Maıdan basylymyndaǵy mereıtoılyq maqala

Aıtalyq, Sársen Amanjolov bastaýysh mektepke arnalǵan tuńǵysh qazaq tili grammatıkasynyń, orta mektepke jáne joǵary oqý oryndaryna arnalǵan qazaq tilin tanýdyń negizin salýshy, 1937-1942 jyldar aralyǵynda KSRO Ǵy­lym akademııasynyń Qazaqstandaǵy fı­lıalynyń Til ádebıeti sektorynyń meńgerýshisi bolyp, osy kezeńde, ıaǵnı 1939 jyly Abaı shyǵarmalarynyń latyn álipbıinde tolyq jınaǵyn shyǵarýǵa, 1940 jyly qazaq jumbaqtarynyń jaryq kórýine jáne t.b. kóptegen ult murasyn túgendeýge tikeleı jetekshilik etti.

Qazaq zııalylarynyń aldyńǵy qata­­ryn­daǵy otbasynda ósken Altaı Amanjolov Máskeý memlekettik ýnıversıteti fılologııa fakýltetiniń shyǵys bóliminde KSRO Ǵylym akademııasynyń korres­pon­dent-múshesi, akademık, túrki fılologııasy kafedrasynyń meńgerýshisi N.K.Dmıtrıev, kóne túrki eskertkishterin, Orhon-Enıseı jazbalaryn zerttegen V.M.Nosılov, «Babyrnama», Á.Naýaı eńbekterin kóne shaǵataı tilinde taldaǵan G.F.Blagova, N.A.Baskakov sııaqty tanymal ǵalymdardyń aldyn kórgen shákirti, elimizdegi kóne túrki jazbalaryn oqýǵa úlken úles qosqan ǵalym.

Zııaly tulǵanyń zerdeli áńgimesin tyń­daǵanymyzda, Muhtar Áýezovtiń 1945 jyly Abaı Qunanbaıulynyń 100 jyldyǵyna arnap jazǵan maqalasy kóńi­limizdi erekshe aýdarǵan-dy.

Jalpy, Sársen Amanjolov pen Muhtar Áýezov Semeıdegi muǵalimder semınarııasynan bastap bilis eken de, keıin Muhań Táshkende aspırantýrada oqyǵan kezde de Sársekeń sonda stýdent bolyp, odan soń da otbasymen aralas-quralas bolǵan eken. Bul týraly Altekeń bala kezinde ákesine erip, uly jazýshynyń úıine jıi barǵanyn saǵynyshpen áńgimelegen edi. 1934 jyly burynǵy QazPI-ge Abaıdyń aty berildi. Ýnıversıtetke Abaı esimin berý týraly usynys jasaýshylardyń arasynda S.Amanjolov ta boldy. Mine, osy názıra baılanystyń nátıjesinde Muhtar Áýezov uly hakim jónindegi maqalasyn ot pen oqtyń ortasynda shyǵyp jatqan maıdan basylymyna joldaǵan syńaıly.

Ǵalymnyń aıtýynsha, Sársen Aman­jolov soǵys jyldarynda polıarly aımaq­ta, Mýrmansk túbindegi maıdanda jaýyn­gerler úgitshisi bolǵan. 1944 jyldyń kók­teminde ony Máskeýge shaqyryp alady. Soǵys kezinde Qyzyl shtabtyń ja­nyn­daǵy bas saıası basqarmada odaqtyń bar­lyq ulttary úshin úgit-nasıhat jumys­tary júrgizildi. Búkil maıdandarda qazaq tilinde jıyr­ma shaqty maıdan gazet­teri jaryq kórdi. «Sovet jaýyngeri», «Sý­vo­rovshy», «Otandy qorǵaýda», «Qy­zyl ásker aqıqaty» syndy bul maıdan basy­­lymdary da zertteýdi qajet etetin aýqym­dy taqyryp. S.Amanjolov maıdan ga­zetterine kýrator-baqylaýshy retin­­de jumysqa shaqyrylǵan eken. Ol kez­­de Dıhan Ábilov, Musa Dinishev, t.b. belgili azamattar qazaq tilindegi maı­dan gazetterinde redaktor bolatyn. Al S.Aman­jolov «Qyzyl armııa úgitshisiniń blo­k­noty» («Bloknot agıtatora Krasnoı ar­mıı») degen kitapsha túrindegi blok­not­­­tyń qazaqsha nusqasynyń redaktory boldy.

