О́ner • 31 Shilde, 2020

Zilzala kardıogrammasy

150 ret kórsetildi

Keıde bir ǵana ánniń ózi tutas dáýirdiń, alyp ımperııalardyń arman-muratyn arqalap ǵasyrlardan ǵasyrlarǵa kóshetini bolady. Án – taǵdyr deıtinimiz de sol bolsa kerek. «Qara taýdyń basynnan kósh keledi» dep bastalatyn «Elim-aıdy» et júregińiz ezilmeı tyńdap kórińiz. Keshe ǵana tórtkúl dúnıeniń tórinde dara Dımashtyń daýysymen jeti mıllıard júrekti eljiretken «Samaltaý» áni de áli janymyzda jańǵyrady. Ánniń ultqa, tilge bólinbeıtindiginiń kórinisi osy bolsa kerek deıdi kóbi. Biraq másele ánde ǵana ma? Onyń mazmuny men maǵynasy tereń mátini she? Búginde «Samaltaý» ánin orys, qytaı, búkil Eýropa tyńdarmandary eń aldymen mátinine mán bere talqylap jatyr. «Elim-aıdyń» da mátini – qazaqtyń klassıkalyq qara óleń úlgisi, oı men sóz jymdasqan taǵdyrly tórt jol jyr.

Kollajdy jasaǵan Qonysbaı Shejimbaev, EQ

Osy oıdyń ormanynda adasyp otyr­ǵanymyzda qazaq dalasyn dertteı jalmap, órtteı qaýsatyp ótken ıadrolyq synaq­qa qarsylyq retinde týǵan «Zaman-aı» áni týraly aǵylshyn tilinde jaryq kóretin baspasóz betteriniń birinde jazylǵan máıekti maqalany kózimiz shalyp qaldy. «Astana Times» baslymynyń jýrnalısi Nurdana Ádilhanova esimdi áriptesimiz qaýzaǵan materıaldy oqyp otyryp ishimizden «Uldarymnyń qaıda ketken quryǵy, Qyzdarymnyń qaıda ketken burymy» dep beısana yńyldap otyrǵanymyzdy baıqamaı qalyppyz.

Iá, «Zaman-aı» ániniń taǵdyrly tarıhyn bárimiz jaqsy bilemiz. Aqyn Ulyqbek Esdáýlet pen sazger Tólegen Muhamedjanovtyń atalǵan shyǵarmasy – atom bombasynan Alash dalasy zardap shegip jatqan aýyr kúnderdi kóz al­dyńa ákeletin qasiretti án. Alaıda N.Ádil­hanova jazbasyn oqyp otyryp, bul án bizden góri japon halqynyń jú­regine kóbirek jetken be dep qala­syz. «Hırosemı» (Hırosıma-Semeı jetek­shileriniń bastamasynmen qurylǵan aza­mattyq top) dırektorynyń orynbasary Rıeko Kobatake óz suhbatynda «Osy ándi alǵash tyńdaǵandaǵy kúıimdi umyta almaımyn. Osy án arqyly men shalǵaıdaǵy Ortalyq Azııanyń, ondaǵy ıadrolyq qarýdan zardap shekken adamdardyń jan­aı­qaıyn estidim... Bul ánnen bar adamzattyń júrek úni shyǵyp jatqandaı boldy», depti.

Shynymen de «Zaman-aı» áni álem beıbitshiligine qoıylǵan eskertkishteı elesteıdi. Semeı óńirinde radıasııadan zardap shekkenderge medısınalyq kómek kórsetetin jáne qazaq stýdentterin Japonııanyń JOO-ǵa qabyldaıtyn azamattyq top – Hırosıma-Semeı (Hı­rosemı) jetekshileriniń bastamasy boıyn­sha bul án 2003 jyly japon jáne aǵyl­­shyn tilderine aýdarylyp, alǵashqy kúı­tabaq 2010 jyly shyǵarylǵan bolatyn.

Semeı óńiri qyryq jylǵa jýyq Keńes Odaǵynyń ıadrolyq qarýdy synaqtan ótkizetin aımaǵy ıakı uly danyshpan Abaı týǵan qasıetti topyraq ekenin eshkim umyt­qan joq. О́leń avtory da keń-baıtaq qa­zaq dalasynyń qıyr shyǵysynda, týra sol zilzalanyń ókpe tusynda týǵan shaıyr retinde et júregi qaıǵy-qasiretti ju­lyn-júıkesinen ótkize jyrlaǵan. Jáne qoldan jasalǵan aýyr apatty kózimen kórip, odan zardap shegip múgedek bolyp qalǵan qandastarynyń qasiretin áli kórip kele jatqan aqyn «Zaman-aı» ánin kúnde estıdi. Estigisi kelmese de júreginde jańǵyryp jatatyn bolar.

 Kobatake bul ándi 1999 jyldyń 29 ta­myzynda, Hırosımanyń basqa da delegattarymen birge Semeıge kelgende tyńdapty. Dál sol kúni myńdaǵan jer­gilikti turǵyn men ıadrolyq synaqtan zar­dap shekken júzdegen adam qaza tap­qandardy eske alý úshin Ertis ózenine 300 sý shamyn jiberipti. Júzetin shamdardy jiberý saltanatynda «Zaman-aı» birneshe márte oryndalypty.

