Kollajdy jasaǵan Qonysbaı Shejimbaev, EQ
Ábý Nasyrdyń osy eki dúnıesi de otyrarlyq kemeńgerdiń týǵanyna 1100 jyl tolýyna arnap Almatyda orys, qazaq tilderinde 1975 jyly jaryqqa shyqty. [Ál-Farabı. Áleýmettik-etıkalyq traktattar. Almaty, «Ǵylym», 1975, 418bet]. Asa jaýapty bul isti júzege asyrǵandar KSRO Ǵylym akademııasynyń akademıgi, KSRO ǴA Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırektory, kórnekti memleket jáne ǵylym qaıratkeri B.Ǵ.Ǵafýrov (1908-1977), qazaqtyń talantty fılosof ǵalymy, professor Aǵyn Qasymjanov (1931-2000) jáne Almatydaǵy ál-Farabı ortalyǵynyń ǵalymdary E.D.Harenko men B.Iа.Osherovıch. Olar uly oıshyl shyǵarmalaryn orys tiline aýdaryp, alǵy sózin jazyp, zerttegen ári Eýropa halyqtarynyń tilderinde shyqqan nusqalarymen salystyryp, eskertý, túsinikterin de jazǵan edi. Bul sharýa ońaı atqarylatyn másele emes-ti. Buny aıtyp otyrǵanymyz, atalmysh ǵalymdardyń barlyǵy dúnıeden ótip ketti. Qazir aramyzda joq. Biraq olar Ábý Nasyr ál-Farabıdiń joǵaldyǵa sanalǵan jazba muralaryn izdep taýyp, aýdaryp, zertteýde orasan zor qyzmet atqardy.
Olar Ábý Nasyrdyń baqyt jaıly alǵashqy shyǵarmasy arab tilinde 1927 jyly Úndistannyń Haıdarabad shaharynda, ekinshi ret te sonda, úshinshi ret osy jurttyń Bombeı qalasynda 1937 jyly basylym kórgenderin aıtqan.
A.Qasymjanov pen E.D.Harenko Otyrar oıshylynyń atalmysh traktattarynyń latyn, túrik, ıspan tilderine de tárjimalanǵandyǵyna nazar aýdara otyryp, olardyń arab tilindegi nusqalarynyń qaı elderde saqtaýly ekenin de anyqtaı alǵan. Árıne odan keıin de Ábý Nasyrdyń kóptegen eńbekteri álemniń birqatar elderinde jaryq kórdi. Ol jaıly AQSh bıblıografy Nıkolas Resher arnaıy zertteý jazǵan.
Din qyzmetinde júrgen jyldary birde Irannyń astanasy Tegeranda ótken halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq konferensııaǵa qatystym. Ádettegindeı ýaqyt taýyp, osy eldiń kindik qalasynyń kitap dúkenderin aralaý ústinde Ábý Nasyrdyń «Kıtab at-tanbıh sabıl as-saǵadasyna» kez boldym. Onda baqyt jaıly atalmysh traktatqa qosa Ábý Nasyrdyń «At-Taǵlıkat» – «Aforıstik jazbalar» jáne «Rısalatanı falsafıatanı» – «Fılosofııalyq eki traktat» atty dúnıeleri de berilip zerttelgen eken. Arab tilindegi bul kitapty qurastyryp, zerdelegen doktor Jaǵfar Iasın. Eńbek 354 betten týrady.
Otyrar kemeńgeri «Kıtab at-tanbıhinde...» Platon men Arıstotel oılaryn asha otyryp, ǵylymyn jalǵastyrǵan, jetildirip tereńdetken.