Soǵys aıaqtalýǵa jaqyn qalǵan 1945 jy­ly búkil respýblıka Abaıdyń týǵa­ny­na 100 jyl tolýyn atap ótkeli jatty. Osy kezde «Qyzyl armııa úgitshisiniń blok­notyna» Muhtar Áýezovtiń Abaıdyń 100 jyl­dyǵyna arnalǵan maqalasy jarııa­lanady. Bul maqala 1945 jyldyń sáýir aıyn­daǵy nómirinde basylyp shyǵady. Ba­sy­lym búkil maıdanǵa taraıdy. Atalǵan maqa­la basqa basylymdarǵa shyqpaǵan eken. Bertinge deıin Áýezovtiń eshbir jına­ǵyna da, M.Bójeev, Y.Dúısenbaev quras­tyrǵan bıblıografııalaryna da kir­me­gen. Altaı Amanjolov 1980 jyldary Muhańnyń qyzy Láılá Áýezovaǵa osy máse­leni aıtyp, Muhańnyń bloknottaǵy ma­qalasynyń kóshirmesin tabystaǵanyn jetkizip edi. Láılá Muhtarqyzy sol kezde M.Áýezovtiń Almatydaǵy murajaı-úıiniń dırektory eken.

Atalǵan bloknotty qolymyzǵa alyp qaraǵanymyzda sol kezdegi barlyq maı­dan basylymdarynyń uranyna aınal­ǵan «Nemis basqynshylaryna ólim!» só­zi bloknot mańdaıshasynyń bir bury­shyn­da ornalasqanyn kórdik. Qyzyl Armııanyń Joǵarǵy Saıası basqarmasy shy­ǵaryp turǵan basylymda Muhańnyń maqalasymen birge Abaıdyń «Ásempaz bolma árnege..» atty óleńi jarııalanǵan.

Sársen Amanjolov 1944-1945 jyldary «Qyzyl Armııa úgitshisiniń blokno­ty» jýrnalynyń aýdarmashy-redaktory bolǵan. Jýrnaldyń tómengi jaǵynda jaýapty redaktory: N.Brychev, redak­tor-aýdarýshysy S.Amanjolov dep ja­zylǵan. Brychev bloknottyń orys tilin­degi basylymyn shyǵarǵan. Atalǵan blok­not sonymen birge tatar, ózbek, t.b. tilderde shyǵyp turǵan. Bul basylymǵa Qazaqstannan maıdanǵa attanǵan sarbazdar týraly, olardyń erligi jaıynda, Stalınniń buıryqtary, kóbinese maıdan týraly jazbalar enetin. Atalǵan «Qyzyl Armııa úgitshisiniń bloknoty» Keńes Odaǵynyń marshaldary I.Konevti, G.Jýkovty, K.Rokossovskııdi KSRO Joǵarǵy Soveti Prezıdıýmynyń «Jeńis» ordenimen nagradtaý týraly Ýkazymen bastalady. Odan keıin orys tilinde shyq­qan nusqadan M.Mıronovtyń, V.No­sov­tyń­ maqalalaryn S.Amanjolov aýdaryp ber­gen. Sondaı-aq óz qalamynan tý­ǵan ocherk­teri jarııalanǵan. Onyń ishin­de «Shyń­ǵys-Taý qyzy» atty maqa­la­synda­ Keńes Odaǵynyń Batyry Mán­shúk Máme­to­vanyń erligi búkil qazaq dala­synyń rýhyn­ kóterip, maıdanǵa óz erkimen suraný­shylardyń qatary artqanyn, so­nyń ishinde Shyńǵystaý qyzy Baıannyń so­ǵystaǵy erligi baıandalady. Budan ke­ıin Muhańnyń Abaıdyń 100 jyldyq mere­ke­sine arnap jazǵan maqalasyna oryn berilgen.

«Ákem maıdanda Áýezovpen hat jazysyp turǵan. О́zi de maıdan dalasyna shyǵyp, Germanııada, Polshada bolyp, soǵys taqyrybyndaǵy ocherkterin bloknotqa jarııalap turǵan. Sákeń jýrnal shyǵaryp júrgen kezinde kapıtan sheninde bolsa, soǵystyń aıaqtalar tusynda maıor shenin alǵan» degen edi Altaı Amanjolov.