Rıeko Kobatake osy áýenge sol kórinis ústinde ǵashyq bolsa kerek. Shekara men ýaqytqa baǵynbaıtyn asaý óner, aýyr taǵdyr adam sanasyn áp-sátte ózgerte salýy qıyn sharýa emes. Sol boıda Koba­take ándi tárjimalap, Japonııada oryndaýdy oılaıdy.

«Astana Times» jazǵandaı, 2000 jyly Hırosemı baǵdarlamasy boıynsha Japonııada bilim alyp jatqan eki qazaq qyzy Aqerke Sultanova men Ámına Qasymbekova Hırosımadaǵy Beıbitshilik saıabaǵynda «Zaman-aıdy» alǵash ret oryndaıdy. Arada úsh jyl ótkende A.Sultanova men taǵy eki qazaq stý­den­ti qosyla shyrqap, bul ánniń japon tilindegi nusqasyn halyqqa usynypty. Sodan beri ár jyl saıyn Hırosımaǵa kelgen barlyq qazaq stýdentteri osy ándi oryndaýdy dástúrge aınaldyrǵan.

Atalǵan týyndyny 2009 jyly Roza Rym­baeva Semeı qalasynda naqyshyna keltire oryndaǵanyn bilemiz. Kobatakeniń aıtýynsha, ánshiniń zor daýysyn estigen sheteldikter, ánshiniń kúıtabaǵy men ánniń japon tilindegi aýdarmasyn surata bastaǵan syńaıly. Nátıjesinde, A.Sultanova men R.Kobatakeniń aýdarma nusqasyna negizdelgen «Zaman-ai» CD dıskisi jaryqqa shyǵady. Qazaq tilindegi ándi jaryqqa shyǵarǵan soń, Hırosemı álemdegi ıadrolyq qarýdy joıyp, Qazaqstandaǵy polıgondy jabýǵa májbúrlegen azamattyq qozǵalystyń qýatyn ári qaraı jalǵaýǵa nıet bildiredi. 2012 jyly Tohokýdaǵy jer silkinisinen keıin R.Rymbaeva Hırosımada birneshe konsertter, kezdesýler men dárister ótkizdi. Osy sapar kezinde ánshi japon oryndaýshysy Rıeko Mıchıdamen birge atal­ǵan ándi oryndady», dep jazady N.Ádilhanova.

2016 jyly qarashada Rıeko Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Hırosıma saltanatty qabyldaýynda osy ándi shyr­qaǵanyn da aıta ketken jón. Eki jyldan keıin Qazaqstannyń syrtqy is­ter mınıstrligi Rıekony eldegi máde­nıet jáne óner qyzmetkerleriniń mere­kesine oraı ótken alǵashqy «Rýhanı jań­ǵyrý» fes­tıvalinde «Zaman-aıdy» japon ti­linde shyrqaý úshin arnaıy shaqyr­typty.

 «Japon tilindegi aýdarmanyń arqa­synda, «Zaman-aı» japondardyń júregine jetti... Osy ánniń arqasynda kóptegen japondar Qazaqstanda júrgizilgen ıadrolyq synaqtar týraly keńirek bildi», deıdi Rıeko myrza «Astana Times» gazetine bergen suhbatynda.

Án avtorlary Ulyqbek Esdáýlet pen Tólegen Muhamedjanov týyndyny óz bıiginde oryndaǵany úshin Rıe­koǵa óz alǵystaryn aıtyp, únemi nasıhattap júretinin de aıta ketken jón. «Mýzyka tutas bir álem. Adamdar ár tilde sóılese de, mýzyka arqyly jaqyn qarym-qatynas jasaı alady», deıdi óleń avtory U.Esdáýlet.

Rıeko 2019 jyly 26 tamyzda Qazaq­stanǵa kelgen ekinshi saparynda Roza Rymbaevamen kezdesipti de. Rıekonyń aıtýynsha, ol ánshimen qaıta kezdesetin kúndi qatty armandaǵan. Rıeko «Zaman-aı» ánin 2019 jyly 28 tamyzda Semeı qalasynyń Ulttyq medısınalyq ýnıversıtetinde ótken 14-shi Qorshaǵan ortany qorǵaý, radıasııa jáne densaýlyq konferensııasynda shyrqaǵan. Kelesi kúni ol alǵashqy ıadrolyq synaqtyń 70 jyldyǵy men Semeı polıgonynyń jabyl­ǵanyna 30 jyl tolýyna oraı ótken jergilikti beıbitshilik saltanatyna qatysyp qaıtypty.

Mine, osylaı bir án – bir ultty oıatyp, jubatyp otyr. Bir ǵana ult emes ıadro­lyq qarýdan zardap shekken kez kelgen halyqtyń zary men muńy osy ánde jatyr dep uqqan durys. Sózimizdiń basynda «Zaman-aı» án emes – taǵdyr degenimiz de sol shyǵar.

Sońǵy jańalyqtar

Beınebaqylaý kamerasynyń kómegi kóp

Aımaqtar • Búgin, 22:42

Úsharal garnızony tekserildi

Aımaqtar • Búgin, 20:26

Jastar saıty iske qosyldy

Aımaqtar • Búgin, 18:37

Apat eki adamnyń ómirin qıyp ketti

Aımaqtar • Búgin, 18:30

Sýǵa ketken balalar tabylmaı jatyr

Aımaqtar • Búgin, 17:55

Aqmaral Álnazarova – Senat depýtaty

Saıasat • Búgin, 16:18

Ustaz joly

Rýhanııat • Búgin, 16:00

Uqsas jańalyqtar