Ábý Nasyr ál-Farabı adamdy baqytqa ne nárse jetkizedi degen saýalǵa jaýap izdegen. Onyń oıynsha, adam balasy baqytqa jetý úshin talpynatyn maqsattar kóp. Áýeli ol bilimdi, sonan soń qanaǵat, qanaǵatshylyq, aqyl-parasat, jaqsy minez-qulyq, kishipeıildilik, (jaman sóz aıtpaý, zorlyq-zombylyq jasamaý, otbasyna jaqsy qaraý, saýapty is jasaý) sekildi etıka ǵylymyna qatysty jaıttardy sóz etken. Sondaı-aq ustamdylyq, sózge tapqyrlyq, ysyrapshyldyq, jomarttyq, rahat sezim degen ne, abzal ister, adam maqsatynyń túrleri, bilim men óner, olardyń túrleri, fılosofııa jáne onyń túrleri, fılosof degen kim, oǵan qoıylatyn talaptar qandaı, logıka óneri, grammatıka óneri sekildi t.b. ózekti máselelerdi sóz etken.
Endi osylardyń keıbiri týraly taratyńqyrap aıtaıyq.
Baqyt jáne baqyt jolyna kóńil aýdarǵanda Ábý Nasyrdyń bul máselege ǵalym, úlken parasat ıesi retinde qarap, olardy ǵylymı turǵydan qarastyrǵandyǵyn baıqaımyz. О́z oılaryn ejelgi grek kemeńgerleriniń tujyrymdary men aıtqandary, túıgen oılaryna zer sala, ǵalym retinde tereń oı jibere otyryp zerdeleýge tyrysqan.
Ábý Nasyr adam baqyt bıigine jetý úshin, soǵan jetkisi keletin kisiden sol joldy ıgerýdiń ádisi men amalyn tabýdy talap etetinin eskertedi de «aldymen eskertip alaıyq, adam ómirinde kezdesetin jaǵdaılar mynalarǵa bólinedi: artynan madaqtaýǵa jáne jazǵyrýǵa bolmaıtyn jaǵdaılar jáne madaqtaýǵa nemese jazǵyrýǵa bolatyn jaǵdaılar» deıdi. Sóıtedi de, «artynan [ne] madaqtaýǵa nemese jazǵyrýǵa bolatyn jaǵdaılarda adam baqytqa jete almaıdy. Nátıjesinde ári madaqtarǵa, ári jazǵyrýǵa bolatyn jaǵdaılardyń jıyntyǵy qosyla kelgende ol baqytqa jetedi» dep oı túıedi de osy eki jaǵdaıdy tizbelep anyqtama beredi.
«Ál-Farabı etıkasynyń eń joǵary kategorııasy – baqyt, óıtkeni basqa birdeńe úshin emes, tek ózi úshin qajet bolatyn ıgilik jáne eń joǵary ıgilik osy baqyttyń basyna shoǵyrlanǵan. Atap aıtqanda, kosmologııa men etıka, jalpy fılosofııalyq konstrýksııa (qurylym) jáne onyń praktıkalyq maǵynasy osy sheńberde ushtasady. О́ıtkeni fılosofııa bolmaıynsha, dúnıeniń jalpy úılesimin, onyń qurylysynyń sulýlyǵyn uqpaıynsha shyn baqytqa jetýge bolmaıdy. Bul dúnıede rahat dep biletinimiz basqa dúnıede azapqa aınalýy múmkin... Ádilettiktiń ústem bolýynyń sharty retinde basqa dúnıege júginý, osynyń kerisinshe – shyn dúnıedegi tejeýsiz jalmaýyzdyqtyń ústemdigi, ojdan men namysty basa-kókteý úshin óteletin aqy sııaqty nárse, aqy degende, teorııalyq oıy áldeneshe ret qaıta oralǵan jáne keıin Kant (1724-1804) óte kúshti túrde aıtyp bergen aqyl sııaqty nárse...
Jeke bas turǵysynan qaraǵanda, baqyt degenimiz ál-Farabıdiń pikirinshe, adamnyń adamgershiligine negizdeledi. Osy uǵymǵa, fılosofııalyq zerektik pen tereń aqyldylyq ústine, jaqsy minez-qulyq ta kiredi...