Uly jazýshy ómiriniń sońǵy jyldarynda (1951-1961 jj.) turǵan, qazirgi jazýshy atyndaǵy murajaı úıiniń ǵylymı qyzmetkeri Sanagúl Kólbaıqyzy keıingi shyqqan bıblıografııa arqyly Muhańnyń soǵys jyldarynyń aıaǵynda maıdan basylymyna shyqqan maqalasyn tez-aq taýyp berdi. Tek bul maqalany biz, «Qyzyl Armııa úgitshisiniń bloknotynan» emes, jazýshynyń 100 jyldyq mereıtoıy qarsańynda qolǵa alynǵan elý tomdyq shyǵarmalar jınaǵynan kezdestirdik. Iаǵnı Almatydaǵy «Jibek joly» bas­pa­synan 2007 jyly shyqqan «Muhtar Áýezov shyǵarmalarynyń elý tomdyq to­lyq jınaǵy» kóptomdyǵynyń 27-tomy, 82-84-betterinde tur. Bul tomda jazý­shy­nyń 1943–1946 jyldary jazǵan eń­bekteri jınaqtalǵan eken.

Kitaptyń 423-betinde fılologııa ǵy­lym­darynyń doktory, professor Baqyt­jan Maıtanovtyń atalǵan maqalaǵa tú­si­nik­temesi berilgen. «Maqala arnaıy tap­syryspen jazylýy múmkin. Maıdan she­bindegi jaýyngerlerge týǵan elde atalmaq­shy iri mádenı sharanyń joǵary rýh bere­tin qasıeti eskerilse kerek. M.Áýezov óz oı­larynyń qysqa ári túsinikti bolýyna mán beredi. Abaı murasynyń mańyzy men baǵasy, onyń saıası-áleýmettik astary, orys ádebıetimen baılanysy, ha­lyqtar dostyǵyn jyrlaǵany aıtylyp ótedi. Abaı dáriptegen «uly qaırat», «qasıettiń» soǵys kezindegi erekshe orny kórsetiledi» dep jazady túsiniktemede Baqytjan Maıtanov. Túsinikteme avto­rynyń aıtýynsha, atalǵan maqala «Qyzyl Armııa» gazetiniń 27-shildedegi sanynda da qysqartylyp jarııalanǵan eken.

Abaıdyń júz jyldyq merekesi aldynda

Muhtar ÁÝEZOV

Bıyl avgýstyń 15-de qazaq halqynyń ardaqty uly, dana aqyny Abaıdyń týǵa­nyna júz jyl tolady.

Qazaq halqynyn kári-jasy, uly-qyzy erte kúnnen tegis bilip, tutas qadirlegen Abaı eńbegi tek qazaq jurtshylyǵy úshin ǵana emes, baýyrlas, tilektes, uly Sovet Odaǵynyń barlyq halyqtary úshin de qymbat eńbek. Abaı tirlik etip, keship ótken zamandy eske alsaq, aqynnyń qa­dyry erekshe artady.

Ol kez qazaq dalasy sııaqty shyǵys ól­kelerde bir jaǵynan rýshyl-bektik, nadan qara kúsh dáýren súrgen kez edi. Ol kúıdiń soraqy jaǵy qazaq halqyn, qalyń buqarany óz ishindegi rýshyl zorlyqshyl bek, sultany ózge elden, ónerli elden alystatyp, qarańǵy túnek ishinde ustady.

Abaı shyǵystan shyǵyp, erte oıanyp, baryn salyp, óz eliniń ıgiligi úshin sol jańaǵy alysty jaqyn etip, qıyn­nyń qıýasyn tappaqqa talpyndy. Elin ónerli eldiń qazynasyna jetkizip, erin – bilimdi, sanaly, ónerli, bilimdi, bas azamat, halyq azamaty etpekke baýlydy. Ol kúndegi Reseıge qaraǵan shyǵysta uly orys halqynyń óner-bilim, oı-dana qazynasyn óz halqyna bar qasıetimen jetkizip, tanytýǵa talap etken, eńbek etken qaıratkerlerdiń biri, uly  azamat aqyny Abaı bolǵan.

Abaı Pýshkın, Lermontov, Krylov, Tolstoı­lardy ataǵanda, jaqsy aqyn-jazý­shylyǵyn ǵana qadirlep qoımaıdy. Solardyń eńbekterinen, ustazdyq, úgit-oılarynan kórinip turǵan shyn adamdyq, azamattyq qaısy ekenin, sezimdi, oıly kórkem qasıetter qaısy ekenin erekshe tanytyp beredi.

