi bar jumyssyz júrgen 2 baǵdarlamashyny qossaq, jumys kólemi artqan bolar edi. Aýdandyq jerlerdegi skanerlengen qujattardy oblys ortalyǵyndaǵy servıs ortalyqtaryna qosý kerek.
Arhıv qujattaryn sıfrlandyrý úshin servıstik ortalyq, skanerleý kezinde kóshirmeni sókkende, tikkende árbir qujatqa jekeleı mán berilgeni jón. Sógip skanerleý, qaıta tigý, búlingen, úlbirep turǵan, mátini óship bara jatqan eski paraqtardy ornyna keltirip tigý, restavrasııalaý bir mezette júrgiziletin jumystar. Bul jumystardyń barlyǵyna arnaıy bilimi bar arhıvıst mamandar qajet. Arhıvterdegi qujattardyń barlyǵyn sıfrlandyrý qajet dep oılaımyn. Sebebi qorǵa alynǵan qujattardyń barlyǵy STK-dan irikteýden ótken, tarıhı mańyzy bar qujattar. Skanerleý josparlaǵanda aldymen arnaıy komıssııa quryp, asa qundy qujattardy josparlaǵan jón.
Kópshilik jaǵdaıda arhıvti eńbek ótilin anyqtap, kýálandyratyn oryn degen jańsaq pikir qalyptasqan. Arhıvtiń qoǵamǵa qandaı paıda ákeletinin, álemge taraǵan koronovırýs kezinde arhıvıster vırtýaldy kórmeler, onlaın sabaqtar, semınarlar, kezdesýler uıymdastyrý arqyly kórsete bildi. Baǵdarlama boıynsha jumys kózi retinde arhıv salasyn jumyssyzdarmen toltyrý baryp turǵan kózsizdik.
Sonymen qatar ulttyq arhıv qujattaryn jaýapkershiligi shekteýli seriktestikter qolyna berý aqylǵa qonymsyz is dep oılaımyn. «Ulttyq arhıv qory jáne arhıvter týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń 1998 jylǵy 22 jeltoqsandaǵy zańynyń 7-baby «Ulttyq arhıv qorynyń qujattaryn menshiktený quqyqtaryna kepildik berý men olardy qorǵaý» týraly 6-tarmaqshasynda «Ulttyq arhıv qorynyń memlekettik menshiktegi qujattary memleket ıeliginen alý men jekeshelendirý, satyp alý-satý, aıyrbastaý nemese syıǵa tartý, ıaǵnı menshik quqyǵyn berýge baılanysty mámileler jasaý obektisi bola almaıdy, sondaı-aq olardy turaqty saqtaý úshin basqa memleketterge áketýge bolmaıdy» – dep kórsetse, «Ulttyq arhıv qorynyń qujattaryn paıdalanýdaǵy shekteýler» týraly 16-baptyń 4-tarmaqshasynda «Asa qundy qujattardyń tólnusqalary, sondaı-aq fızıkalyq jaı-kúıi qanaǵattanarlyqsyz arhıvtik qujattar arhıvtik qujattardy paıdalanýshylarǵa berilmeıdi. Olardyń ornyna kóshirmeleri beriledi» dep kórsetilgen. Bizdegi asa qundy jáne eski qujattardy jekeniń qolyna berý, birinshiden zań talaptaryna qaıshy kelse, ekinshiden, qolda bar barlyq qundy qujat jelge ushyp, aıdyń amanynda aıyrylyp qalmasymyzǵa kim kepil bola alady?
«Arhıv-2025» baǵdarlamasy aıasynda bólingeli otyrǵan qarajatty sheteldik arhıvterden qatar ózimizdegi qujattardy ǵylymı aınalymǵa tartyp, keshendi zertteý jumystaryn júrgizgen jón.
Bolatbek QÝATOV,
«Qyzylorda oblysynyń memlekettik arhıvi» KMM Aral aýdandyq fılıalynyń basshysy