Aqyl-oı, adamgershilik etıkalyq-adamgershilikten aıyrǵysyz nárse: aqyldy, demek, ol adamgershiligi mol, qaıyrymdy adam. Jetilý úshin ózińe óziń barynsha adal bolýyń qajet, munyń ásirese óz boıyńda bar abzal qasıetti tanı bilýge, solarǵa ıe bolýǵa jáne sony damytýǵa qatysy bar...
Aqyl-parasat pen aǵartý isiniń kúreskeri, soǵystar men zorlyq-zombylyqqa ashyna qarsy shyqqan ál-Farabı izgi tilekti adamdardyń bárine jaqyn, ári qymbat» dep jazǵan B.Ǵafýrov pen A.Qasymjanov.
Ábý Nasyr ál-Farabı baqyt degenimiz ıgilik deıdi de ıgilikti ıgilikter ishindegi eń qadirlisi, eń úlkeni jáne eń jetilgeni sanaıdy, solaı tujyrym jasaıdy. Onyń oıynsha árbir adam baqytty óz túsiniginshe baqyt dep biledi. Keıbireýler baqytty baılyq dep oılaıdy. «Adam balasy jalpy jasandy jolmen jasaǵan aqyl-parasat arqyly baqytqa jete almaıdy. Neni jáne qalaı ajyratylatynyn ol óziniń búkil ómir boıynda bilip otyratyn aqyl-parasattyń arqasynda ǵana baqytqa jetedi dep eseptelinedi» deıdi.
Otyrarlyq kemeńger menińshe ádepsiz, tárbıesiz, biliksiz adam baqytty bola almaıdy dep sanaıtyn sııaqty. Adam baqytty bolý úshin jaqsy is isteýi kerek, jaqsyǵa jaqsylyq jasaýǵa, abzal áreketke tyrysýy lázim. Kisi jaqsy minez-qulqymen ǵana baqytqa ıe bolady. Sondaı-aq ol ustamdylyq, sabyrlyqty da jaqsy qulyq dep esepteıdi. Ol jomarttyqty da izgi iske qosqan. Al sarańdyqty jaman qasıetke jatqyzady. Ábý Nasyr toıymsyzdyq, qomaǵaılyq, ashkózdik sekildi qylyqtardan aýlaq bolýǵa shaqyrady.
«Al eger óz boıynda joq bola turyp, adam ózin izgi qasıetti adamǵa, júris-turysy jóndi adamǵa jatqyzsa, onda ol adamda ózi jaıly jalǵan pikir týǵandyǵy.
Eger adam óz oıynda joq nárselerdi ózine jatqyza beretin bolsa, onda ol adamda kólgirsýshilik paıda bolady».
Adamnyń óz ojdany aldynda abzal, shynshyl bolýy adam ózine ózi izgi qasıetti bolýynan, júris-turysy izgi bolýynan ǵana týady» degen oı túıedi uly dalanyń dana tulǵasy. Kólgirsýdi ataı otyryp ol ony jaman qasıet dep esepteıdi.
Jaman minez-qulyq (dórekilik, sabyrsyzdyq, ashýshańdyq, tózimsizdik, jaramsaqtyq, tákapparlyq) ál-Farabıdiń pikirinshe rýhanı kesel.Ony joıý úshin tán keselin emde qoldanatyn dárigerdiń tájirıbesine elikteýiń kerek», deıdi qazaq jeriniń parasatty uly.