Qytymyr qatal zamandarda Pýshkın, Lermontovtar uly adamdyq jolyn nus­qa­ǵan bolsa, ádeletti, teńdikti, eldik muń­dy jyrlaǵan bolsa, Abaı sonyń kóbin qazaq oqýshysyna jetkize otyryp, orys halqynyń boıyndaǵy úlken asyl qasıet osy dep kórsetti. Pýshkınderge qazaq oqý­shysyn dos etti.

Búgin barlyq dúnıe halyqtaryna, bar­lyq adam jynysyna ózderiniń jırenish­ti, su­myraı «jynystyq júıesi­men» jaý bop shyqqan, jaýyz nemis-fashıs­terin ja­pyryp, joıyp bara jatqan sovet otan­shyldarynyń bilek, júrek bir­li­gi máńgi aınymas, myzǵymas birlik bop otyr. Osy birlik jolynda ótken shaqta uly qaırat, qasıetti eńbek etip ketken otan­shyl uly azamat, dana Abaı, búgin bizdiń barlyq sovettik halyqtarymyzǵa qadyrly deımiz.

Osyndaı erekshe eńbegin baǵalap, sovet jurtshylyǵy Abaıdyń júz jyldyǵyn úlken mereke etip ótkizbekshi.

Júz jyldyq qarsańynda eń aldymen aqynnyń óz shyǵarmalary kópke jetip, tolyq taralýy qajet. Sondyqtan Abaı shyǵarmalarynnyń akademııalyq tolyq jınaǵy Almatyda tyńnan basylyp shyqqaly jatyr. Bul jolǵy jınaqqa aqynnyń buryn basylmaǵan birneshe tyń óleńderi de kiredi. Ekinshi, osyndaı úlken jınaq orys tilinde de shyqpaqshy. Abaıdy orys halqyna jáne orys tili arqyly búkil Odaq halyqtaryna tanystyrý úshin bul sońǵy jınaqtyń máni asa zor. Qazir bul kitap Máskeýde daıarlanyp jatyr. Bastyratyn kórkem ádebıet baspasy, basqarýshy qazaq ádebıetiniń eski dosy, jazýshy Leonıd Sobolev. Aýdaratyn Moskvadaǵy iri aqyndar bolady.

Qazaqstanda istelip jatqan, merekege arnalǵan kitaptyń biri – aqynnyń ómiri men eńbekteri jónindegi ǵylymdyq teksermeler jınaǵy. Bul kitaptyń jazy­lýy­na qazaq pen orys oqymysty, synshy, ja­zýshylarynyń kóbi qatynasqan. Kitap 25 baspa tabaq bop orys tili men qazaq tilinde birden shyqpaq. Buny ázirleýishi Ǵylym Akademııasynyń Qazaqstandaǵy fılıaly.

О́kimet tarapynan isteletin úlken sha­ra­lardyń eń zory – Almatyda Abaıdyń eskertkishin ornatý bolady.

О́tken 1944 jyldyń dekabr aıynda Almatyda Qazaqstannyń Memlekettik Opera balet teatrynda «Abaı» atty jańa opera qoıyldy. Munyń mýzykasyn jaz­ǵan qazaq kompozıtorlary – Ahmet Jubanov pen Latıf Hamıdı.

Júz jyldyq mereke qarsańynda Al­matyda «Abaı» atty úlken kıno-sýret shyq­­paqshy. Mereke qarsańynda osy sýret túgel basylyp bolyp, búkil Odaqtaǵy kıno­larda tegis qoıylatyn bolady.

Qazaq jazýshysy Sábıt Muqanov Abaı­dyń ómiri men eńbekteri týraly aıryqsha ǵylymdyq zertteý kitabyn jazyp jatyr. Osy rette, júz jyldyqqa qarsy M.Áýezov jazǵan «Abaı» atty roman­nyń birinshi kitaby orys tilinde basylyp shyqpaq. Ol romanyń aýdarmasyn orys jazýshysy Leonıd Sobolev bas­qaryp, kitap Moskvada baspaǵa berildi.

Avgýstyń 15-de, Abaıdyń týǵan kú­ninde, respýblıka kóleminde saltanatty merekeler ótedi. Almatyda bolatyn arnaýly saltanatty, ǵylymdyq jıylys, májilisterden basqa, Abaıdyń týǵan oblysy Semeıde jáne ásirese, týǵan jeri Shyńǵysta – qazirgi Abaı aýdanynda – zor halyq merekesi bolmaq.