Al endi adamdar arasyndaǵy dostyq týraly Ábý Nasyr qandaı oı aıtqan degen máselege keleıik. Ábý Nasyr ál-Farabı «doskerlik – adamshylyqtaǵy jaqsy qasıet, bul ózi adamnyń basqa adamdarmen tıisti shamada qarym-qatynas jasaýynan týady, osynyń arasynda ol óziniń júris-turysynan, sol adamdarmen áńgimesinen jaqsy lázzat alady. Bul jóninde artyq ketý – jaramsaqtyqqa soǵady, al dostyqqa kemtar bolý – tákapparlyqqa ıteredi. Al endi osy rette ol basqany renjitetin is jasasa, onda bul dúrdarazdyqqa aparyp soqtyratynyna» kóńil aýdarǵan.
Adam balasy baqytty bolýy úshin ózin ózi barlyq jaǵynan jetildirip otyrýy qajet. Ol úshin únemi izdeniste bolmaq kerek. Bul aıtylǵandardyń bárin ol etıkaǵa jatqyzǵan jáne baqytty joǵaryda aıtqanymyzdaı etıka ǵylymymen baılanystyrǵan.
«Eń aldymen bilip alatyn nárse: adam tamasha áreketterdi kezdeısoq jasaýy jáne óziniń yqtııarynsyz jasaýy múmkin. Osyndaı jaǵdaılarda jasalǵan ondaı tamasha áreketter baqytqa jetkizbeıdi. Eger osy áreketter onyń óziniń yqtııaryna jáne [óz erkimen] tańdaýyna negizdelgen bolsa, [sol jaǵdaıda] ol baqytqa jetedi. Eger ol osy áreketterdi tek keıbir nárseler jóninde ǵana jáne oqta-tekte ǵana jasaıtyn bolsa, mundaı kezde de ol baqytqa jete almaıdy. [Adam] óziniń barlyq áreketinde tamasha áreketti qalaıtyn bolsa jáne ómir boıynda osylaı etetin bolsa, sonda ǵana ol baqytqa jetedi. Dál osy sharttarǵa jannyń da tamasha affektileri sáıkes keletindeı bolýǵa tıis», dep sanaıdy Ábý Nasyr ál-Farabı.
«Áleýmettik-etıkalyq kózqarastardy ádettegende otyrarlyq danyshpan ejelgi grek oıshyldary Arıstotel men Platonnyń yqpalynda boldy. Áleýmettik kózqarastar salasynda Platonnyń, etıkalyq kózqarastar salasynda Arıstoteldiń yqpaly basym boldy», deıdi A.H.Qasymjanov pen E.D.Harenko.
Iá, Ábý Nasyr ál-Farabı baqytqa jetýge bastaıtyn jolǵa da aıryqsha nazar aýdarǵan. Ekinshi traktatta ál-Farabı ólgennen keıingi baıansyz baqyt týraly emes, tiri adamnyń baqyty týraly aıtady. Oǵan jetý úshin adam ózin ózi jetildire otyryp, qıyn joldan ótýi kerek. Baqyt problemasyn sóz qylǵanda ál-Farabı únemi myna ádisti qoldanady: oń qubylys pen teris qubylysty qarama-qarsy qoıady, olardy birese biriktire, birese ajyrastyra qarastyrady, óıtkeni baqytqa jetý sharttary oń qubylystardy da, teris qubylystardy da qamtýǵa», maqtaýdy da sógisti de ala júrýge» tıis. Bul faktorlar adam qylyqtarynyń – soraqy jáne jaqsy qylyqtarynyń negizi bolyp tabylatyn qara kúsh, minez-qulyq, aqyl-parasat qabiletteriniń belsendi túrde ózara árekettesýi arqyly kórinedi. Jaqsy áreketterdi oryndaý adamnyń ıgi nıetti erkimen jáne óz qalaýymen úılesedi jáne adamnyń ómir boıyna osylaısha bolyp otyrady. Jaqsy áreketterde zorlaý, kezdeısoqtyq, turaqsyzdyq baqytqa jetkizbeıdi...
Adamnyń jetilýi minez-qulyqtyń jetilýimen úıles keledi, osydan kelip baqytqa jetý men minez-qulyqtyń jetilýi arasynda baılanys týady», deıdi.
Sóıtip ol «Baqytqa jetý jolyn silteý» traktatynda jáne basqalarynda ál-Farabı Arıstoteldiń áreketteri men qaıyrymdy isterdegi orta shama týraly pikirin damytady.
Ekinshi traktatta Ábý Nasyr ál-Farabı adamnyń maqsatyn nemese mindetin baıandaıtyn, maqsatqa jetý joly men quraldaryn kórsetedi, sóıtip, maqsatqa adamnyń jetilýi arqyly jetýge bolady, al adam aqıqatqa taný arqyly jetiledi degen qorytyndyǵa keledi», dep sanaıdy otandas ǵalymdarymyz.
Ábý Nasyr ál-Farabıdiń «Kıtab tahsıl as-saǵada» – «Baqytqa jetý týraly kitap» traktaty birinshi traktatyna jaqyn deý kerek». Eki traktattyń ekeýinde de paıymdaýdyń baılanysy sondaı – munyń birinshisin ekinshisine kirispe etip alýǵa bolar edi. Birinshi traktattyń paıymdaýlary etıka salasyna jatady, munda baqytqa jetýdiń maqsaty men quraldary anyqtalady. Ekinshi traktatta gnoseologııalyq (dúnıetanýdyń nysandary men ádisterin zertteıtin sala, tanym teorııasy) jáne ontologııalyq (bolmys týraly metafızıkalyq ilim) máselelerge kóbirek kóńil bólgen. Ony oqý ústinde ǵalym shyǵarmasynan Arıstoteldiń «Ekinshi Analıtıkasynyń» yqpalyn sezesiń, ol ásirese «bastamalardyń bastamasyn» izdeý týraly sóz bolǵanda baıqalady. «Anyq» jáne «joramal» aqıqat týraly pikirler Arıstoteldiń «Sofıstıkalyq bekerge shyǵarýlaryn» eske salady» [Ál-Farabı. Áleýmettik-etıkalyq traktattar. Almaty, «Ǵylym», 1975,374-387-better].
«Baqytqa jetý týraly kitap» 1961 jyly Beırýtte jarııalanǵan. Sonan soń 1962j. AQSh-ta Nıý-Iorkte aǵylshyn tilinde shyqqan. Sondaı-aq onyń túrik tilindegi de basylymy barlyǵyn aıtqan jón. Bul dúnıeniń nusqalary Brıtan mýzeıinde, Úndistannyń Rampýr ýnıversıtetinde, Tashkenttegi Ábý Raıhan ál-Bırýnı atyndaǵy Shyǵystaný, Sankt-Peterbýrgtegi Shyǵystaný ınstıtýttarynyń qoljazbalar qorynda jáne t.b. jerlerde de saqtaýly.
«Kıtab tahsıl as-saǵada» Ábý Nasyr ál-Farabı shyǵarmashylyǵynyń sońǵy kezeńinde jazylǵan bolýy kerek. Bul – budan burynǵy úsh eńbekpen salystyrǵanda («Baqyt jolyn silteý», «Azamattyq saıasat», «Memlekettik qaıratkerdiń naqyl sózderi») eń mańyzdy da óreli eńbek, sondyqtan ál-Farabıdiń basqa traktattaryna qaraǵanda «saıası» degen at buǵan kóbirek laıyqty. Sonymen qatar bul týyndy oıshyldyń saıası traktattarynyń ishinde aıryqsha oryn alady. Munda basqa eńbekterde baıandalmaǵan máseleler qarastyrylady, kóptegen fılosofııalyq uǵymdarǵa anyqtamalar beriledi.
Ábý Nasyr ál-Farabı «Kıtab tahsıl as-saǵada kitabyn» «Adam boıynda daryǵan, halyqtar men qala turǵyndaryna tán jáne bul dúnıede tıesili baqytqa jetýine, o dúnıede asqan rahatqa kenelýine de septigin tıgizetin tórt túrli nárse bar, bular: teorııalyq izgilikter, oıshyldyq izgilikter, etıkalyq izgilikter jáne praktıkalyq izgilikter» dep jikteýden bastaıdy. Ári qaraı osylardyń árqaısysyna túsinik nemese anyqtama beredi.
Ábý Nasyrdyń bul aıtqandary qazir de ómirsheń. Bilimsiz, jigersiz, bilim jolynda qıyndyqqa shydaı almaıtyn, tabanynyń búri joq adam ımam da, ákim de, bıleýshi de, zań shyǵarýshy, fılosof ta bolyp jarytpaq emes. Týa bitti zeıinsiz, bilimge degende qushtarlyǵy, qyzyǵýshylyǵy joq, teorııalyq ǵylymdy ıgerýge qabiletsiz adam fılosof bolyp ta jarytpaq emes degen oıǵa berik turaqtaıdy Otyrar kemeńgeri. «Teorııalyq ǵylymdar jaǵynan kemeldene tursa da jalǵan jáne dúmbilez fılosoftar, saıyp kelgende, ǵylymnan birte-birte alshaqtaı beredi, al izgilik arqyly kemeldenerlik jasqa jetkende ondaı adamdardyń bilimi tolyq sónip bitedi» deı kele ol Platonnyń osylaı dep eskertkenin alǵa tartady. Sondaı-aq ol «fılosofııa kózdeıtin maqsatty sezinbeıtin adamdy óresiz fılosofqa balaıdy. Osylardyń bárin aıta kele: «Osyndaı sıpattaǵy fılosofııa bizge grekterden: Platon men Arıstoteldan kelgen. Olardyń árqaısysy bizge fılosofııany berip qana qoıǵan joq, sonymen qatar oǵan aparatyn joldy da, onyń quldyrap, ǵaıyp bolǵan kezinde, ony jasaý jolyn da kórsetip berdi. Biz eń aldymen Platonnyń fılosofııasyn jáne munyń satylaryn baıandaýdan bastaımyz. Biz Platon fılosofııasynyń birinshi bólimine kirisemiz, onan soń ret-retimen júrip otyryp, onyń fılosofııasynyń sońǵy bólimine jetemiz. Bizge Arıstotel usynǵan fılosofııa jóninde de osylaı jasaımyz. Budan kórinip otyrǵan nárse – olardyń bizge bergen tálimindegi maqsattyń biryńǵaı ekendigi. Osylardyń ekeýi de báz-baıaǵy bir fılosofııany – Platon fılosofııasy men onyń bólimderin, bólimderiniń satylaryn bastan-aıaq baıandap berýge tyrysqan» deıdi. [Ál-Farabı. Áleýmettik-etıkalyq traktattar... XXIX, XXX; 5, 7, 19-21, 274-286, 303, 308, 329-331, 336-337, 343-344, 352-372, 413-better]
Ábý Nasyr ál-Farabı «Baqyt jolyn silteý» men «Baqyt joly jaıly» traktattaryn jazýda ózi joǵaryda aıtyp óıtkendeı grektiń atalǵan oıshyldarynyń eńbekterin jaqsy zerdelegen. Platon men Arıstoteldiń fılosofııalyq ataýlaryn jaqsy túsiný, olardy ıgerý, olarǵa tolyqqandy túsindirme jasaý úshin ejelgi grek tilin óte jaqsy bilý kerek edi. Ábý Nasyrdyń sóz bolyp otyrǵan traktattaryn oqı otyryp, onyń grek tilin jáne ózge de tilderdi jaqsy bilgendigine kóz jetedi. Ibn Hallıkan óz shejiresinde Ábý Nasyrdyń jetpis tildi bilgendigin bostan bosqa aıtpaǵany túsinikti bolsa kerek.
Ábsattar qajy Derbisáli,
UǴA akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
